Кіріспе

Дауыстының бөлінуі – негізінен Оңтүстік Англия ағылшын тілінде (оның ішінде қабылданған айтылуы), Австралия ағылшын тілінде, Жаңа Зеландия ағылшын тілінде, Үндістан ағылшын тілінде, Оңтүстік Африка ағылшын тілінде және аздап Уэльс ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде, сондай-ақ ескі Солтүстік-Шығыс Жаңа Англия ағылшын тілінде кездесетін дауыстының айырмалануы. Бұл жағдайда ерте заманғы ағылшын тілінің /æ/ фонемасы белгілі бір ортада ұзартылып, ақырында /ɑː/ ұзын дауысымен бірікті. Осыған байланысты, бөлінуге ұшыраған акценттердегі bath, laugh, grass және chance сияқты сөздердегі ұзартылған дауыс «жайпақ А» (Британдық айтылымда «ұзын А» деп те аталады) деп аталады. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, бұл дауыс қабылданған айтылымда (RP), Кокни және Эстуари ағылшын тілінде /ɑː/ болып айтылады; ал Австралия және Жаңа Зеландия акценттерінде бұл дауыс алға қарай жылжыған /æː/ немесе /ɑː/ болып келеді және Оңтүстік Африка ағылшын тілінде дөңгелектеніп, қысқартылған /ɐ/ болып естіледі. Trap-bath бөлінісі Америка Құрама Штаттарының Орта Атлантикалық аймағындағы (Нью-Йорк, Балтимор және Филадельфия акценттері) да кездеседі, бірақ ол жоғарыда аталған британдық типтегі бөлінуден өте ерекше дауыстық ерекшеліктерге ие. Сандардың шатасуын болдырмау үшін, Америка тіл білімінде Орта Атлантикалық Американың бөлінісі әдетте «қысқа А бөлінісі» деп аталады. Бөлінуге ұшырамаған акценттерде bath және laugh сияқты сөздер cat, trap және man сияқты сөздермен бірдей қысқа /æ/ немесе «жазық А» дауысына ие. Осыған ұқсас өзгерістер lot-cloth бөлінісінде /ɒ/ дауысымен де орын алды. Бұл дыбыстық өзгеріс бастапқыда Оңтүстік Англияда болды және ақырында кейбір сөздердегі /æ/ дауысын /ɑː/ дауысына өзгертіп, RP-де path /pɑːθ/, sample /sɑːmpl/ және т.б. сөздерін тудырды. Дыбыстық өзгеріс басқа дауыссыздардың алдында болған жоқ, сондықтан бөлінуге ұшыраған акценттер cat сияқты сөздерде /æ/ дауысын сақтайды. (Қосымша мәліметтерді төменде қараңыз.) Bath дауысының ұзартылуы 17 ғасырда басталды, бірақ 19 ғасырдың жартысына дейін «Кокни акцентінің белгісі» ретінде қарастырылды. Алайда, 19 ғасырдың соңынан бастап, ол жоғары сыныптың қабылданған айтылуының ерекшелігі ретінде қабылдана бастады.

Британдық акцент

Бұл бөлінудің болуы немесе болмауы Англияның әртүрлі акценттері арасындағы ең байқалатын айырмашылықтардың бірі болып табылады. Изоглосс Мидлендстер арқылы Уоштан Уэльс шекарасына дейін, Бирмингем мен Лестер қалаларының оңтүстігіне дейін созылады. Изоглостың солтүстігінде, әсер еткен сөздердің көпшілігіндегі дауысты әріп, әдетте, «мысық» сияқты қысқа [æ] болады; изоглостың оңтүстігінде, әсер еткен сөздердің дауысты әріптері әдетте ұзын [ɑː] болады. Изоглосске жақын кейбір өзгерістер бар; мысалы, Бирмингем диалектісінде («Брумми» деп аталады) әсер еткен сөздердің көпшілігі қысқа [æ], бірақ «әже» мен «күлімдеу» әдетте ұзын дауысты [ɑː] болады. Сонымен қатар, америкалық ағылшын тілінің көптеген түрлерінде, соның ішінде «жартысы», «бұзау», «керісінше», «мүмкін емес» және «мүмкін емес» сөздері Мидлендс пен Солтүстік Англияда әдетте ұзын дауысты [ɑː] болады. Бұл бөліну сонымен қатар Уэльс ағылшын тілінде де өзгермелі, көбінесе әлеуметтік мәртебемен байланысты. Кейбір сорттарда, мысалы, Кардифф ағылшыншасында, «сұраңыз», «ванна», «күлімсіреңіз», «иесіз» және «басқа» сөздері әдетте [ɑː] болып айтылады, ал «жауап», «сарай», «би» және «жағымсыз» сияқты сөздер әдетте [æ] болып айтылады. Екінші жағынан, бөліну Аберкраф ағылшыншасы сияқты басқа сорттарда мүлдем болмауы мүмкін. Солтүстік ағылшын диалектілерінде қысқа [æ] фонетикалық жағынан [æ] болып айтылады, ал кең [ɑː] [ɑː] дейін [ɑ] дейін өзгереді; кейбір тілшілер үшін екі дауысты дыбыс сапасы жағынан бірдей болуы мүмкін, тек ұзындығы бойынша ғана ерекшеленеді ([æ] vs [ɑː]). Джон Уэллс жоғары әлеуметтік мәртебеге ие солтүстік тұрғындары «тұзақ–ванна» бөлінісін сақтауы мүмкін деп мәлімдеді және өзінің блогында ол Ланкаширдің Уфоланд қаласында бөлініспен өскенін жариялады. А.Ф. Гуптаның Лидс университетінің студенттерін зерттеуінде (елді екіге бөлу кезінде) солтүстік тұрғындарының 93% -ы «ванна» сөзін [ɑː] деп айтқан, ал оңтүстік тұрғындарының 96% -ы [æ] деп айтқан. Алайда, Мидлендс аймақтарында екі нұсқа бірге кездеседі және оларды алып тастағаннан кейін солтүстікте «тұзақ–ванна» бөлінісі бар адамдар өте аз болды (немесе оңтүстікте бөлініс жоқ адамдар). Гупта былай деп жазады: «Уэллс пен Мугглстоунның бұл солтүстіктегі әлеуметтік-лингвистикалық айнымалы деп мәлімдегендерінің ешқандай негіздемесі жоқ, бірақ бұл шекарадағы [солтүстік пен оңтүстік арасындағы изоглосс] аймақтарында әлеуметтік-лингвистикалық айнымалы». Кейбір Батыс елдері ағылшын тілінің ағылшын тілінде «тұзақ» сөзіндегі дауысты [æ] емес, [æː] болып айтылса, «ванна» сөзіндегі дауысты ұзартылып [ɑː] болып айтылады және «әке» [ɑː] дауысымен біріктірілмейді. Бұл акценттерде «тұзақ», «ванна» және «әке» сөздерінің әрқайсысында айрықша дауыстылар бар: [æː], [ɑː] және [ɑː]. Корнуолл, Бристоль және оның жақын маңдағы қалаларында және шотланд ағылшын тілінің көптеген түрлерінде RP айырмашылығына сәйкес келетін айырмашылық жоқ және [æ] мен [ɑː] арасындағы айырмашылық жоқ. Лондон ағылшын тілінде [æ] кейде [ɑː] мен бірігеді, бірақ алдыңғы дауысты өзгеріссіз қалады. Бұл бір жағынан «ванна» мен «жолдың», екінші жағынан «Барт» пен «бөлменің» бір-біріне ұқсауына әкеледі. Екі жұп та осылайша айтылады: [ɑː] және [æ], сәйкесінше, бұл ағылшын тілінің басқа ротик емес акценттерінде жиі кездеспейді, олар одан ерекшеленеді. Бұл категорикалық емес, және оның орнына тх-фронтинг болуы мүмкін, сондықтан «ванна» мен «жол» кокни тілінде сияқты [vɑː] және [vɔː] орнына айтылуы мүмкін.

Әлеуметтік көзқарастар

Кейбір зерттеулер Англияның солтүстігіндегі көптеген адамдар "bath" сөзі сияқты сөздердегі дауысты дыбысты ұнатпайтынын көрсеткен. А.Ф. Гупта былай жазады: "Солтүстік аймақтың көптеген тұрғындары оны айқын жек көріп, "қалпысты", "әдепсіз", "мақтаншыл" немесе тіпті "ақымақтарға арналған" деп сипаттады". 1985 жылы Батыс Йоркширдегі сөйлеуді зерттеген Лабовиялық зерттеу туралы жазған К.М. Петит, бірнеше респонденттердің "ұзақ дауысты түрін ұнатпайтындарын, тіпті жек көретінін немесе оның дұрыс емес екенін айтқандарын" мәлімдеді. Алайда, Джоан Бил 1989 жылы Петиттің жұмысын қарап, оны ұнатпағандардың оны әлі де BBC және оларға ұмтылатын кәсіби лауазымдармен байланыстыратынын айтты.

Оңтүстік жарты шар акценттері

Бұл ауысудың уақыты туралы дәлелдер Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкадағы Оңтүстік жартышар акценттерінен түседі. Австралия ағылшын тілінде "жол", "күлкі", "сынып" сияқты сөздерде Оңтүстік Англиямен жалпы келісім байқалады. Дегенмен, Оңтүстік Австралия ағылшын тілінен басқа, және "әже", "жасай алмаймын", "істемеймін" сияқты нақты сөздерде кездеспесе де, /æ/ дауысынан бұрын немесе одан кейін келетін "би", "өсімдік", "мысал" сияқты сөздерде жазық А дыбысы қолданылуы мүмкін. Австралияда "қамал" және "график" сияқты сөздерде айырмашылықтар бар; толық ақпарат алу үшін "Австралия ағылшын тіліндегі айырмашылықтар" кестесіне қараңыз. Оңтүстік Австралия ағылшын тілінде әдетте кең А дыбысы қолданылады. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, Австралияның кең А дыбысы – Оңтүстік Африка және Жаңа Зеландия ағылшын тілінің дыбыс таралуы Қабылданған айтылуға ұқсас.