Кіріспе

Статистикалық қате
Статистикада, іріктеу қателері халықтың статистикалық сипаттамалары сол халықтың кіші жиынтығы немесе үлгісі арқылы бағаланған кезде туындайды. Үлгі халықтың барлық мүшелерін қамтымайтындықтан, үлгінің статистикалық көрсеткіштері (көбінесе бағалаушылар деп аталады), мысалы, орташа және квартильдер, әдетте, бүкіл халықтың статистикалық көрсеткіштерінен (параметрлер деп аталады) өзгеше болады. Үлгінің статистикалық көрсеткіші мен халық параметрі арасындағы айырмашылық – іріктеу қатесі деп саналады. Мысалы, егер бір миллион адамнан мың адамның бойын өлшесе, онда мың адамның орташа бойы елдегі барлық бір миллион адамның орташа бойымен бірдей болмайды. Іріктеу көбінесе халықтың белгісіз параметрлерін бағалау үшін жасалатындықтан, анықтама бойынша іріктеу қатесін дәл өлшеу мүмкін емес; алайда оларды көбінесе жалпы әдістермен, мысалы, бутстрап немесе нақты әдістермен, халықтың нақты таралуы және оның параметрлері туралы белгілі бір болжамдар (немесе пікірлер) негізінде бағалауға болады.

Үлгілеу қатесі

Сынама алу қатесі – жалпы популяцияны емес, сынаманы бағалаудан туындайтын қате.

Нақты үлгі алу

Статистикада нағыз кездейсоқ үлгі дегеніміз – популяциядан әрбір адамды тең мүмкіндікпен таңдау, яғни топтан бұрмалаушылықсыз адамдарды іріктеу. Бұл дұрыс орындалмаса, үлгі алуда қателіктер туындайды, ол жүйелі түрде үлгі алу қателігін айтарлықтай арттырады. Мысалы, Жердегі барлық адамдардың орташа бойын өлшеуге тырысып, бірақ тек бір елден үлгі алсаңыз, нәтиже шамадан тыс жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Шындығында, бұрмалаушылықсыз үлгі алу қиын болуы мүмкін, себебі көптеген факторлар (мысалы, ел, жас, жыныс және т.б.) бағалауды қателікке түсіруі мүмкін, сондықтан таңдау процесінде осы факторлардың ешқайсысының әсері болмауына көз жеткізу керек. Тіпті бұрмалаушылықсыз үлгіде де, үлгі алу қателігі статистикалық компоненттің әсерінен туындауы мүмкін; егер сіз тек екі немесе үш адамды өлшеп, олардың орташа есебін алсаңыз, әр жолы өте әртүрлі нәтижелер аласыз. Үлгі алу қателігінің күтілетін мөлшерін көбінесе үлгінің көлемін ұлғайту арқылы азайтуға болады.

Үлгінің өлшемін анықтау

Шын мәнінде, үлгі көлемін арттырудың құны тым жоғары болуы мүмкін. Үлгі қатесі көбінесе үлгі көлеміне байланысты алдын ала есептелуі мүмкін болғандықтан, бағалаушының күтілетін дәлдігін үлгіні үлкендетудің күтілетін құнымен салыстыру үшін үлгі көлемін анықтаудың әртүрлі әдістері қолданылады.

Бастау және стандартты қате

Таластырылғандай, орташа немесе пайыздық көрсеткіш сияқты үлгілік статистика, статистикалық мағынада "қате" болмаса да, әдетте үлгіден үлгіге өзгеруге ұшырайды.