Кіріспе

Америкалық коммунистік белсенді, дипломат және НКВД тыңшысы Ноэль Хавиланд Филд (23 қаңтар 1904 – 12 қыркүйек 1970) – НКВД үшін тыңшылық жасады деген айып тағылған американдық дипломат. Оның аты 1949 жылы Мажарстанда өткен Райк көрсеткіштік процесінде, сондай-ақ 1952 жылы Чехословакияда өткен Сланский көрсеткіштік процесінде айыптаудың негізгі себебі ретінде пайдаланылды. Филдтің тарихына байланысты көптеген пікір таластар туды. 2015 жылы тарихшы Дэвид Талбот Филдтің КСРО-ның ықпалын әлсірету үшін параноя тудыру мақсатында Аллен Даллеспен құрылған деген болжамды қайта жаңғыртты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Филд Францияда және Швейцарияда еврей және фашизмге қарсы босқындарды қолдау үшін жұмыс істеді. Осы кезеңде ол АҚШ-тың барлау қызметі OSS-пен де байланыс жасады. 1949 жылы Прагада Чехословакияның құпия полициясымен ұсталғаннан кейін, ол Венгрияның құпия полициясына тапсырылды және Венгрияда түрмеге жабылды. Ол Чехословакия, Шығыс Германия және Венгриядағы коммунистік партия қызметкерлерінің көрсеткіштік процестерін өткізуге себепкер болды, онда ол олардың американдық тыңшысы болған деген айып тағылды. Мұндай көрсеткіштік процестердің мақсаты – жергілікті коммунистік партия мүшелерін Мәскеуге көбірек адал адамдармен алмастыру еді. 1954 жылы босатылғаннан кейін ол Будапештте қалды.

Ерте өмір

Филд 1904 жылы Лондонның оңтүстігінде дүниеге келді, Бруклинде туған зоолог Герберт Хавиланд Филдтің және оның ағылшын әйелінің тұңғыш ұлы. Герберт Хавиланд Филд Цюрихтегі халықаралық ғылыми библиографиялық институтты басқарды. Герберт Филд 1921 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Ноэль Филдті, оның інісі Германды және екі қарындасын АҚШ-қа алып кетті, онда ұлдар Гарвард университетінде білім алды. Оқуын аяқтаған соң Ноэль Швейцариядағы бала кезіндегі сүйіктісі Герта Катарина Визерге үйленді.

Мансап

Ноэль Филд өзінің мансабын 1920 жылдардың соңында Мемлекеттік департаментте бастады. 1930 жылдары ол антифашист болды және сол кездегі көптеген батыс прогрессивтері сияқты кеңестік бейбіт бастамаларын қолдады. Маргарита Янг Филдті Массингке ұсынды. Нью-Йорктегі Кеңес консулы Питер Гутзайт, сонымен қатар тыңшылықпен айналысатын Кеңес НКВД офицері болды. 1934 жылы ол Ноэль Филд пен оның досы Лоренс Дагганды болашақ кеңес тыңшылары деп анықтады. Гутзайт 1934 жылғы 3 қазанда Дуганның "бізге қызықты екенін, себебі ол арқылы Дуганмен достық қарым-қатынаста болған Мемлекеттік департаменттің Еуропалық бөліміндегі Ноэль Филдке жол табуға болады" деп жазды. Ысқақ Ахмеров Борис Базаровты осы жобада Хеде Массингпен жұмыс істеуге таңдады. 1935 жылы НКВД оперативтігі Хеде Массинг Филдті НКВД-ға жұмысқа алуға тырысты. Филд НКВД-да жұмыс істеуге келісті. Алайда 1936 жылы Филд Женевадағы Ұлттар Лигасында қызметке тағайындалды. Массинг Филдке Швейцариядағы кеңестік барлау қызметіне жетекшілік еткен Игнац Рейс пен Уолтер Кривицкиймен байланыс орнатуды тапсырды. Филд Испаниядағы Азамат соғысының ауыр әсеріне тап болды және фашизмнің құрбандары мен қарсыластарына көмек көрсетуге қатысты. 1938-1939 жылдары Испаниядағы Ұлттар Лигасының өкілі ретінде Филд республикалық тараптан келген шетелдік қатысушыларды елдеріне қайтаруға көмектесті. Осы кезеңде Филд Виши Франциясындағы 30-ға жуық көмек көрсету ұйымының желісі – Ним комитетінде жұмыс істеді және оны адал гуманитарлық қызметкер ретінде қараған Вариан Фрай және басқа да көмекшілермен жақсы қарым-қатынас жасады, олар оның шаршауға және нервтік құлдырауға ұшырағанын байқады. Филд бірнеше жүз босқынның тізімін жасады және оларға эмиграция жасауға көмектесуге тырысты. Unitarian Service Committee және Фрайдың кейбір мүшелерінен айырмашылығы, Филд өзінің қызметі үшін Марсельдегі АҚШ елшілігінің қызметкерлерінен наразылыққа ұшырамады, мүмкін ол көптеген босқындарын АҚШ-қа емес, Швейцарияға жібергендіктен. 1942 жылы Unitarian Service Committee директоры Роберт Декстер Филдті АҚШ барлау қызметінің стратегиялық қызметтер кеңсесіне (OSS) ақпарат беру үшін тартты. 1942 жылдың қарашасында немістер Францияның қалған бөлігін басып алған кезде, Филдтер Марсельден қашып, Женевада босқындар бағдарламасын қайта құрды. 1944 жылы Филд оңтүстік Францияға оралды, аймақ толық босатылғанға дейін француз партизандарымен, Макимен және Аллен Даллестің келісімімен саяхаттады. Ол әріптесі Херта Темпиге Unitarian Service Committee үшін көмек көрсету жобасы ретінде Парижде шағын кеңсе ашуды ұйымдастырды.

Соғыстан кейінгі тұтқындалулар

1948 жылғы 3 тамызда Уиттакер Чемберс ХУАК-тың шақыру қағазы бойынша куә ретінде келді. Ол Вашингтондағы бұрынғы федералды шенеуніктердің арасында, кеңес тыңшылары болғандар ретінде Алгер Хисс есімін де атады. Хисс Филдке жолдаған хаттарында АҚШ-қа қайтып оралмауын ескертті. Екі айдан кейін, бұл мәселе Хисс (Чемберс) ісіне дейін сарылағанда, Чемберс Филдтің есімін атады, ол 1948 жылғы 15 қазанда газеттерде жарияланды. Филдтің екі жақты өмірі сол күні мәнді түрде аяқталды. Филд екі белгісіз адаммен бірге қонақүйден шығып кетті. Ол құжаттарын, багажын және саяхатшы чектерін бөлмесінде қалдырды, бұл оның қайтып келемін күткенін көрсетеді.

Герта Филдті тұтқындау

Филдтің әйелі Герта Филдтен хабар алмағаны үшін күйінішті уайымдады. Ол күйеуінің Массинг және Хисс істеріне байланысты ЦРУ-мен ұрлап әкетілгеніне сенді. Чехословакия билігінен ақпарат алу ниетімен ол Прагаға сапар шегіп, елдің құпия полициясы – StB қызметкерлерімен кездесті. Ол күйеуінің кеңес барлау қызметімен байланысын айтты. Оның айтқаны Филдтің Венгрия құпия полициясына (ÁVH) берген жақындығымен сәйкес келді, бұл ақпарат чехословакиялықтарға жеткізілген еді. 1949 жылғы 28 тамызда Братиславада ол венгрлерге берілді, олар оны тұтқындап, Будапештке әкеп кетті. Оның ағасы Ноэл сияқты, Герман да бір кезде қауіпті босқындарға көмектесіп, коммунистер мен антифашистерді жақтаған. 1939 жылы Герман Чехословакия босқындар қорының Краковтағы кеңсесінде жұмыс істеп, қуғынға ұшыраған, негізінен еврей босқындарының Ұлыбританияға эмиграциялауына көмектесті.

Эрика Уоллахты тұтқындау

Соғыстан кейін Филдс отбасының асырап алған қызы Эрика Германияның американдық оккупациялық аймағына көшіп, Американың стратегиялық қызметтер кеңсесінде жұмысқа орналасты. Ол соғыстан кейінгі Германия Коммунистік партиясына қосылып, Гессен штатының заң шығарушы жиналысындағы коммунистік өкілдердің хатшысы болып жұмыс істеді. Ол АҚШ армиясының капитаны Роберт Уоллахпен танысып, ғашық болды. Партия басшылары бұл қарым-қатынасқа қарсылық танытқанда, Эрика партиямен байланысын үзіп, олар Парижге көшіп кетті. 1947 жылы оның коммунистік өткелі болғандықтан АҚШ-қа кіруіне рұқсат берілмеді.

Көрмелік сынақтар

Ноэль Филд шын мәнінде тұтқындалды – Лаврентий Берияның жеке тапсырысы бойынша деп хабарланды – және ол Венгрия билігіне тапсырылды, олар Ласло Раджк сотын дайындауға кірісті, бұл соғыстан кейінгі Шығыс Еуропалық көрсетілімдік сот процестерінің біріншісі болды. Сот 1949 жылдың қыркүйегінде өтті, оның негізінде Филд пен оның агенттері Германияда, әсіресе, жергілікті қарсылық қозғалысының дамуын бәсеңдету, Батыс ықпалын күшейту және соғыстан кейінгі Германияны бөлу мақсатында жұмыс істеді. Прокурор мәлімдеме жасады: "Ноэль Филд – американдық тыңшылықтың жетекшілерінің бірі", ол "солшыл топтардан тыңшыларды тартуда маманданған". Филд бес жыл бойы азапталды және көбінесе өлім алдында болған кезде жалғыз камерада ұсталды. Салқын соғысты зерттеушілерге қызығушылық тудырған мәселе жылдардан кейін жарық көрді, Филдтің тексеру протоколдары Венгрия Ішкі істер министрлігінің мұрағатында табылды. Сол протоколдарда Филд АҚШ үкіметінің өкілі Алгер Хиссті де коммунистік тыңшы ретінде атады: Тексеруші: Алгер Хисс ісінің мәні неде еді? Филд: 1935 жылдың күзінде Хисс мені Кеңес Одағы үшін барлау жұмыстарын жүргізуді сұрады. Мен оған мұндай жұмысты бұрыннан жүргізіп жатқанымды хабарладым. Тексеруші: Сіз Алгер Хисске Кеңес Одағы үшін барлау жұмыстарын жасағаныңызды айттыңыз ба? Филд: Иә. Шығыс Германияда 1950 жылдың тамызында алты коммунистік қызметкер, оның ішінде Шығыс аймақтық темір жолдарының директоры Вилли Крейкемейер және Берлин радиосының бас директоры "америкалық тыңшы Ноэль Филдпен ерекше байланыста болды" деп айыпталды. Барлығы түрмеге жабылды немесе өлім жазасына кесілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германиядағы коммунистік топтарға арналған OSS қаражатын бөлуге Филдтің өтінімін қабылдамаған тарихшы Артур Шлезингер кішісі кейіннен: "Филдтің қарапайымдылығы жойылмас еді" деді. 1955 жылдың қазан айында Эрика Глейзер Валах Никита Хрущев жариялаған кешірімге байланысты Воркута советтік еңбек лагерінен босатылды, бірақ Мемлекеттік департаменттің оның бұрынғы Коммунистік партияға мүшелігіне қатысты алаңдаушылығына байланысты АҚШ-тағы күйеуі мен қыздарына қосыла алмады. Ол 1957 жылы отбасымен қайта қосылу үшін Аллен Даллестің жеке араласуына мұқтаж болды.

Филдтің сынақ сынақтарындағы рөліне қатысты гипотезалар

Филд коммунистердің көрсетілімді соттарына өте ыңғайлы болды; ол көптеген жоғары лауазымды шенеуніктерді, оның ішінде қарсылық күресшілерін және соғыстан кейін де байланысын сақтаған испандық Халықаралық бригадаларының мүшелерін біліп, оларға көмектескен. Сонымен қатар, ол Аллен Даллеспен байланыста болды, бұл коммунистерге Кеңес блогына қарсы бағытталған АҚШ-пен ынтымақтастық туралы сценарий құруға мүмкіндік берді. Тіпті Филд достарын Орталық Еуропаға енген тыңшылар желісіне айналдырды деуге болады. Мәскеу АҚШ-тағы өз желісінің ашылуына қарсы тұру үшін, АҚШ-тың кеңес блогына қарсы тыңшылар желісін ашқандай көрінетін жағдай жасады, осы желінің басында сол Филд тұрды, оны АҚШ кеңестік агент деп айыптаған болатын. Аллен Даллес Ноэль Филдтің Прагаға келе жатқанын білгенде, Суық соғыстағы қарсыластары арасында дүрлік тудыруға мүмкіндік тапты және Шығыс Еуропалық қарсы барлаудағы өзінің поляк адамы Йозеф Свиатлоға, Даллестің бас тыңшысының келуіне әріптестерін ескертуді бұйырды, ол соғыс жылдары құрған сатқындар желісін белсендіру үшін келді. Дегенмен, ЦРУ қызметкерлері Филдтер тұтқындалғаннан кейін араздық тудыруға мүмкіндік көріп, паранойя мен сталиндік террордың өршуіне ықпал етті. Аллен Даллес Филд ісінің тудырған хаосынан ләззат алғаны және Филдтердің жағдайына немесе оларға көрсетілген қатыгездікке ешқандай қайырымдылық танытпағаны даусыз. Ол тіпті Филдтің қарындасы Элсидің Ноэль мен Гертаны құтқаруға көмектесуге жасаған барлық әрекеттерін де қабылдамады.