Кіріспе

Дорсеттегі археологиялық орын және бас тегі Хенгистбери бас тегі (Hengistbury Head) – бұл Дорсет графтығында Борнмут пен Мюдфорд арасында Англия арнасына қарай тікелей созылған бас тегі. Ол археологиялық маңызы жағынан халықаралық деңгейдегі маңызға ие және Ежелгі ескерткіш ретінде тіркелген. 1990 жылы Жергілікті табиғат қорығы деп жарияланған бұл бас және оның төңірегі, Кристчерч портының ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын аймағының бір бөлігін құрайды. Бұдан өзге, ол Ерекше сақтау аймағы, Ерекше қорғау аймағы, экологиялық тұрғыдан сезімтал аймақ және Табиғатты сақтауға қызығушылық танытатын орын болып табылады. "Хенгистбери Хед" атауы бүкіл бас тегінің аумағын білдіреді, ал оның көтеріңкі бөлігі Уоррен Хилл деп аталады. Бұл жерде Жоғарғы палеолиттен бері адам қызметі жүріп келеді. Виктория дәуірінде мұнда белсенді түрде тас қазылып, соңғы жылдары туризм маңызды рөл атқарады – жыл сайын миллионнан астам турист келеді. Бас тегіндегі әртүрлі орталар көптеген өсімдіктерге, құстарға және жәндіктерге мекен болып табылады, олардың кейбіреулері сирек кездеседі және жойылу қаупі төніп тұр. Эрозия орынға қауіп тудыруда, бірақ болашақта оны сақтап қалу үшін ұзақ мерзімді жобалар жоспарлануда.

Орналасқан жері

Хенгистбери бас - батыста Борнмут қаласының маңындағы Саутборнға жалғасқан құмтас мүйісі. Ең жақын ірі елді мекен - солтүстікке қарай орналасқан Крайстчерч. Бұл Борнмут округінің ең шығыс бөлігі және Пул шығанағының ең шығыс нүктесін көрсетеді. Тарихи тұрғыдан Гэмпширге қарасты болған, 1972 жылғы жергілікті басқару заңы осы аймақты Дорсетке қатысты белгіледі. Таудың теңізге қарай созылатын солтүстік беткейі Мудфорд тілімін құрайды, ол құмды тосқауыл және Крайстчерч портын оңтүстіктен қорғайды.

Ғимараттар

Бұл мүйісте 300-ден астам жеке меншік жағажай үйшіктері орналасқан, олар Ұлыбританиядағы ең қымбаттарының қатарына жатады. 2015 жылы бес үйшік 1 миллион фунт стерлингке сатылымға қойылды. Үйшіктердің орташа мөлшері шамамен беске үш метр, оларда су жүрмейді, және наурыз бен қазан айлары арасында ғана түндеуге рұқсат етіледі. Жағдайлардың салыстырмалы түрде қарапайымдығына қарамастан, бұл аймақ Ұлыбританиядағы ең ізделісті жерлердің біріне айналды; үйшіктер аптасына 600 фунтқа дейін жалға беріледі. "Қара үй" деп аталатын жергілікті маңызды нысан, 1784 жылы Мюдфорд шайқасы болған Мюдфорд тоғанының қарама-қарсы жағында тұр. 1848 жылы салынған бұл үй бұрын қайық жасаушылардың үйі болған, бірақ қазір демалысқа келгендерге жалға беріледі. Ол жылдар бойында түрлі мақсаттарда қолданылып келді және көбінесе (бірақ қате) аймақтың контрабандалық тарихымен байланыстырылады.

Топонимика

Хаднесбурия атауы 12 ғасырдың басындағы Крайстчерч монастырының құжатында тіркелген. 17 ғасырдың ортасында мемлекеттік құжаттарда Хинсбери деп еске алынған. Хенгистберидің қазіргі түрі Исаак Тейлордың 1759 жылғы Гэмпшир картасында кездеседі. 1779 жылы антиквари Фрэнсис Гроуз, Крайстчерчте тұратын әуесқой ғалым Густав Брандерге жазған хатында, бұл мүйіс аңыздағы юталық көшбасшы Хенгисттің құрметіне аталған болуы мүмкін деп жаңылысты. Археолог Барри Кунлифф "антикварлық романтизм" деп атаған дәуірде көптеген ежелгі ескерткіштер тарихи тұлғалармен байланыстыру үшін аттары өзгертілді. Сол кезде Хенгисттің Хенгистбериде жерленген болуы мүмкін деп есептелді, өйткені ол белгісіз дөңгелектің ішінде тыныс тапқан деген аңыз бар. Дегенмен, 20 ғасырдағы қазба жұмыстары Хенгистбери мүйісіндегі дөңгелектер қола дәуіріне жататынын көрсетті. Тіл білімі маманы Ричард Коутс бұл атау Хеддиннің бекінісінен шыққан болуы мүмкін деп болжайды.

Тарих

Хенгистбери-Хедте ұлттық және халықаралық маңызы бар көптеген археологиялық орындар бар, олардың ерекшеліктері Жоғарғы палеолиттің соңғы кезеңінен бастап Ұлыбританияның римдік билеуіне дейінгі кезеңді қамтиды, осының нәтижесінде бұл орынға Ежелгі ескерткіш мәртебесі берілді. Қараңғы ғасырларда осы аймаққа қызығушылық төмендеді, бірақ 890 жылы Крайстчерчте кең ауқымды құрылыс жұмыстары басталғанда, Хед күзеттік бекет ретінде қолданылған болуы мүмкін. Виктория дәуірінде бұл аймақ қарқынды түрде кендіргіштікке ұшырады, ал қазіргі кезде жыл сайын миллионнан астам турист келеді.

Тас дәуірі

Бірнеше археологиялық қазбалар осы жердің Жоғарғы Палеолит дәуірінде мекенделгенін көрсетті. Шамамен 14 100 жыл бұрынғы Кресвелл мәдениетінің ашық есігіне қатысты дәлелдер бар. 13 000-нан астам тас құралдары (литикалық артефактілер) табылып, бұл кезеңдегі ең ірі қоныс екендігі анықталды. Ең қызықтысы – Еуропаның Жоғарғы Палеолит ескерткіштерінде жиі кездесетін бірнеше жалпақ тас жарақтары, бірақ Ұлыбританиядағы үңгірлерден тыс жерлерде сирек кездеседі, себебі осындай жастағы ашық алаңдар өте сирек. Бас төбесінің тұрғындары тас жарақтарын жасаумен шұғылданған, ал келесі қазбалар 649 құралды анықтады, олардың көп бөлігі – тік жарақтар, аяқша кескіштер және ойыс құралдар (буриндер). Сол кезде Уоррен төбесі болашақта Англия арнасына айналатын үлкен өзен аңғарына тікелей қарап тұрды. Теңіз айналасындағы аңғарды су басып қалғаннан кейін, мезолит дәуірінің аңшы-терішілері бұл жерді пайдаланды. Солент төсегінен алынған топырақ үлгілеріндегі гүл тозаңдарының талдауы осы кезеңде тығыз өсімдік жамылғысы жоқ, сирек орманды батпақты жер екенін көрсетеді, бұл – жануарлар үшін өте қолайлы орта.

Қола дәуірі

Қола дәуіріндегі Британияда бұл маңызды теңіз порты болған. Мұндағы мүйісте он бір қола дәуіріне тән дөңгелек оба орналасқан, ал тағы екеуі құрлыққа қарай орналасқан. Он бір оба қазылып зерттелді: 1911–12 жылдары Буше Фокс үш обаны, ал 1919 және 1922 жылдары Гарольд Сент-Джордж Грей сегіз обаны зерттеді. Екеуі бұрынғы қалпында сақталған сияқты. Бұл обалардан ерте қола дәуіріне тән балқылар мен кремациялық құмыралар сияқты көптеген заттар табылды, олардың жасы 3500 мен 4000 жыл аралығында екені анықталды. Олардың бірінде шамамен жиырма жастағы әйелдің жоғары статустағы кремациясы, бірге тұтынуға арналған иіс сақтайтын тостаған, янтарь мен мыс қорытпасынан жасалған сәнсіз қылыш тәрізді әшекей, сондай-ақ органикалық материалдан жасалған түймелерді жабатын екі алтын конус табылған. Табылған жерлеу заттары Вессекс мәдениетіне, әсіресе Уилсфорд және Дорсет Риджвей серияларына ұқсас.

Темір дәуірі

Темір дәуіріне жататын Ұлыбританияда шамамен б.з.д. 700 жылы Бас жерінде елді мекен құрылды; сол кезде, бас жағалау екі жағалау мен арықтар салу арқылы материктен бөлініп қалды. Жер жұмыстары үш метр биіктіктегі ішкі жағалаудан және үш жарым метр тереңдіктегі арықтан тұрады. Сыртқы, алты метр ені мен екі метр тереңдігі бар арық, желдің әсерінен құмның жиналуы және біртіндеп лайлану процесі салдарынан қазір көрінбейді. Бұл қорғаныс құрылыстары Хенгистбери Басын бекінілген елді мекенге айналдырды, ол келесі ғасырларда өсіп, маңызды порға айналған сияқты. Хенгистбери Басындағы Темір дәуірі порты – Хамблдон төбесінен басталып, Ход төбесі, Спетисбери сақиналары, Бузбери сақиналары, Бадбери сақиналары және Дудсбери бекінісін қамтитын бекінілген жер жұмыстарының кішкентай тізбегінің соңғы нүктесі болып табылады. Жергілікті Red House мұражайының қызметкері Джон Лавендер Уоррен төбесіндегі кішкентай темір кенін балқыту ошақтарының іздерін атап өтті, ал Баста жасыл шыны шлак та табылған. 1911-1912 жылдардағы қазба жұмыстары кезінде Буше Фокс қорғасын, мыс және күміс өңдеудің іздерін тапты; осы кезде табылған екі құйма шикізаттың аймаққа импортталғанын көрсетті. Сондай-ақ, Хенгистбериде алтын өңделгеніне де дәлелдер бар. Бір қазбадан торк бөлігі, кішкентай алтын білезікпен және басқа да сынықтар бұралып табылды, бұл оның қайта өңделгенін көрсетеді; басқа бір жерде алтынды сынау үшін қолданылған жолақты сынақ тасы табылған. Монеталардың көптігі, сондай-ақ жақын жердегі түрлі ошақтар мен балқыту артефакттары Дуротриган табылыстарының осы жерде соғылғанын көрсетеді.

Халықаралық сауда орталығы

Аймақтағы металлургияның жоғары деңгейі, континентке оңай қолжетімділікпен қатар, Хенгистбери Хедтің кейінгі темір дәуірінде маңызды порты болуына себеп болды; темір, күміс және қоладан жасалған өңделген металдарды өрік, шыны, құралдар және басқа да тауарларға саудаласты. Мұнда табылған Арморика монеталары мен керамикалық бұйымдары Бретань түбегімен байланысты екенін көрсетеді. Солтүстік Италия шарабын тасымалдауға арналған амфоралар осындай көп мөлшерде (Англияның оңтүстігіндегі барлық басқа жерлерден жиынтығында көп) табылған, бұл Хенгистбери Хедтің елге шарап кіретін басты порты болғанын көрсетеді. Дегенмен, Арморикада осыған ұқсас амфоралар табылған жоқ, бұл Хенгистбери Хед пен Италия арасында тікелей сауда жолы болғанын аңғартады.

Римдік билік пен орта ғасырлар

Римдіктер басып алғаннан кейін Англияның оңтүстік-шығысы қалалық экономикаға көбірек даму алды, ал оңтүстік-батыстың әлеуметтік-экономикалық жүйесі көбінесе өзгеріссіз қалды. Хенгистбери Корнуолл мен Девонның Дюмонийлері және Уилтшир мен Дорсеттің Дуротригтері үшін маңызды торап ретінде қызмет ете берді; себебі сол кезде су көлігі тиімдірек болды, ал Бас жағалау жолын да, Стоур және Эйвон өзендері арқылы тұщы суға қол жеткізу мүмкіндігін де ұсынды. Ұлы Альфред шабуылдаушыларға қарсы қорғаныс үшін порты қайта құруға шешім қабылдағанға дейін бұл аймақ маңызды түрде қайта қоныстанбады. Ол порттың солтүстік жағында кейіннен Крайстчерч болып белгілі болған қала салды. Авон өзені арқылы Солсбериге қол жеткізу осы жерді стратегиялық тұрғыдан маңыздырақ етті. Бұл кезде Бас портты қорғау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. 11 ғасырда Баста табылған темір кеніне бай тастардың бір бөлігі Крайстчерч қамалын салуға қолданылды. Бұл қызғылт түсті тастарды қазіргі уақытта қираған қамалдың негізінде көруге болады.

17, 18 және 19 ғасырлар

1600-шы жылдардың соңында Эндрю Ярантон (Кларендон графының қолдауымен) порты жақсарту жобасын бастады. 1693 жылы теңізге канал қазылды, ал төбеден алынған темір кен тастарынан пирс салынды. Жоспарлар тиімсіз болып шықты; пирс дұрыс орналастырылмаған және кейінгі дауылдар (соның ішінде 1703 жылғы Ұлы дауыл) көп ұзамай жұмыстың көп бөлігін жойды, бірақ "Кларендонның кемежайы" немесе "Ұзын таулар" деп аталатын пирс бөліктері бүгінге дейін көрініп тұр. Кемежай жасау үшін жағадан және төбеден көп тонна тас алынып кеткен болуы мүмкін. 1733 жылы жаңа акциз және кеден заңы енгізіліп, импорт шектелді және көптеген сәнді заттарға салықтар көтерілді. Крайстчерч контрабандистердің ортасына айналды, олар "еркін саудагерлер" деп аталды, ал қаланың көп бөлігі осы саудаға қатысты. "Қос тік бөгеттер" контрабанданы жасыру үшін пайдаланылған деседі, ал Мадефорд тілімі "Гвинея қайықтарын" (арзан салынған галереялар, кейде күндізгі бу кемелерінен озуға қабілетті) салу үшін қолданылған деген әңгіме бар. Бір аңыз бойынша, қара үй кеденшілер базаның айналасына от жағып, тығылып отырған контрабандистерді түтінмен шығаруға тырысқанда ерекше қара түс алған. Бұл тас тастар, "Темір Доггерлер" деп белгілі, темір кенінің жоғары мөлшерімен (30% дейін) бағаланды. Олар Хенгистбери төбесінің негізін құрайды, ал жылдар бойы көптеген доггерлерді алып тастау төбешікті әлсіретті. Осы және бұрынғы қазбалар нәтижесінде төбешіктің үштен бірі жоғалды, бұл негізінен карьер жабылғаннан кейін эрозиядан туындады. Алып тасталған шөгінділер төмендегі тұзды батпақтың экологиясына да қауіп төндірді. 1976 жылы бөгет салынды, бұл жағдайды жақсартты. Көптеген "доггерлерді" әлі де жерсерпіліс пойзының бойында және карьерде көруге болады. Кездесудің екінші күні Rolls Royce компаниясының негізін қалаушы және авиацияның пионері Чарльз Роллс ұшағынан құлап, ұшақ оның астында қирады. Бірінші қуатты ұшудан жеті жыл ғана өткеніне қарамастан, Роллс дәл қонуға тырысып жатқан. Ол құлағаннан кейін жарақаттан қайтыс болды. Бұл оқиға Ұлыбританиядағы қуатты ұшақпен болған алғашқы қазалы авиа апат болды. 1919 жылы төбе Сэр Джордж Мейрикпен Гарри Гордон Селфриджке үлкен үй салу жоспарымен сатылды. Бұл жоспарлар да жүзеге аспады, тек балабақша құрылды. Борнмут қалалық кеңесі 1930 жылы төбені 25 200 фунт стерлингке сатып алды; екі тік бөгеттің батысында тұрғын үй салу жоспарлары болғанымен, төбе өзі қоғамдық ашық кеңістік ретінде сақталуы керек еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде төбе жұртшылыққа жабылды және әскерлер басып алды, онда радар станциясы сияқты бірқатар нысандар орналасқан. Аймақта кең ауқымды миналар қойылды. 1950 жылдарға қарай төбе әскери қорғаныстан толықтай тазартылды.

Қазіргі күн

Hengistbury Head Local Nature Reserve қазіргі уақытта BCP кеңесіне тиесілі және басқарылады. 1990 жылы бұл жер Боурнмут қаласының қоршаған ортаны сақтау және жақсартуға берген уәдесінің нәтижесінде Жергілікті табиғи қорық деп жарияланды. Бұл жазық Дорсет шөптекті далаларының бір бөлігі болып табылады және Халықаралық маңызы бар қорғалатын аймақ ретінде қорғалады. Жақын жерде Крайстчерч портының жоғарғы бөлігі (Виктегі шалғындарды қоса алғанда) Экологиялық тұрғыдан сезімтал аймақ ретінде танылған. 2008 жылы көптеген жолдар жаңартылды, соның арқасында мүгедектер коляскасында жүретін адамдар үшін басқа да көптеген (бірақ барлық емес) жерлерге қол жеткізу мүмкіндігі пайда болды. Мысалы, қазір Quarry Pool-ға коляскамен кіруге болады. Әртүрлі жастағы студенттер осы орынға үнемі сапар жасайды, ал кейде басқа да түрлі тақырыптарды қамтитын экскурсиялар мен жиналыстар ұйымдастырылады. "Нодди пойызы" деп аталатын көрікті жерлерге саяхаттайтын пойыз кафеден түбекке дейін үнемі қатынайды, саяхат шамамен он минутқа созады. Бастағы жерде H. M. Coastguard радиорелейлік станциясы, табиғи қорық және Ordnance Survey карталарында теңіз деңгейінен 36 метр биіктікте көрсетілген триангуляциялық тірек орналасқан. Кафеге жақын жерде кең тұрақ (ақы төленеді) бар, сонымен қатар бас Саутборн мен Крайстчерчтің кейбір аудандарына жаяу арақашықтықта орналасқан. Quarry Pool қазіргі уақытта басқаның табиғи қорық ерекшеліктерінің маңызды бөлігіне айналды. Алғашқы жылдары өте қышқыл болғанмен, 1990 жылдан бері онда көптеген өсімдік және жәндік түрлері, сондай-ақ үйректер мен кішкентай шағалалар өсіп-өркендеуде. Бұл жәндіктер көшіп келетін құм мартиндері мен қарлығаштар үшін құнды тамақ көзі болып табылады.

Қонақтар орталығы

2013 жылдың желтоқсанында Хенгистбери-Хедке жаңа келушілер орталығы ашылды. Бар болған сабанды экологиялық тұрғыдан жаңарту жұмыстары жүргізілді, ал жаңа құрылысқа миллион фунттан астам қаражат жұмсалды. Қаржыландыру көздері – әзірлеушілердің жарналары, Heritage Lottery Fund және қоқыс полигоны салығынан түскен 300 000 фунт стерлинг. Бұл орталықта волонтерлер және Хенгистбери-Хедті қолдау тобы, тұрғындар қауымдастығы, Крайстчерч портының орнитологиялық тобы сияқты басқа да қоғамдық ұйымдар үшін жұмыс кеңістігі құрылды. Энергияны үнемдеу мақсатында электр энергиясын өндіруге арналған фотоэлектрлік панельдер және жылыту жүйесі үшін жер жылу сорғысы орнатылды. Жасыл шатыр (өсімдіктермен және өсу ортасымен жабылған тірі шатыр) жаңбыр суын сіңіру және жылуды сақтау үшін пайдаланылады. Басындағы ашық және көбінесе бұзылмаған жартас беткейі стратиграфияны зерттеуші студенттерге өте қолайлы. Уоррен-Хиллдің өзі Үшінші дәуірге жататын Браклшем қабаттарынан тұрады, ол саз және марлдың қоспасынан, үстіне құмды және лигнитті қабаттардан құралған.

Эрозия

Жаратылысқа қатысты бірнеше маңызды қауіптердің бірі – жел мен жаңбырдың әсерінен оңтүстік жартастың эрозияға ұшырауы, сондай-ақ, теңіздің эрозиясы, негізінен, Longshore дрейф процесі арқылы. Ordnance Survey карталарын салыстыру көрсеткендей, 1915 жыл мен 1962 жыл аралығында 25 метрлік жар суға шайылып кеткен. Одан бері, бас жағының шығыс бөлігіндегі ең осал жерді нығайту үшін габиондық бекіткіш орнатылды. Бұл шара кейбір серфингшілер мен жағажайды жақсы көретін адамдардың наразылығын тудырды, әсіресе Саутборн жағажайында өткір тастардың көбеюіне байланысты. Жобаны ұйымдастырушылар, Poole Bay Partnership, былай деп мәлімдейді: «Нәтижесінде пайда болған кең жағажайлар жағалауды қорғау құрылысы ретінде және аймақ тұрғындары мен қонақтарына ұнайтын орын ретінде табысты болды». 2002 жылы жаңа келушілер орталығының жанындағы Астық даласында мал жаю басталды. Бұған қоса, қызыл жусанды жою жұмыстары осы жердің ежелгі келбетін қайта жаңартуға көмектесті. Бұл жерде теңіз түйіншігі (Polygonum maritimum) өседі, ол Ұлыбританиядағы ең сирек түйіншік түрі және қазіргі уақытта 1981 жылғы Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы заңына сәйкес «8-кесте түрі» ретінде тізімделген. Мұндай өсімдіктерге кесу, жинау, жою немесе сату сияқты зиянды әрекеттерден артық қорғау қарастырылады. Бұл аймақ – Еуропадағы ең жақсы жабайы табиғат орындарының желісіне кіретін Ұлттық қорық және Ұлттық қорғау аймағы болып табылады. Мұнда қызыл инелік (damselflies) және шашты инелік (dragonflies) сияқты түрлерді кездестіруге болады. 2005 жылғы есепке сәйкес, өте сирек кездесетін он үш нүктелі қанатты (Hippodamia 13 punctata) жақында бас жағында байқалды, бұл 1952 жылдан бері Ұлыбританиядағы алғашқы байқау. Бұл Hengistbury Head-ті маңызды көші-қон ортасы етеді. IUCN құрып кету қаупі төнген деп санайтын және Ұлыбританияда сирек кездесетін Балеарлық шыршалы су құсы осы аймақта көрінді. Көлік тұрағының жанындағы далалар мен арнайы сақталған жерлер жаз айларында көкпарлардың көптеген тобын тамашалау және тыңдау үшін өте қолайлы орын. 1989 жылы елдегі ең сирек қосмекенді – шұбар қоңызды Hengistbury Head-ке қайта енгізу жобасы басталды. Шұбар қоңыз соңғы рет 1950 жылдары осы жерде тіркелген, одан кейін ол, мүмкін, қолайлы көлдердің жетіспеуі салдарынан жойылып кеткен. Жоба үлкен жетістікке ие болды және қазіргі уақытта әртүрлі жерлерде олардың саны өсіп келеді.

Саясат

Хенгистбери-Хед Борнмуттың шығыс парламенттік сайлау округінің құрамына кіреді. Хенгистбери-Хед сонымен қатар Борнмут, Крайстчерч және Пул кеңесіне екі кеңесші сайлайтын Шығыс Саутборн және Тактон округінің бөлігі болып табылады.