Кіріспе

Эволюциялық эпистемология бірнеше ұғымға қатысты беймаз термин.

Эволюциялық эпистемология үш ерекше тақырыпты қамтиды: 1) жануарлар мен адамдардағы танымдық механизмдердің биологиялық эволюциясы, 2) білімнің өзі табиғи іріктеу арқылы дамиды деген теория, және 3) абстрактілік сан немесе абстрактілік мән сияқты жаңа абстрактілік ұғымдардың тарихи ашылуын зерттеу, олар жеке тұлғаның мұндай абстракцияларды қабылдауы мен пайдалануына дейін міндетті түрде алдын басады. Эволюциялық эпистемология эпистемологиядағы зерттеу саласы ретінде философия мен эволюциялық биологияның тоғысқан жерінде жатыр.

Биологиялық эволюциядағы таным

"Эволюциялық эпистемология" – жануарлар мен адам танымдарының дамуына биологиялық эволюция ұғымдарын қолданатын эпистемологияның бір саласы. Ол, сананың бір бөлігі генетикалық тұрғыдан анықталатынын, ал оның құрылымы мен функциясы – организм мен оның ортасы арасындағы мақсатсыз (телеологиялық емес) өзара әрекеттесу процесі нәтижесінде пайда болатын бейімделуді көрсетеді деп санайды. Сондықтан, белгілі бір популяцияда жалпы сәйкестікті (инклюзивті жарамдылықты) арттыруға көмектесетін танымдық белгі уақыт өте келе көбірек таралса, ал өз гендерін ұрпаққа жеткізуге кедерілтілген белгілердің саны азаюы керек.

Білімнің өсуі

"Эволюциялық эпистемология" биологиялық эволюция ұғымдарын адам білімінің қалыптасуына қолданатын теорияны да білдіре алады және білімнің құрамдық бөліктері, әсіресе ғылыми теориялар, таңдау арқылы дамиды деп санайды. Осы тұрғыда, мысалы, аурудың микробтық теориясы сияқты теория, оны қоршап тұрған білімдер жиынтығындағы өзгерістерге байланысты сенімділігі артуы немесе азаюы мүмкін. Эволюциялық эпистемологияның ерекше белгісі – ғылыми теориялардың практикалық құндылығын тек эмпирикалық сынақтар ғана растамайды, ал әлеуметтік және әдістемелік процестер белгілі бір мәселеге ең жақын "сәйкес келетін" теорияларды іріктейді деген пікір. Теория ең қатаң эмпирикалық сынақтардан өткенімен, ықтималдық есебінде болашақ сынақтардан өту қабілетін болжауға болмайды. Карл Поппер Ньютон физикасын теориялар жиынтығының мысалы ретінде келтірді, олар сынақтан өткендіктен, сынға ұшырамайтын болып есептелді, бірақ Эйнштейннің кеңістік-уақыттың мәніне қатысты жаңа түсініктерімен жоққа шығарылды. Эволюциялық эпистемолог үшін барлық теориялар, олар қаншалықты эмпирикалық сынақтан өткеніне қарамастан, тек уақытша ғана дұрыс болып табылады.

Жаңа абстрактілдік ұғымдарды ашу процесі

"Эволюциялық эпистемология" (онто)генетикалық эпистемологияның қарама-қарсысын, атап айтқанда, филогенетикалық эпистемологияны – жеке адамдар осындай абстракцияларды үйренуге дейін абстракциялардың тарихи жаңалығы мен нақтылануы ретінде қарастыруға болады. Пиаже бұл мүмкіндікті жоққа шығарып, былай деді: «Генетикалық эпистемологияның негізгі гипотезасы – білімнің логикалық және рационалды ұйымдастырылуындағы прогресс пен тиісті қалыптасу психологиялық процестер арасындағы параллелизм. Егер бұл біздің гипотезамыз болса, зерттеу саламыз қандай болады? Әрине, зерттеудің ең жемісті, ең айқын саласы – адамзат тарихын қайта құру: тарихқа дейінгі адамның ойлау тарихы. Өкінішке орай, біз неандерталь адамының немесе Тейяр де Шарденнің Homo siniensis психологиясы туралы жеткілікті білмейміз. Бізге биогенездің бұл саласы қолжетімді болмағандықтан, біз биологтар сияқты онтогенезге жүгінеміз. Бұл ұғымдардың онтогенезінен гөрі зерттеуге қол жетімдірек ештеңе жоқ. Бізді балалар қоршап тұр». Пиаже филогенетикалық эпистемологияны зерттеуді осылай тез жоққа шығаруда қателесті, себебі абстрактілі бірліктердің әртүрлі түрлерін нақтылайтын әртүрлі нотациялық жүйелердің шығу тегі мен эволюциясы туралы көптеген тарихи деректер бар. Поппер 1970 жылы Дональд Т. Кэмпбелл 1963 жылы Попперге жазған хатында бұл терминді қолданғаннан кейін, «Эволюциялық эпистемологияның эскизі» атты мақаласында оған толыққанды түсіндірме берді. Кэмпбелл 1974 жылы эволюциялық эпистемология туралы жазды; Пиаже 1974 жылы оған сілтеме жасап, «Балалардағы интеллекттің шығу тегі» (1936) еңбегінде бұл ұғымды бес мүмкін теорияның бірі ретінде сипаттады.