Кіріспе

1930, 1931 және 1932 жылдары Лондонда өткен кездесулер 1935 жылғы Үндістан үкіметі туралы заңға дайындық ретінде болды. Ағылшын-үнді дөңгелек үстел конференциялары.

1930–1932 жылдардағы үш дөңгелек үстел конференциясы – Үндістандағы конституциялық реформаларды талқылау үшін Ұлыбритания үкіметі мен үнді саяси тұлғалары ұйымдастырған бейбітшілік конференцияларының сериясы. Бұл конференциялар 1930 жылдың қарашасынан басталып, 1932 жылдың желтоқсанында аяқталды. Олар Мұхаммед Әли Джиннаның Үндістанның вице-королі Лорд Ирвинге және премьер-министр Рамсей Макдональдқа ұсынған ұсынысы, сондай-ақ 1930 жылдың мамырында Саймон комиссиясы ұсынған баяндама негізінде өткізілді. Үндістанда өзін-өзі басқару (сварадж) талаптары күшейе түсті. Б.Р. Амбедкар, Джинна, Сэр Теж Бахадур Сапру, В.С. Сриниваса Састри, Сэр Мұхаммед Зафрулла Хан, К.Т. Пол және Мирабехн – Үндістаннан қатысқан маңызды тұлғалар еді. 1930 жылдары көптеген британ саясаткерлері Үндістанның доминион мәртебесіне көшуі керек деп санайтын. Алайда, үнді және британ саяси партиялары арасында конференциялар шеше алмайтын маңызды келіспеушіліктер болды. Конференцияның негізгі тақырыбы – Үндістанның конституциясы болды. 1930 жылдан 1932 жылға дейін үш дөңгелек үстел конференциясы өтті.

Бірінші дөңгелек үстел конференциясы (1930 жылдың қарашасы - 1931 жылдың қаңтары)

1930 жылы 12 қарашада Лондондағы Лордтар палатасының Корольдік галереясында Ұлы Жорж V ресми түрде ашты, Дөңгелек үстел конференциясы өтті. Конференцияның маңызды кеңесшілерінің бірі – Үндістан мемлекеттік қызметкері, отыз жылдық тәжірибесі бар сэр Малькольм Хайли болды. Комитеттегі жетекші либерал лорд Ридинг, “Егер Үндістан тәуелсіздік алса, туындауы мүмкін қиындықтарды жақсы білетін” еді. Саймон комиссиясында қызмет еткен Клемент Атли мәселені ертерек шешуді қалаған, бірақ 1945 жылға дейін үкіметтегі консерваторлар оның жолын тосқан. Сэр Сэмюэл Хоэр, Үндістан үкіметі үшін федералдық үлгіні ұсынатын меморандумды кабинетке жолдады, оның мақсаты – “Британдық бақылаудың негізгі принциптерін сақтай отырып, жауапты үкімет құруға мүмкіндік беру” еді. Бұл идеяны князьдік штаттар мен басқа да либералды Үндістан көшбасшылары, соның ішінде сэр Теж Бахадур Сапру қолдады. Азшылықтағы лейбористік үкімет парламенттегі либералды және консервативті әріптестерінен орталық және провинциялық деңгейде “ынталы” Үндістан үкіметіне, сондай-ақ консервативті заң шығарушы органдарға қолдау күтеді. Ұлыбританияның сегіз саяси партиясы он алты делегатпен өкілдік етті. Британдық Үндістаннан 58 саяси көшбасшы, ал князьдік штаттардан 16 делегат қатысты. Барлығы 74 делегат Үндістаннан конференцияға келді. Дегенмен, Үндістанның Ұлттық Конгресі мен Үндістанның іскер азаматтары конференциядан шет қалып, қатыспады. Олардың көпшілігі, соның ішінде Ганди, азаматтық мойынсұнбау қозғалысына қатысқандары үшін түрмеде отырды. Олардың бойкоты конференцияның сәтсіздікке ұшырауына себеп болды. Лорд Ирвин Үндістанға доминион мәртебесі берілуі керек екенін мәлімдеді. Консерваторлар наразылық білдірді: “Бүкіл конференция социалистердің манипуляциясы мен айла-шарғысының нәтижесінде өтті, - деді сэр Уинстон Черчилль, - олар бастапқыда қойған мақсатына жету үшін, атап айтқанда, орталық үкіметті үндістерге тапсыру үшін”.

Іс жүргізу

Конференция алты пленумдық отырыстан басталды, онда делегаттар өз мәселелерін көтерді. Федералдық құрылым, провинциялық конституция, Синд провинциясы және Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы (NWFP), қорғаныс қызметтері және аз ұлт өкілдері сияқты бірнеше мәселелерді қарау үшін тоғыз кіші комитет құрылды. Теж Бахадур Сапру ынтымақты Үндістан Федерациясы идеясын талқылау ортасына көшirdi. Конференцияға қатысқан барлық топтар осы ұсынысты қолдады. Князьдық мемлекеттер өздерінің ішкі тәуелсіздігі кепілдік берілген жағдайда аталған федерацияға келісім білдірді. Мұсылман лигасы да федерацияны қолдады, себебі ол әрқашан күшті орталыққа қарсы болған. Британдықтар провинциялық деңгейде өкілдік билік енгізуге келісті.

Екінші дөңгелек үстел конференциясы (1931 жылдың қыркүйегі - 1931 жылдың желтоқсаны)

Бірінші дөңгелек үстел конференциясының сәтсіз аяқталуынан кейін британдықтар Үнді ұлттық конгресінің қатысуын қажет екенін түсінді. 1931 жылғы 26 қаңтарда Ганди және басқа да конгресс көшбасшылары түрмеден босатылды. Осыған байланысты болған келіссөздер Ганди-Ирвин келісімімен (1931) аяқталды, оған сәйкес Конгресс Екінші дөңгелек үстел конференциясына қатысуға келісті. Макдональд сол кезде Ұлыбританияның премьер-министрі болып қалғанмен, ол консерваторлық басымдықпен коалициялық үкіметті ("Ұлттық үкімет") басқарды, оның құрамында Сэр Сэмюэл Хоар Үндістан ісі бойынша жаңа мемлекеттік хатшы болып тағайындалды.

Іс жүргізу

Екінші сессия 1931 жылдың 7 қыркүйегінде ашылды. Бірінші және екінші дөңгелек үстел конференциялары арасында үш маңызды айырмашылық болды. Екіншісі:

Конгресс өкілдігі – Ганди-Ирвин келісімі осы конференцияға Конгрестің қатысуына жол ашты. Ганди Үндістаннан шақырылып, Сароджини Найдумен бірге Мадан Мохан Малавия, Ганшиям Дас Бирла, Мұхаммед Икбал, Сэр Мирза Исмаил (Майсурдың Диваны), С. К. Датта және Сэр Сәйед Әли Имаммен ресми Конгресс өкілі ретінде қатысты. Ганди Конгресс жалғыз саяси Үндістанды ұсынып отырғанын, «далiттер» индустардың бір бөлігі екенін және оларды «азшылық» ретінде қарастырудың қажеті жоқ екенін, сондай-ақ мұсылмандар мен басқа азшылықтар үшін жеке сайлау округтері немесе ерекше кепілдіктер болмауы керек екенін мәлімдеді. Басқа үнді қатысушылары осы талаптарды қабылдамады. Ұлттық үкімет – конференциядан екі апта бұрын Лондондағы Лейбористік үкімет құлап кетті. Рамзи Макдональд енді консервативтік партияның басымдығымен құрылған Ұлттық үкіметті басқарды. Қаржылық дағдарыс – Конференция кезінде Ұлыбритания алтын стандартынан бас тартып, Ұлттық үкіметтің назарын бұрды. Конференция соңында Рамзи Макдональд азшылықтарды өкілдік ету үшін Коммуналдық жарлық жасауға міндеттенді, оның шарты бойынша тараптардың келісімімен оның жарлығына басқа келісім алмастырылуы мүмкін еді. Ганди «далiттерді» индустар қауымынан бөлек санау туралы ұсынысқа қарсы болды. Сонымен қатар, Д. Б. Р. Амбедкар талап еткендей, атқарушы биліктің заң шығарушы органға есеп беруі және «далiттер» үшін жеке сайлау округі мәселелері де талқыланды. Ганди енді тек харджандықтардың мүддесі үшін жұмыс істейтінін жариялады: ол осы мәселе бойынша депрессияға ұшыраған топтардың көшбасшысы доктор Б. Р. Амбедкармен келісімге келді; екеуі 1932 жылғы Пуна келісімімен жағдайды шешті. Бірақ бұрын «Үндістанның барлық депрессияға ұшыраған топтарының» конференциясы Гандидің талаптарын «аяусыз сынады».

Үшінші дөңгелек үстел конференциясы (1932 жылдың қарашасы - желтоқсаны)

Үшінші және соңғы сессия 1932 жылдың 17 қарашасында жиналды. Үндістанның басты саяси тұлғаларының көпшілігі қатыспағандықтан, оған бар болғаны қырық алты делегат қатысты. Ұлыбританияның Лейбористік партиясы және Үндістан Ұлттық Конгресі қатысудан бас тартты. 1931 жылдың қыркүйегінен 1933 жылдың наурызына дейін, Үндістан мемлекеттік хатшысы сэр Сэмюэл Хоэрдің қадағалауымен, ұсынылған реформалар 1935 жылғы Үндістан Үкіметі заңында көрініс тапты.