Люсиль Клифтон: Американ ақыны және өмірінің тарихы

Кіріспе

Америка ақыны (1936–2010)
Gitga'ata халқының басшысы

Люсиль Клифтон (27 маусым 1936 – 13 ақпан 2010) – Нью-Йорк штатының Буффало қаласынан шыққан американдық ақын, жазушы және педагог. 1979 жылдан 1985 жылға дейін Мэриленд штатының ақыны-лауреаты болды. Клифтон поэзия саласындағы Пулитцер сыйлығына екі рет үміткер болды.

Өмір және мансап

Люсиль Клифтон (туған Тельма Люсиль Сейлс, Депью, Нью-Йорк штаты) Нью-Йорктің Буффало қаласында өсті және 1953 жылы Фосдик Мастен Парк орта мектебін бітірді. 1958 жылы Люсиль Сейлс Буффало университетінің философия профессоры Фред Джеймс Клифтонға, сондай-ақ африкалық беттерді бейнелейтін мүсіншіге үйленді. Люсиль мен оның күйеуінің алты баласы болды. Ол 1958–1960 жылдары Нью-Йорк штатының Жұмыспен қамту бөлімінде (Буффало) жұмыс істеді, ал 1960–1971 жылдары Вашингтондағы Білім беру кеңсесінде әдебиет көмекшісі болып қызмет етті. Жазушы Исмаил Рид Буффало қаласындағы драмалық шеберхананы ұйымдастырғанда Люсильді Клифтонмен таныстырды. Фред пен Люсиль Клифтон "Бюффало евенд Ньюс" газетінің пікірінше, "поэтикалық және сезімтал" болған "Шыны үй" пьесасының қойылымында ойнады. 1966 жылы Рид Клифтонның бірнеше өлеңін Лэнгстон Хьюзге әкелді, ол оларды "Негр поэзиясы" антологиясына қосты. 1967 жылы Клифтондар Мэриленд штатының Балтимор қаласына көшіп кетті. 1982–1983 жылдары Колумбия университетінің өнер мектебінде және Джордж Вашингтон университетінде қонақ жазушы болып жұмыс істеді. 1984 жылы күйеуі қатерлі ісіктен қайтыс болды. Ол Мэриленд штатындағы Сент-Мэри колледжінде гуманитарлық ғылымдардың ерекше профессоры болды. 1995–1999 жылдары Колумбия университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. 2006 жылы Дартмут колледжінде стипендия алды. 2010 жылдың 13 ақпанында Балтиморда қайтыс болды. 2019 жылы қызы Сидни Клифтон Балтимор маңындағы отбасылық үйді қайта сатып алып, Клифтон үйін жас суретшілер мен жазушыларды қолдау үшін жеке және виртуалды шеберханалар, сабақтар, семинарлар, резиденциялар және галерея арқылы құруды жоспарлады. Клифтон үйі Ұлттық тарихи сақтау қорының Африкалық американдық мәдени мұраны сақтау қоры арқылы сақтауға қаржыландырылды.

Поэзиялық шығармалары

Люсиль Клифтонның әулеттік тамырларын Батыс Африкадағы Дагоме корольдігіне, қазіргі Бенин Республикасына дейін жегізді. Бала кезінде анасы оған: «Мақтан тұт, сен Дагоме әйелдерінің ұрпағысың!» деген еді. Ол АҚШ-тағы құлдық дәуірінде Кентукки штатында мансұққылық үшін «заңды түрде дарға асылған» алғашқы қара нәсілді әйелді өз ата-аналарының бірі деп есептейді. Оның отбасындағы қыздар әрқайсысының қолында бір артық саусақпен туады, бұл генетикалық ерекшелік полидактилия деп аталады. Люсильдің екі артық саусағы кішкентай кезінде хирургиялық жолмен алынып тасталған, сол кездегі қалыпты жағдай еді, себебі оған сенімсіздік пен қоғамдық ұят себеп болған. Оның «екі көрініс саусағы» және олардың іс-әрекеттері оның поэзиясы мен басқа да жазбаларындағы маңызды тақырыпқа айналды. Кейінгі жылдары денсаулығына қатысты ауыр дертке шалдықты, қатты ауыратын подагра оның жүруіне қиындық тудырды. Оның өлеңдерінің қысқа жолдары мен шебер ұйқастары үшін көбінесе Эмили Дикинсонмен салыстырылатын Клифтон «өз денесінің ішкі әлемін зерттейтін» өлеңдер жазды және денесін «өзінің поэзиясы үшін сахна» ретінде пайдаланды. Мысалы, жатыры алынып тасталғаннан кейін ол денесін «асүйсіз үй» деп сипаттады. Christian Century журналында Клифтонның туындыларына жазған рецензиясында Пегги Розентал былай деп жазды: «Люсиль Клифтонның поэзиясында бірінші кезге түсетін нәрсе – жетіспейтін нәрсе: үлкен әріптер, тыныш белгілер, ұзын және көпжолдар. Біз поэзияны соншалықты қысқартқанды көреміз, оның кеңістіктері мәнге ие болады, сөздер сияқты пішіндеуші күшке айналады». Оның қара нәсілді жас ұл туралы балалар кітаптары сериясы 1970 жылы жарық көрген «Эверетт Андерсонның кейбір күндері» кітабынан басталады. Эверетт Андерсон, оның көптеген кітаптарында қайта оралатын кейіпкер, афроамерикандық тілінде сөйлеп, нақты өмірдегі әлеуметтік мәселелерді көтеріп, талқылайды. Клифтонның туындылары «Менің қара менім: қара поэзиясының бастапқы кітабы» (ред. Арнольд Адофф), «Өзінің өлеңі: Америка әйелдерінің дауыстары кеше және бүгін» (ред. Кэтрин Клинтон), «Қара жұлдыздар: африкалық американдық әйел жазушылар» (ред. Бренда Скотт Уилкинсон), «Африканың қыздары» (ред. Маргарет Басби) және «Негіз тас: геологияның ғажайыптары туралы жазушылар» (ред. Лорет Э. Савой, Элдридж М. Мурс және Джудит Э. Мурс (Тринити университетінің баспасы) сияқты антологияларға енген. Клифтонның өмірі мен туындыларына қатысты зерттеулерге Хилари Холладейдің «Жабайы нығметтер: Люсиль Клифтонның поэзиясы» (LSU Press, 2004) және Мэри Джейн Луптонның «Люсиль Клифтон: өмірі мен хаттары» (Praeger, 2006) кіреді.

Lucille Clifton traced her family's roots to the West African kingdom of Dahomey, now the Republic of Benin. Growing up, she was told by her mother, "Be proud, you're from Dahomey women!" She cites as one of her ancestors the first black woman to be "legally hanged" for manslaughter in the state of Kentucky during the time of Slavery in the United States. Girls in her family are born with an extra finger on each hand, a genetic trait known as polydactyly. Lucille's two extra fingers were amputated surgically when she was a small child, a common practice at that time for reasons of superstition and social stigma. Her "two ghost fingers" and their activities became a theme in her poetry and other writings. Health problems in her later years included painful gout which gave her some difficulty in walking. Often compared to Emily Dickinson for her short line length and deft rhymes, Clifton wrote poetry that "examine[d] the inner world of her own body", used the body as a "theatre for her poetry". After her uterus was removed, for example, she spoke of her body "as a home without a kitchen". In a Christian Century review of Clifton's work, Peggy Rosenthal wrote, 'The first thing that strikes us about Lucille Clifton's poetry is what is missing: capitalization, punctuation, long and plentiful lines. We see a poetry so pared down that its spaces take on substance, become a shaping presence as much as the words themselves.' Her series of children's books about a young black boy began with 1970's Some of the Days of Everett Anderson. Everett Anderson, a recurring character in many of her books, spoke in African American English and dealt with real life social problems. Clifton's work features in anthologies such as My Black Me: A Beginning Book of Black Poetry (ed. Arnold Adoff), A Poem of Her Own: Voices of American Women Yesterday and Today (ed. Catherine Clinton), Black Stars: African American Women Writers (ed. Brenda Scott Wilkinson), Daughters of Africa (ed. Margaret Busby), and Bedrock: Writers on the Wonders of Geology (eds Lauret E. Savoy, Eldridge M. Moores, and Judith E. Moores (Trinity University Press). Studies about Clifton's life and writings include Wild Blessings: The Poetry of Lucille Clifton (LSU Press, 2004) by Hilary Holladay, and Lucille Clifton: Her Life and Letters (Praeger, 2006) by Mary Jane Lupton.

Алғашқы жинақтары

1969 жылы Клифтон өзінің алғашқы өлеңдер жинағын – «Good Times» атты туындысын жариялады, оған сол кездегі алты баласы шабыт берді. Бұл кітап «Нью-Йорк Таймс» газетінің жылдың ең жақсы кітаптары тізіміне ілікті. Үш жыл өткен соң, 1972 жылы Клифтон екінші жинағын – «Жер туралы жақсы жаңалықтар: Жаңа өлеңдер» деп атады. Поэзия қоры бұл еңбектің Клифтонның шығармашылығындағы әлеуметтік және саяси мәселелерден қашпау тенденциясын көрсеткенін айтады, ол өзінің туындыларында қара нәсілді саяси қайраткерлерге құрмет көрсетті. Үшінші жинағында Клифтон әйел және ақын ретіндегі өзінің жеке басын зерттеуді бастады, осылайша 1974 жылы «Керемет әйел» атты жинағы жарық көрді.

Екі басты әйел: "мұрттарыма тағзым"

1980 жылы Клифтон "Екі басты әйел" атты өлеңдер жинағында "Жақсылыққа құрмет" (homage to my hips) өлеңін жариялады. "Екі басты әйел" 1980 жылғы Джунипер сыйлығына ие болды және "драмалық ширықтығы, қарапайым тілмен қараңғылыққа құрмет көрсетуі, [және] әйелдерді мерекелеуі" сипаттамаларымен еректелді, бұл қасиеттер "Жақсылыққа құрмет" өлеңінде де көрінеді. Бұл поэзия жинағы Клифтонның "өзгеріске ұшыраған қара дене" (transgressive black body) бейнелеуге деген қызығушылығының басталуын білдіреді. "Жақсылыққа құрмет" өлеңінен бұрын "Шашқа құрмет" (homage to my hair) өлеңі жарық көрді – ол афроамерикалық әйелдер мен ерлер арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін және қара әйелдер денесімен байланысты жағымсыз стереотиптерді қайта құруға бағытталған толықтыратын туынды болып табылады. "Жақсылыққа құрмет" және "Шашқа құрмет" екеуі де афроамерикалық денесін мифологиялық күштермен байланыстырады – бұл афроамерикалық әйелдердің көптеген әдеби шығармаларында қолданылатын әдеби тәсіл. Джейн Кэмпбелл "расалық қатынастарға миф жасаудың нақты әсері радикалды әрекет болып табылады, ол көрермендерді афроамерикалықтарды тежейтін және жеңетін расистік мифологияны бұзуға және оны қара перспективасына негізделген жаңа мифологиямен алмастыруға шақырады" деген пікірді айтады. Сондықтан Клифтон "Жақсылыққа құрмет" өлеңін афроамерикалық әйел денесін күш, сексуалдық тартым, мақтаныш және бостандық көзі ретінде мақтау үшін пайдаланады.

Квильтинг: Өлеңдер 19871990

1991 жылы жарық көрген бұл жинақта Клифтон кілтін өмірдің кеңейтілген метафорасы ретінде қарастырды, әр өлең жинаққа "тігілген" әр түрлі тарихты бейнелейді. Өлеңдер түрлі кілт тігу техникаларының аттарымен бөлімдерге бөлінген.

Марапаттар мен мойындау

Люсиль Клифтон 1970 және 1973 жылдары Ұлттық өнер қорынан шығармашылық жазу стипендиясын және Америка ақындары академиясының грантын алды. Ол Charity Randall сыйлығын, American Poetry Review-дан Jerome J. Shestack сыйлығын және Emmy сыйлығын алды. Оның балалар кітабы «Эверетт Андерсонның қоштасуы» 1984 жылы Coretta Scott King сыйлығын жеңіп алды. 1988 жылы Клифтон бір жыл ішінде Пулитцер сыйлығының финалистері ретінде танылған екі поэзия кітабының авторы болды. (Бұл сыйлық 1918 жылдан бері табысталып келеді, ал финалистер 1980 жылдан бастап жарияланады.)