Елизавета Рэли: Патша сарайының күңілінен шыққан әйел

Кіріспе

Элизабет, леди Рэли (Трокмортон; 16 сәуір 1565 – шамамен 1647 ж.) – ағылшын сарай қызметкері, Англия королевасы Елизавета I-нің жеке кеңесшілер бөлмесінің гүлшешесі. Сэр Уолтер Рэлиге құпия түрде үйленуі оған да, күйеуіне де ұзақ патшалық ықыласының жоғалуына себеп болды.

Өмір

Елизавета, сондай-ақ "Бесс" деп аталған, дипломат сэр Николас Трокмертон мен Энн Трокмертонның (туған күйеуі Кэрью) қызы болды. Бесс пен оның ағасы Артур Елизавета I сарайындағы кеңесшілер болды. Британдық автор және тарихшы Элисон Вейр өзінің "Елизавета I өмірі" (1998) кітабында Трокмортон мен Ралидің тұңғыш баласы 1591 жылдың шілдесіне дейін туылғанын, олар 1591 жылдың күзінде "үлкен құпияда" үйленгенін және ұлдары 1592 жылдың наурыз айында дүниеге келгенін жазады. Балаға сэр Уолтердің тегінен шыққан деп саналған Д'Америелердің құрметіне Дамерей деген есім қойылды. Дамерей бала кезінде қайтыс болған деп есептеледі. Вейрдің сөзінше, Елизавета патшайымы 1592 жылдың мамырында олардың құпия некесі мен Дамерейдің тууы туралы білген, Бесс пен сэр Уолтердің жоққа шығаруына қарамастан. Олар патшалық рұқсатсыз үйленген, бірақ ең бастысы, Роберт Деверэ, Эссекстің 2-графы, құпияны білген және Ралидің ұлына шайқас әкесі болған. Патшайым бұл туралы білген соң, Бесс пен Ралиді үй қамауына алып, 1592 жылдың маусымында Лондон мұнарасына жіберді. Рали 1592 жылдың тамызында, ал Бесс 1592 жылдың желтоқсанында мұнарадан босатылды, содан кейін ол күйеуімен оның Дорсеттегі Шерборн қалашығында кездесті. Уэирдің айтуынша, Бесс үстемдік танытқан әйел болғанмен, олар бір-біріне адал болды. Леди Ралидің өмірбаяуын жазған Анна Биер басқаша пікір білдіреді, Ралидің экспедицияларда, дипломатиялық міндеттерде немесе түрмеде жиі болмауына байланысты Бесс оның заманындағы әйел үшін ерекше жауапкершілікті мойнына алғанын айтады. Ралидің екінші ұлы Уолтер 1593 жылы Шерборнда дүниеге келді. 1603 жылы Тақтардың бірігуінен кейін көптеген сарай кеңесшілері жаңа патшайым, Данияның Аннасы мен оның балаларын қарсы алуға және патшалық құрметке ие болуға Нортгемптонширге сапарлады. Лорд Бакхерст 1603 жылдың 21 маусымында өзі мен Лорд-Кейпер Томас Эгертонның "Патшайымға, ханзадеге және ханшайымға деген міндеттерін орындау үшін" сапар шегіп жатқанын жазды. Бесс та осындай сапар жасады, бірақ көңілі толмады. Сэр Роберт Кроссе патшайыммен кездесуге оны "бос сапарға" көндіргенін және "бос құрметтен" басқа ештеңе алмағанын жазды. 1605 жылдың қаңтарында олардың үшінші ұлы дүниеге келді, сол кезде Рали қайтадан Лондон мұнарасында тұтқын болды. Балаға Бесс анасының туған күйеуінің атымен Кэру деген есім қойылды, сондай-ақ Ралидің бауырларының бірінің есімі де осылай аталды. Ол Сент-Питер ад Винкула шіркеуінде мұнараның ішінде крещение алды. 1618 жылы Рали өлім жазасына кесілгеннен кейін Бесс марқұм күйеуінің беделін қалпына келтіру үшін тынымсыз жұмыс істеді және 1628 жылы Реституция туралы заң Рали есімін "қанмен" қалпына келтірді, бұл оның жалғыз тірі ұлына мұрагерлікке мүмкіндік берді. Бесс күйеуінің басын балсамдап, өмірінің соңына дейін өзімен бірге алып жүрді деген әңгіме бар, бірақ Ралидің басы туралы жалғыз құжатталған дерек оның өлім жазасын өтеген күнінен келеді, сол күні Леди Рали мен оның қыздары Сэр Уолтердің басын қызыл сөмкеге салып кеткені айтылған. 1740 жылғы жазбада Бесс қайтыс болғаннан кейін Ралидің басы Вестминстердегі Сент-Маргарет шіркеуіндегі қабіріне қайтарылды делінген. Бесс екі ата-анасы арқылы Генрих VIII-ге байланысты болды. Оның әкесі Николас Трокмертон Генрихтің алтыншы әйелі, патшайым Кэтрин Паррдың туысы болды. Елизаветаның анасы Энн Кэрью Николас Кэрью мен Елизавета Кэрьюдың (туған күйеуі Брайан) қызы болды. Николас Генрихтің бала кезінен 1539 жылы өлім жазасына кесілгенге дейін жақын досы болды.

Elizabeth, known also as "Bess", was the daughter of the diplomat Sir Nicholas Throckmorton and Anne Throckmorton (née Carew). Bess and her brother Arthur were courtiers to Elizabeth I. In her book, The Life of Elizabeth I (1998), British author and historian Alison Weir states Throckmorton and Raleigh's first child was conceived by July 1591, the couple were married "in great secrecy" in the autumn of 1591, and their son was born in March 1592. The boy was christened Damerei, after Sir Walter's claimed ancestors, the D'Ameries. Damerei is believed to have died during infancy. Weir states that Queen Elizabeth first became aware in May 1592 of the secret marriage and of Damerei's birth, despite Bess and Sir Walter's denials. The couple had married without royal permission, but, significantly, Robert Devereux, 2nd Earl of Essex, was in on the secret and acting as godfather to the Raleighs' son. Once the queen found out, she first placed Bess and Raleigh under house arrest, then sent them to the Tower of London, in June 1592. Raleigh was released from the Tower in August 1592 and Bess in December 1592, at which time she joined her husband at Sherborne Castle, his Dorset estate. The couple remained devoted to each other, although, according to Weir, Bess proved to be a domineering wife. Anna Beer, Lady Raleigh's biographer, offers a different perspective, pointing out that due to Raleigh's frequent absences, whether on expeditions, diplomatic duties, or in prison, Bess had to shoulder an unusual level of responsibility for a woman of her time. The Raleighs' second son, Walter, was born in 1593 at Sherborne. After the Union of Crowns in 1603, many courtiers travelled to Northamptonshire to greet the new queen, Anne of Denmark, and her children, and to seek royal favour. Lord Buckhurst wrote on 21 June 1603 that he and the Lord Keeper Thomas Egerton were travelling "to do our duties to the Queen, the Prince, and Princess, all the world flying beforehand to see her". Bess made the same trip, but was disappointed. Sir Robert Crosse wrote that she had persuaded him to make an "idle journey" to meet the queen and she had received "but idle graces". The couple's third son was born in January 1605, by which time Raleigh was again a prisoner in the Tower of London. Named Carew, which was both Bess's mother's maiden name and the name of one of Raleigh's brothers, he was christened within the walls of the Tower in the church of St Peter ad Vincula. After Raleigh's execution in 1618, Bess worked tirelessly to re establish her late husband's reputation and, in 1628, saw a Bill of Restitution restore the Raleigh name 'in blood', which allowed her one surviving son to inherit. Bess is said to have had her husband's head embalmed and to have carried it around with her for the rest of her life, although the only documented reference to Raleigh's head is from the day of his execution, when it was noted that Lady Raleigh and her ladies left the scene carrying Sir Walter's head in a red bag. An account from 1740 claims that, after Bess's death, Raleigh's head was returned to his tomb in St Margaret's, Westminster. Through both her parents, Bess had connections to Henry VIII. Her father, Nicholas Throckmorton, was the cousin of Henry's sixth wife, Queen Catherine Parr. Anne Carew, Elizabeth's mother, was the daughter of Nicholas Carew and Elizabeth Carew née Bryan. Nicholas had been a close friend of Henry, from childhood until his execution in 1539.

Шығармалық бейнелер

Бесси Трокмортон – Эдвард Германның «Мерри Англия» (1902) операсындағы маңызды кейіпкер. Нора Лофтс 1936 жылы Уолтер Рэлидің көркемдемелі өмірбаянында, «Бұл жерде адам болды» атты шығармасында толыққанды махаббат үшбұрышын бейнеледі, онда екі Елизавета – патшайым және одан әлдеқайда жас күтімші қыз – Уолтер Рэлидің махаббаты үшін қатыгез бәсекелесіп, бір-бірін терең жек көреді. Мұндай оқиғаның осы деңгейге жеткеніне нақты тарихи дәлелдер жоқ. Кітаптың кейінгі бөліктерінде Элизабет Рэли Уолтерді сарайды тастап, Шерборнда онымен тыныш өмір сүруге тырысады, ал ол патшайымның құрметіне оралғанда өзін еленбей, тасталып қалғандай сезінеді. Сонымен қатар, король Джеймс тұсында оның жаңғырығы кезінде оған адал тұрып, он екі жылдық түрме жазасын Тауэрде ерікті түрде бөліседі. «Қыз патшайым» (1955) фильмінде Элизабет Трокмортонды (фильмде Бет Трокмортон деп аталады) Джоан Коллинз, ал Елизавета патшайымын Бетт Дэвис сомдайды. Элизабет Трокмортон Розмари Сатклифтің «Күтімші қыз» (1956) романының тақырыбы. Сатклиф көбінесе оны «Бесс» деп атайды. Эбби Корниш сомдаған Элизабет «Бесс» Трокмортон «Елизабет: Алтын ғасыр» (2007) фильмінде сары шашты кейіпкер ретінде көрінеді. Бұл «Елизабет» (1998) фильмінің жалғасы, онда Елизавета I (Кейт Бланшетт) және Бесс пен Уолтер Рэлидің (Клайв Оуэн) қарым-қатынастарына назар аударылады. Фильмде Бесс пен Рэли испан армадасынан (1588) бұрын үйленгені көрсетілсе де, шындығында бұл жұп 1591 жылы неке қиыпты. Элизабет Трокмортонды актриса Фиби Томас сомдайды, ол BBC 2-нің үш бөлімді драмалық деректік сериалы «Армада: Англияны құтқару үшін 12 күн» (2015) фильмінде патшайым Елизаветаның (Анита Добсон) күтімші қызы ретінде пайда болады, патшайым оны «Бес» деп атайды. Бір көріністе патшайым Бесске қызғанышпен қарайды, ол оның киген брошкасынан Бесске патшайымға белгісіз ер адам ұнайтынын түсінеді. Тағы бір көріністе Армада Англияға шабуыл жасағанда патшайымның қорқынышы көрсетіледі, ол Бесске тағамын татып, у бар-жоғын тексеруге мәжбүр етеді.

Bessie Throckmorton is a major character in Edward German's operetta Merrie England (1902). Norah Lofts in her 1936 fictionalized biography of Walter Raleigh, Here Was a Man, depicted a full fledged love triangle, with the two Elizabeths the Queen and the much younger Lady in Waiting fiercely vying for Walter Raleigh's love and deeply hating each other. There is no clear historical evidence that things went that far. In later parts of the book, Elizabeth Raleigh is depicted as trying to get Walter to leave the court and live quietly with her at Sherborne, and feeling neglected and abandoned when he returned to the Queen's favor, and as loyally standing by him during his disgrace under King James and voluntarily sharing his twelve years of imprisonment in the Tower. In the film The Virgin Queen (1955), Elizabeth Throckmorton (referred to as Beth Throgmorton in the film) is portrayed by Joan Collins, Queen Elizabeth by Bette Davis. Elizabeth Throckmorton is the subject of Rosemary Sutcliff's novel Lady in Waiting (1956). Sutcliff usually refers to her as "Bess". Elizabeth "Bess" Throckmorton, portrayed by Abbie Cornish, was a featured character in the film Elizabeth: The Golden Age (2007) as a blonde. This sequel to Elizabeth (1998) focuses on the relationships of Elizabeth I (Cate Blanchett) and Bess with Walter Raleigh (Clive Owen), and shows Bess and Raleigh marrying prior to the Spanish Armada (1588), though in fact the couple married in 1591. Elizabeth Throckmorton, played by actress Phoebe Thomas, appears in the BBC 2 three part drama documentary series Armada: 12 Days to Save England (2015) as lady in waiting to Queen Elizabeth (Anita Dobson), whom the Queen calls "Bes"'. One scene shows the Queen's jealousy of Bess when she realises, from seeing her wearing a brooch, that Bess has a male admirer unknown to the Queen. Another scene shows the Queen's paranoia about the great danger she feels she is in while the Armada is attacking England, with the Queen forcing Bess to taste her food to check for poison.