Кіріспе

Англиялық ақсүйек әйел және кәсіпкер Элизабет Кавендиш, кейіннен Элизабет Талбот, Шрусбери графесі (Хардвик; шамамен 1521 – 13 ақпан 1608), Хардвик Холлдың Бесс деп белгілі, Дербишир, Элизабеттік Англия қоғамының көрнекті тұлғасы болды. Ол бірнеше сәтті некелер арқылы Англия ақсүйектерінің ең жоғары деңгейіне көтеріліп, зор байлыққа ие болды. Бесс тапқыр кәсіпкер болған, шахталар мен шыны жасау шеберханалары сияқты кәсіптері арқылы өзінің активтерін арттырды. Ол төрт рет тұрмысқа шықты. Оның алғашқы күйеуі Роберт Барли (немесе Барлоу) болды, ол 1544 жылдың 24 желтоқсанында 14 немесе 15 жасында қайтыс болды. Оның екінші күйеуі – сарайдағы кеңесші сэр Уильям Кавендиш. Оның үшінші күйеуі сэр Уильям Сент-Ло болды. Оның соңғы күйеуі Джордж Талбот, Шрусберидің 6-шы графы, бір кезде тұтқынға алынған Шотландия королевасы Мэридің күзетшісі болды. Шебер тігінші Бесс 1569, 1570 және 1571 жылдары күйеуінің Кэтсворттағы тұтқындыққа алынған қонағымен бірге ұзақ уақыт бойы болды, сол кезде олар Оксбургтік маталарды бірлесіп жасады. 1601 жылы Бесс Чатсворт, Хардвик және Челсидегі үш мүлкіндегі үй жиһаздарының, соның ішінде маталардың тізімін жасады, ол бүгінге дейін сақталған. Ол осы заттарды өзінің мұрагерлеріне мәңгілік сақтау үшін өсиет етті. 400 жылдық коллекция, қазір Хардвик Холл тоқымалары деп белгілі, бір жеке отбасыда сақталған гобелендердің, кестелердің, кенептің және басқа да тоқымалардың ең ірі жиынтығы болып табылады. Бесс сонымен қатар құрылыс жобаларымен де танымал, олардың ең танымалдары – Чатсворт, қазір Девоншир герцогтарының резиденциясы (олардың отбасылық аты Кавендиш, өйткені олар оның екінші некесінен туған балаларынан таратылады) және Хардвик Холл.

Шығу тегі

Элизабет Хардвик – Дербиширдегі Джон Хардвик пен оның әйелі Элизабет Лик, Томас Лик пен Маргарет Фокстың қызы. Оның нақты туған күні белгісіз, 1521-1527 жылдар аралығында болған; алайда, 1546 жылдың қазан айында соттағы куәлік беру кезінде, 1543 жылдың мамырында болған алғашқы некесінде өзінің «жас» екенін, яғни 16 жастан кіші болғанын айтуы, 1527 жылға қатысты екенін көрсетеді. Оның әкесінің қайтыс болған күні оның «Инквизиция постмортемінде» көрсетілгендіктен, бұл 1527 жылдан кейін болуы мүмкін емес. Хардвиктер XIII ғасырдың ортасында Сюссекстен Дербиширге келді және Роберт Савидж, Стейнсби елімінің иесі берген жерді өңдеді, ол жер Дербиширдің солтүстік-шығыс шекарасында, Ноттингемширге қарайтын жерде орналасқан. XV ғасырдың ортасына қарай отбасы «жантльмен-йоман» деңгейіне көтерілді, олардың бірнеше жүз акр жері негізінен Стайнсби билігіндегі Олт-Хакналл еншісінде болды. Хардвиктердің гербі, шамамен 1450 жылы Уильям Хардвикке берілген болуы мүмкін. Блезон: күміс фонға көк түсті жиектелген ромб, ал жоғары жағындағы қызыл түсті таспада үш күміс жапырақ. Ол бұл жерде леди Зучтың ықпалында болған деседі. Дәлелдердің жетіспеуіне қарамастан, ол бір кездері, мүмкін, алғашқы күйеуінің қайтысынан кейін Дербиширдегі Коднор қамалында Зухтардың қызметіне кірген болуы мүмкін. Оның отбасымен тығыз байланыста болған Генри Мармион есімді адам болды, оның отбасы Коднорға жақын жерде жер иеленді және ол Бессті Зухтарға ұсынған болуы мүмкін, олар Вернондармен бірге Дербиширдегі осындай балаларды қабылдаған жалғыз көрнекті отбасылар еді. Алайда, Энн Гейнсфорд Энн Болейн мен Джейн Сеймурдың үйлерінде қызмет етті және 1533 жылы сэр Джордж Зучпен үйленгеніне қарамастан, 1536 жылдан кейін ол мен сэр Джордж Коднор қамалын негізгі резиденцияларына айналдырғанға дейін көп уақытын сарайда өткізді. Бұл кезең Дугдейлдің Бесс Лондон мен Коднорда Энн Гейнсфордқа қызмет еткен уақытына сәйкес келеді. Алайда, бұл оқиғаны растайтын ешқандай дәлел жоқ, және Дугдейл леди Зучтың ерте өмірі туралы Бесс өмірінің бастауы туралы білгеннен гөрі көбірек білген болар еді. Сонымен қатар, Дугдейлдің айтуынша, Коднордан Бесс Лестерширдегі Брэдгейтте Грейлердің қызметіне кірді, онда ол екінші күйеуі сэр Уильям Кавендишпен танысып, үйленді. Ол Брэдгейтте сэр Уильямға үйленгені рас, бірақ бұл Бесс Брэдгейтте қызмет еткенін дәлелдемейді. Ол сэр Уильяммен басқа жерде, мүмкін Коднорда кездескен болуы мүмкін. Керісінше, Грейдің әпкесі Маргарет, леди Уиллоуби Бессті Грейлерге ұсынған болуы мүмкін. Генри Мармион Виллоубилердің ең сенімді жоғары қызметшілерінің бірі болды, сонымен қатар Бесс әкесінің өсиетімен тағайындалған екі адамның бірі және оның балаларының қамқоршысы болды (екіншісі Бесс әйелінің ағасы Джон Лик еді).

Бірінші неке

1543 жылы Бесс көршілес иеліктің мұрагері, 13 жасар Роберт Барлиге (немесе Барлоуға) үйленді. Оның Робертпен некелескен нақты күні белгісіз. Неке 1543 жылдың мамыр айының соңында, Роберттің әкесі 28 мамырда қайтыс болғанға дейін болған деп есептеледі. Олардың күйеу-әйел ретінде бірге өмір сүргендігіне ешқандай дәлел жоқ. Роберт 1544 жылдың желтоқсан айында қайтыс болды. Осы жергілікті жерде ұйымдастырылған некеден ешқандай бала тумады, бұл, әдетте, бастапқыда Барлидің мұрасын қорғау және Роберт әкесінен кейін кәмелетке толмаған мұрагер ретінде иелік алған жағдайда, Барли иелігіне қараушылықтың әсерін азайту мақсатында жасалған. Роберт пен Бесс Лондонда "Леди Зуч" қызметінде кездескен деген дәстүрлі әңгіме ауызша тарихқа негізделген, ол тек он жетінші ғасырдың соңында (Бесс қайтыс болғаннан кейін шамамен сексен жыл өткен соң) жазылған. Роберттің иелігіне қатысты некелік таластар дауға айналды, ал оның қайтысынан кейін Бесс Питер Фрешевильден күйеуінен қалған мүлікті алудан бас тартты. Сотта тартыс болды, нәтижесінде Бесс Роберт қайтыс болғаннан бірнеше жыл өткен соң Барли иелігіне деген талабын және өтемақысын алды.

Үшінші неке

1559 жылы Бесс үшінші рет үйленді, сэр Уильям Сент-Ло (1518–1565) (Сент-Лоу, Сентлоу, Сентлоу және т.б.) және Сент-Ло ханым атанды. Оның жаңа күйеуі Елизавета I патшаның күзетші капитаны және Англияның бас батлері болды. Елизавета I-мен байланысының арқасында ол Бесс-тің қарызын азайтып, оны толық төледі. Ол Глостерширдегі Тормартон мен Сомерсеттегі Чью Магнада үлкен жерлерге ие болды, ал оның негізгі резиденциясы Стоуидегі Саттон Корт болды. 1564/5 жылы еркек баласы болмай, күмәнді жағдайда (көптеген болжам бойынша, кіші інісі уландырған) қайтыс болғаннан кейін, ол бар мүлкін Бесске қалдырды, бұл оның қыздары мен ағасына зиян келтірді. Бірнеше күйеуге талапкер болғанына қарамастан, Бесс 1568 жылға дейін қайтадан үйленбеді, ол төртінші рет үйленіп, Шрусбери графесі болды. Оның жаңа күйеуі Джордж Талбот, Шрусберидің 6-шы графы, елдің ең беделді аристократтарының бірі және алғашқы некесінен жеті баланың әкесі болды. Шындығында, оның екі баласы 1568 жылдың ақпан айында Бесс-тің екі баласына үйленді: Бесс-тің қызы Мэри Кавендиш, 12 жаста, Шрусберидің үлкен ұлы Гилбертке, 16 жаста тұрмысқа шықты, ал Бесс-тің ұлы, сэр Генри Кавендиш, 18 жаста, Шрусберидің қызы леди Грейс Талботқа, 8 жаста тұрмысқа шықты. Бесс пен Шрусбери графының үйленуіне бір жыл қалғанда Шотландияда саяси дүрбелең болды, бұл олардың өміріне зор әсер етті. Шотландияның бүлікші лордтары Мэри, Шотландия патшайымына қарсы көтеріліп, оны түрмеге қамап, бір жасар ұлы Джеймстің пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр етті. 1568 жылдың мамырында Мэри Шотландиядағы тұтқындалудан қашып, Англияға қарай оңтүстікке қарай құтылды, кузені Елизавета патшайымнан қорғау іздеді. Алайда, ағылшын билігі оны қалай қабылдауға болатынын білмеді. 18 мамырда ол жергілікті шенеуніктермен Карлайл сарайында қорғанысқа алынды. Елизавета кузені Мэриді шотланд лордтарының қарсылығынан қорғауға міндетті болды. Алайда, Мэридің ағылшын тағына талап етуіне байланысты, Елизавета оны қауіп деп санады. Елизавета Мэриді Йоркширдегі Болтон сарайына көшірді, онда ол Мэридің тағдырына қатысты Йорк конференциясының тергеуін күтіп, Фрэнсис Ноллистің күзетінде болды. Тергеу нәтижесі шешімсіз болды, бірақ Елизавета Мэриді босатпады. Оның орнына Мэри Шрусбери графы мен оның әйелі Бесс-тің күзетіне берілді. Елизаветаның Бесс пен оның күйеуіне берген нұсқауы Мэридің үй қамауынан басқа ештеңе болмады. Мэри өзінің жаңа резиденциясына, Тютбери сарайына, 1569 жылдың ақпан айында, 26 жасында келді және 15 жыл бойы Шрусбери мен Бесс күзетімен қалады. Елизавета тұтқындалу шығындарын Шрусбериге жүктеді. Мэри ерлі-зайыптылардың бір-біріне сенімсіздігін пайдаланғаны, тіпті Талботты Бесс ұрлық жасап жатыр деп сендіргені жазылған. Граф пен графиняның қамқорлығында болған кезде Мэри Мидлендс аймағындағы олардың көптеген үйлерінің бірінде немесе басқасында тұрды: Тутбери, Уингфилд Манор, Чатсворт Хаус және Шеффилд Манор. Осы уақыт аралығында Бесс Мэридің серігі ретінде уақыт өткізді, онымен бірге кестелеу және тоқыма жобаларында жұмыс істеді. Шындығында, Мэридің барлық жұмыстары кейінірек Хардвик Холлдағы Бесс-тің тарихи жинағының бір бөлігіне айналды. Бесс Мэриге 1569, 1570 және 1571 жылдары Чатсвортта бірнеше рет қосылды, олар Оксбургтің ілгіштерін бірге жасады. Бірақ Шрусберидің денсаулығының нашарлауын ескерсек, бұл күмәнді көрінеді. 1590 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Бесс Шрусбери графинясы болды. Ол көбінесе Хардвикте тұрды, онда ол жаңа сарай Хардвик Холлды салды, оның көптеген және үлкен терезелері үшін "Хардвик Холл, қабырғадан гөрі шыныдан көп" деген рифма туды. Ол Хардвик, Чатсворт Хаус және Олдкойтс сарайларын салған заманының ең ірі құрылысшыларының бірі болды. Бесс Арбелланың патшайым болуын қатты қалағанын көрсетті, тіпті жас қыздың қашып кетуіне жол бермеу үшін оны тұтқындады. Арбелла бұл үшін әжесін кінәлады, және екеуінің арасы Арбелла қашып кетуге тырысқанда және Генрих VII-нің ұрпағы ретінде таққа да талап қоюға болатын адаммен үйленуге тырысқанда түгелдей нашарлады. Бесс Арбелланы өсиетінен алып тастап, патшайымнан немересін алып тастауын өтінді. Арбелланың патшалыққа талап етуі ешқашан мойындалмады. Арбелла мен оның үлкен ұлын мұрадан айырғанға қарамастан (Генри: Арбелланың қашып кетуіне көмектескені үшін), Бесс кейіннен немересімен "жылы татуласты.

Өлім және жерлеу

Бесс Хардвик 1608 жылғы 13 ақпанда сағат 17:00-де 81 жасында қайтыс болды. Өлген кезде ол "патшалықтағы ең бай және ең ықпалды әйелдердің бірі" болып қала берді. Бесс Хардвик Мириам Микельсонның 1929 жылғы "Петтикоат Королі" романының баяндаушысы. Бесс Сюзанна Кларктың 2006 жылғы "Антикс және Фретс" атты әңгімесіндегі кейіпкер, ол "Грейс Адieu және басқа да әңгімелер" жинағына енген.

Музыка

Сара МакКвейдтің "Hardwick's Lofty Towers" әні Бесс кейіпкерінің көзқарасымен айтылған. Ол 2012 жылы жарық көрген "The Plum Tree and the Rose" альбомына енген.