I саяхатшы Елизавета I: Англия және Ирландия патшайымы

Кіріспе

Англия мен Ирландияның патшайымы 1558 - 1603 жылдар Елизавета I (7 қыркүйек 1533 – 24 наурыз 1603) – Англия мен Ирландияның патшайымы 17 қараша 1558 жылдан 1603 жылы қайтыс болғанға дейін. Ол Тюдор әулетінің соңғы монархы болды. Елизавета VIII Генрих пен оның екінші әйелі Анна Болейннің жалғыз тірі қалған баласы болды. Анна екі жастағы Елизаветаның анасы болған кезде өлім жазасына кесілді. Аннаның Генрихпен некесі жойылды, ал Елизавета заңды емес деп жарияланды. Генрих оны 1543 жылғы Үшінші мұрагерлік актісі арқылы 10 жасында мұрагерлік кезегіне қайтарып алды. Генрих 1547 жылы қайтыс болғаннан кейін, Елизаветаның кіші туған ағасы Эдуард VI 1553 жылы қайтыс болғанға дейін билік жүргізді, тәжді протестант туысы Леди Джейн Грейге қалдырып, екі жарты әпкесі, католик Мария мен кіші Елизаветаның талаптарын елемеді, қарама-қайшы заңдарға қарамастан. Эдуардтың өлімінен кейін бірнеше апта өткен соң оның өсиеті күшін жойды және Мария патшайым болды, Джейнды тақтан түсіріп, өлім жазасын берді. Марияның билігінде Елизавета протестант бүлікшілерін қолдады деген күдікпен бір жылға жуық түрмеде отырды. 1558 жылы жарты әпкесі қайтыс болғаннан кейін, Елизавета таққа отырды және жақсы кеңеспен билеуге кірісті. Ол Уильям Сесил бастаған сенімді кеңесшілер тобына қатты тәуелді болды, оны ол Барон Бергли етіп тағайындады. Патшайымның алғашқы әрекеттерінің бірі – ағылшын протестант шіркеуін құру болды, ол оның жоғары басқарушысы болды. Бұл дәуір кейіннен Елизаветалық діни келісім деп аталды және Англия шіркеуіне айналды. Елизавета үйленеді және мұрагер туады деп күтілді, бірақ көптеген кездесулерге қарамастан, ол ешқашан үйленбеді, сондықтан оны кейде «Қыз патшайым» деп атайды. Ақырында оның орнын екі рет алыс туысы, Шотландия королі Джеймс VI, Шотландия королевасы Мэридің ұлы иеленді. Елизавета билікте әкесі мен бауырларына қарағанда салмақты болды. Оның ұраны – «video et taceo» («Мен көремін және үнсіздік сақтаймын»). Діни тұрғыдан ол салыстырмалы түрде төзімді болды және жүйелі қудалаудан аулақ болды. Папа 1570 жылы оны заңсыз деп жариялағаннан кейін, бұл теория бойынша ағылшын католиктерін оған адалдықтан босатты, оның өміріне бірнеше қастандықтар жасалды, олардың барлығы оның министрлерінің құпия қызметінің көмегімен жеңілді, оларды сэр Фрэнсис Уолсингхэм басқарды. Елизавета Франция мен Испанияның ірі державалары арасында маневр жасап, сыртқы істерде сақтық танытты. Ол Нидерланды, Франция және Ирландиядағы тиімсіз, аз қаржыландырылған бірнеше әскери науқандарды жартылай қолдады. 1580-ші жылдардың ортасына қарай Англия Испаниямен соғыстан қашып құтыла алмады. Елизавета жасы ұлғайған сайын пәктігімен атақты болды. Оның айналасында портреттерде, мерекелерде және сол кездегі әдебиетте бейнеленген тұлға культі пайда болды. Елизаветаның билігі Елизавета дәуірі деп аталды. Бұл кезең Уильям Шекспир мен Кристофер Марлоу сияқты драматургтар бастаған ағылшын драмасының гүлденуімен, Фрэнсис Дрейк пен Уолтер Ралли сияқты ағылшын теңіз саяхатшыларының ерлігімен және испан армадасының жеңілуімен танымал. Кейбір тарихшылар Елизаветаны тез ашулы, кейде шешім қабылдамайтын, сәттілікке толы билеуші ретінде сипаттайды. Оның билігінің соңына таман экономикалық және әскери проблемалардың бірқатары оның танымалдылығын әлсіретті. Елизавета харизматикалық орындаушы («Глориана») және қатал аман қалған («Жақсы королева Бесс») ретінде танылды. Бұл дәуірде үкімет нашар және шектеулі болған кезде және көршілес елдердің монархтары өздерінің тақтарына қауіп төндіретін ішкі проблемаларға тап болған кезде. Оның 44 жыл бойы билік еткен патшалығы, оның жарты бауырларының қысқа, апатты билігінен кейін, патшалық үшін қолайлы тұрақтылық пен ұлттық біртүйлдікті қалыптастыруға көмектесті. Ол Англия королі Генрих VIII-нің некеде туған, сәби кезінде аман қалған екінші баласы болды. Анасы Генрихтің екінші әйелі Анна Болейн еді. Елизавета дүниеге келген кезде Англия тағына мұрагерлік құқығын ие болды. Оның үлкен жарты қарындасы Мэри заңды мұрагер ретінде өз позициясын жоғалтты, өйткені Генрих Мэридің анасы Катерина Арагондықпен Аннаға үйлену үшін, еркек мұрагерді тудыру және Тюдорлар мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін некелерін бұзуға мәжбүр болды. Ол 1533 жылы 10 қыркүйекте шомылдырылды, оның құдалары Кентербери архиепископы Томас Кранмер, Эксетер маркизі Генри Куртенэй, Норфолк герцогинясы Елизавета Стаффорд және Дорсет маркизасы Маргарет Воттон болды. Салтанатты рәсімде оның ағасы Джордж Болейн, Рочфорд виконты, Джон Хасси, Слифорд бароны, лорд Томас Говард және Уильям Говард, Эффингем бароны оның үстінен шатыр ұстады. Елизавета анасының 1536 жылы 19 мамырда, Катерина Арагонның табиғи себептерден қайтыс болғаннан кейін екі жыл сегіз ай болғанда өлім жазасына кесілген кезде екі жаста болды. Елизавета заңсыз деп жарияланды және патшалық мұрагерлігінен айырылды. Анна Болейннің өлімінен кейін он бір күн өткен соң Генрих Джейн Сеймурға үйленді. Джейн патшайымы ұлы Эдуард дүниеге келгеннен кейін бір жыл өткен соң қайтыс болды, ол таққа талассыз мұрагер болды. Елизавета жарты ағасының үйіне орналастырылды және оның шомылу рәсімінде хризомды, яғни шомылу матаны ұстады. Елизаветаның алғашқы тәрбиешісі Маргарет Брайан, ол оның «әдемі бала екенін және өмірімде кездескен ең жақсы мінезді бала екенін» жазды. Кэтрин Чамперноун, кейін күйеуінің атымен Кэтрин «Кэт» Эшли деп белгілі болды, 1537 жылы Елизаветаның тәрбиешісі болып тағайындалды және оның өліміне дейін 1565 жылға дейін Елизаветаның досы болды. Чамперноун Елизаветаға төрт тіл үйретті: француз, голланд, итальян және испан. Уильям Гриндел 1544 жылы оның ұстазы болған кезде Елизавета ағылшын, латын және итальян тілдерін жаза алды. Гринделдің, талантты және шебер ұстаздың басшылығымен, ол француз және грек тілдерінде де жетістікке жетті. 12 жасқа келген кезде ол әкесіне Жаңа жыл сыйлығы ретінде ағылшыннан итальян, латын және француз тілдеріне Катерина Паррдың діни еңбегі «Дұғалар немесе Медитациялар» аудармасын ұсынды. Жастық шағынан бастап және өмірі бойы ол Цицеронның «Pro Marcello», Боэцийдің «De consolatione philosophiae», Плутархтың трактаты және Тациттың «Анналы» сияқты көптеген классикалық авторлардың латын және грек тіліндегі еңбектерін аударды. Гриндел 1548 жылы қайтыс болғаннан кейін, Елизавета білімін ағасы Эдуардтың ұстазы, жақсы көретін және білімнің қызықты болуы керек деп сенетін Роджер Ашэмнің басшылығымен жалғастырды. Елизаветаның білімі мен ептілігі туралы ағымдағы білім көбінесе Ашэмнің естеліктерінен алынған. Өмірінің соңында ол осы тілдерге қоса, валли, корн, шотланд және ирланд тілдерінде сөйлей алады деп есептелді. Венециялық елші 1603 жылы оның «осы тілдерді осылай жетік меңгергенін, олардың әрқайсысы оның ана тілі сияқты көрінетінін» айтты. Тарихшы Марк Стойл оған Уильям Киллигру, Жеке кеңес палатасының қызметкері және кейіннен Казнашылықтың қызметкері арқылы корн тілін үйренген болуы мүмкін деп болжайды.

Queen of England and Ireland from 1558 to 1603

Elizabeth I (7 September 153324 March 1603) was Queen of England and Ireland from 17 November 1558 until her death in 1603. She was the last monarch of the House of Tudor. Elizabeth was the only surviving child of Henry VIII and Anne Boleyn, his second wife, who was executed when Elizabeth was two years old. Anne's marriage to Henry was annulled, and Elizabeth was declared illegitimate. Henry restored her to the line of succession when she was 10, via the Third Succession Act 1543. After Henry's death in 1547, Elizabeth's younger half brother Edward VI ruled until his own death in 1553, bequeathing the crown to a Protestant cousin, Lady Jane Grey, and ignoring the claims of his two half sisters, the Catholic Mary and the younger Elizabeth, in spite of statutes to the contrary. Edward's will was set aside within weeks of his death and Mary became queen, deposing and executing Jane. During Mary's reign, Elizabeth was imprisoned for nearly a year on suspicion of supporting Protestant rebels. Upon her half sister's death in 1558, Elizabeth succeeded to the throne and set out to rule by good counsel. She depended heavily on a group of trusted advisers led by William Cecil, whom she created Baron Burghley. One of her first actions as queen was the establishment of an English Protestant church, of which she became the supreme governor. This era, later named the Elizabethan Religious Settlement, would evolve into the Church of England. It was expected that Elizabeth would marry and produce an heir; however, despite numerous courtships, she never did, and because of this she is sometimes referred to as the "Virgin Queen". She was eventually succeeded by her first cousin twice removed, James VI of Scotland, the son of Mary, Queen of Scots. In government, Elizabeth was more moderate than her father and siblings had been. One of her mottoes was video et taceo ("I see and keep silent"). In religion, she was relatively tolerant and avoided systematic persecution. After the pope declared her illegitimate in 1570, which in theory released English Catholics from allegiance to her, several conspiracies threatened her life, all of which were defeated with the help of her ministers' secret service, run by Sir Francis Walsingham. Elizabeth was cautious in foreign affairs, manoeuvring between the major powers of France and Spain. She half heartedly supported a number of ineffective, poorly resourced military campaigns in the Netherlands, France, and Ireland. By the mid 1580s, England could no longer avoid war with Spain. As she grew older, Elizabeth became celebrated for her virginity. A cult of personality grew around her which was celebrated in the portraits, pageants, and literature of the day. Elizabeth's reign became known as the Elizabethan era. The period is famous for the flourishing of English drama, led by playwrights such as William Shakespeare and Christopher Marlowe, the prowess of English maritime adventurers, such as Francis Drake and Walter Raleigh, and for the defeat of the Spanish Armada. Some historians depict Elizabeth as a short tempered, sometimes indecisive ruler, who enjoyed more than her fair share of luck. Towards the end of her reign, a series of economic and military problems weakened her popularity. Elizabeth is acknowledged as a charismatic performer ("Gloriana") and a dogged survivor ("Good Queen Bess") in an era when government was ramshackle and limited, and when monarchs in neighbouring countries faced internal problems that jeopardised their thrones. After the short, disastrous reigns of her half siblings, her 44 years on the throne provided welcome stability for the kingdom and helped to forge a sense of national identity. She was the second child of Henry VIII of England born in wedlock to survive infancy. Her mother was Henry's second wife, Anne Boleyn. At birth, Elizabeth was the heir presumptive to the English throne. Her elder half sister Mary had lost her position as a legitimate heir when Henry annulled his marriage to Mary's mother, Catherine of Aragon, to marry Anne, with the intent to sire a male heir and ensure the Tudor succession. She was baptised on 10 September 1533, and her godparents were Thomas Cranmer, Archbishop of Canterbury; Henry Courtenay, Marquess of Exeter; Elizabeth Stafford, Duchess of Norfolk; and Margaret Wotton, Dowager Marchioness of Dorset. A canopy was carried at the ceremony over the infant by her uncle George Boleyn, Viscount Rochford; John Hussey, Baron Hussey of Sleaford; Lord Thomas Howard; and William Howard, Baron Howard of Effingham. Elizabeth was two years and eight months old when her mother was beheaded on 19 May 1536, four months after Catherine of Aragon's death from natural causes. Elizabeth was declared illegitimate and deprived of her place in the royal succession. Eleven days after Anne Boleyn's execution, Henry married Jane Seymour. Queen Jane died the next year shortly after the birth of their son, Edward, who was the undisputed heir apparent to the throne. Elizabeth was placed in her half brother's household and carried the chrisom, or baptismal cloth, at his christening. Elizabeth's first governess, Margaret Bryan, wrote that she was "as toward a child and as gentle of conditions as ever I knew any in my life". Catherine Champernowne, better known by her later, married name of Catherine "Kat" Ashley, was appointed as Elizabeth's governess in 1537, and she remained Elizabeth's friend until her death in 1565. Champernowne taught Elizabeth four languages: French, Dutch, Italian, and Spanish. By the time William Grindal became her tutor in 1544, Elizabeth could write English, Latin, and Italian. Under Grindal, a talented and skilful tutor, she also progressed in French and Greek. By the age of 12, she was able to translate her stepmother Catherine Parr's religious work Prayers or Meditations from English into Italian, Latin, and French, which she presented to her father as a New Year's gift. From her teenage years and throughout her life, she translated works in Latin and Greek by numerous classical authors, including the Pro Marcello of Cicero, the De consolatione philosophiae of Boethius, a treatise by Plutarch, and the Annals of Tacitus. After Grindal died in 1548, Elizabeth received her education under her brother Edward's tutor, Roger Ascham, a sympathetic teacher who believed that learning should be engaging. Current knowledge of Elizabeth's schooling and precocity comes largely from Ascham's memoirs. At the end of her life, she was believed to speak the Welsh, Cornish, Scottish, and Irish languages in addition to those mentioned above. The Venetian ambassador stated in 1603 that she "possessed [these] languages so thoroughly that each appeared to be her native tongue". Historian Mark Stoyle suggests that she was probably taught Cornish by William Killigrew, Groom of the Privy Chamber and later Chamberlain of the Exchequer.

Томас Сеймур

Генрих VIII 1547 жылы қайтыс болды, ал Елизаветаның әкесінен туған ағасы Эдуард VI тоғыз жасында патша болды. Генридің жесірі Кэтрин Парр көп ұзамай Томас Сеймурға, Судлей бароны Сеймурға, Эдуард VI-ның ағасы және Лорд-протектор Эдуард Сеймурдың, Сомерсет герцогының інісіне үйленді. Елизаветаны Челсидегі үйлеріне алды. Сол жерде Елизавета өмір бойына әсер ететін, кейбір тарихшылардың пікірінше, ауыр эмоционалдық жағдайға тап болды. Томас Сеймур 14 жасар Елизаветамен ойнап-қалжыңдасып, оның бөлмесіне түнгі көйлек киіп кіріп, оны мазақтап, жамбасына шапалақ салды. Елизавета таңертең ерте тұрып, өзін қызметшілермен қоршап алып, оның қосылғысы келмейтін таңертеңгі келуінен қашып тырысты. Парр күйеуінің орынсыз әрекеттеріне қарсы тұрудың орнына, оған қосылды. Екі рет ол оған Елизаветаны тітіркендіруде көмектесті, ал бір рет оның қара көйлегін "мың-мың шартқа бөліп" тұрғанда ұстап тұрды. Бірақ Парр оларды құшақтасқандарын көрген соң, бұл жағдайға нүкте қойды. 1548 жылдың мамыр айында Елизаветаны жіберді. Дегенмен Томас Сеймур патша отбасын бақылау жоспарларын жалғастырып, патшаның жеке тұлғасының басқарушысы болып тағайындалуға тырысты. 1548 жылдың 5 қыркүйегінде Парр босанғаннан кейін қайтыс болған соң, ол Елизаветаға қайта көңіл бөлді, оған үйленуді ниеттенді. Оны жақсы көретін Елизаветаның тәрбиешісі Кэт Эшли оны Сеймурға тұрмысқа шығуға көндіруге тырысты. Ол Елизаветаны Сеймурға хат жазып, "оның қайғысын жеңілдетуге" шақыруға тырысты, бірақ Елизавета Томас анасының өліміне соншалықты қайғырып, көңіл көтеруге мұқтаж емес деді. 1549 жылдың қаңтар айында Сеймур ағасы Сомерсетті протекторлықтан құлату, леди Джейн Грейді король Эдуард VI-ға үйлендіру және Елизаветаны өз әйелі етіп алу үшін сөз байласты деген күдікпен Тауэрде тұтқындалды. Хатфилд Хаусында тұратын Елизавета ештеңе мойындамады. Оның мойымауы тергеуші Роберт Тирвитті ашуландырып, "Мен оның кінәлі екенін оның бетінен көре аламын" деді. Сеймур 1549 жылдың 20 наурызында басы кесілді.

Henry VIII died in 1547 and Elizabeth's half brother, Edward VI, became king at the age of nine. Catherine Parr, Henry's widow, soon married Thomas Seymour, Baron Seymour of Sudeley, Edward VI's uncle and the brother of Lord Protector Edward Seymour, Duke of Somerset. The couple took Elizabeth into their household at Chelsea. There Elizabeth experienced an emotional crisis that some historians believe affected her for the rest of her life. Thomas Seymour engaged in romps and horseplay with the 14 year old Elizabeth, including entering her bedroom in his nightgown, tickling her, and slapping her on the buttocks. Elizabeth rose early and surrounded herself with maids to avoid his unwelcome morning visits. Parr, rather than confront her husband over his inappropriate activities, joined in. Twice she accompanied him in tickling Elizabeth, and once held her while he cut her black gown "into a thousand pieces". However, after Parr discovered the pair in an embrace, she ended this state of affairs. In May 1548, Elizabeth was sent away. Thomas Seymour nevertheless continued scheming to control the royal family and tried to have himself appointed the governor of the King's person. When Parr died after childbirth on 5 September 1548, he renewed his attentions towards Elizabeth, intent on marrying her. Her governess Kat Ashley, who was fond of Seymour, sought to convince Elizabeth to take him as her husband. She tried to convince Elizabeth to write to Seymour and "comfort him in his sorrow", but Elizabeth claimed that Thomas was not so saddened by her stepmother's death as to need comfort. In January 1549, Seymour was arrested and imprisoned in the Tower on suspicion of conspiring to depose his brother Somerset as Protector, marry Lady Jane Grey to King Edward VI, and take Elizabeth as his own wife. Elizabeth, living at Hatfield House, would admit nothing. Her stubbornness exasperated her interrogator, Robert Tyrwhitt, who reported, "I do see it in her face that she is guilty". Seymour was beheaded on 20 March 1549.

Мария I билігі

Эдуард VI 1553 жылғы 6 шілдеде 15 жасында қайтыс болды. Оның өсиеті 1543 жылғы Тақ мұрагерлік туралы заңды ескермеді, Мэри мен Елизаветаны мұрагерлік құқығынан шеттеді, оның орнына Генри VIII-нің кіші әпкесі Мэри Тюдордың немересі, Франция патшайымы Леди Джейн Грейді мұрагер деп жариялады. Джейн патшалық кеңесімен патшайым деп жарияланды, бірақ оның қолдауы тез күйреп, тоғыз күннен кейін тақтан алынды. 1553 жылғы 3 тамызда Мэри Елизаветамен бірге Лондонға салтанатты түрде кірді. Апалы-сіңлінің бітімділігі ұзаққа созылмады. Мэри, шын ниетті католик болғандықтан, Елизаветаның протестанттық дінін жоюға тырысты және барлық адамның католик миссасына қатысуын міндеттеді; Елизавета сырттай осы талапқа бағынуға мәжбүр болды. 1554 жылы Мэридің бастапқы халыққа деген беделі, оның Киелі Рим императоры Карл V-нің ұлы және белсенді католик Филипп Испанияға үйлену жоспарларын жариялағанда төмендеді. Елде наразылық тез тарады, көптеген адамдар Мэридің діни саясатына қарсы оппозицияның орталығы ретінде Елизаветаға қарады. 1554 жылдың қаңтар-ақпанында Уайаттың көтерілісі болды, бірақ ол тез басылды. Елизавета сотқа шақырылып, оның рөлі зерттелді, ал 18 наурызда Лондон мұнарасына қамалды. Елизавета өзінің кінәсіз екенін жарыққа шығарды. Ол көтерілісшілермен сөз байласпағанмен, олардың кейбіреулері оған жүгінгені белгілі болды. Мэридің ең жақын кеңесшісі, император Карлдың елшісі Саймон Ренард, Елизавета тірі болғанда оның тағы ешқашан қауіпсіз болмайтынын айтты, ал Лорд-канцлер Стивен Гардинер Елизаветаны сотқа беруге тырысты. Елизаветаның үкіметтегі қолдаушылары, соның ішінде Уильям Пэджет, барон Пэджет, Мэриді оның әпкесіне қарсы нақты дәлелдер болмағандықтан оны кешіруге көндірді. Оның орнына 22 мамырда Елизавета Тауэрден Вудстокқа көшірілді, онда ол Генри Бедингельдтің қадағалауымен үй қамауында шамамен бір жыл өткізді. Жол бойы көпшілік оны құттықтады. 17 сәуірде 1555 жылы Елизавета Мэридің жүктілігінің соңғы кезеңдеріне қатысу үшін сотқа шақырылды. Егер Мэри мен оның баласы қайтыс болса, Елизавета патшайым болар еді, бірақ Мэри сау бала туса, Елизаветаның патшайым болу мүмкіндігі күрт төмендеп кетер еді. Мэридің жүкті емес екені анық болғаннан кейін, оның бала туатынына ешкім сенбеді. Елизаветаның мұрагерлігіне көз жеткізілді. 1556 жылы Испания тағына отырған Филипп патша жаңа саяси шындықты мойындап, қарындасын жақындыққа шақырды. Ол Францияда өскен және Франция дофиніне үйленуге ниеттенген Шотландия королевасы Мэриге қарағанда жақсы одақтас болды. 1558 жылы әйелі ауырғанда Филипп Ферья графымен Елизаветамен кеңесу үшін жіберді. Бұл әңгіме 1555 жылдың қазан айында ол қайтадан тұруға келген Хэтфилд Хаусында өтті. 1558 жылдың қазан айына қарай Елизавета өзінің үкіметін құру жоспарларын жасап жатқан еді. Мэри 1558 жылғы 6 қарашада Елизаветаны өзінің мұрагері ретінде мойындады, ал 17 қарашада Мэри қайтыс болғанда Елизавета патшайым болды.

Edward VI died on 6 July 1553, aged 15. His will ignored the Succession to the Crown Act 1543, excluded both Mary and Elizabeth from the succession, and instead declared as his heir Lady Jane Grey, granddaughter of Henry VIII's younger sister Mary Tudor, Queen of France. Jane was proclaimed queen by the privy council, but her support quickly crumbled, and she was deposed after nine days. On 3 August 1553, Mary rode triumphantly into London, with Elizabeth at her side. The show of solidarity between the sisters did not last long. Mary, a devout Catholic, was determined to crush the Protestant faith in which Elizabeth had been educated, and she ordered that everyone attend Catholic Mass; Elizabeth had to outwardly conform. Mary's initial popularity ebbed away in 1554 when she announced plans to marry Philip of Spain, the son of Holy Roman Emperor Charles V and an active Catholic. Discontent spread rapidly through the country, and many looked to Elizabeth as a focus for their opposition to Mary's religious policies. In January and February 1554, Wyatt's rebellion broke out; it was soon suppressed. Elizabeth was brought to court and interrogated regarding her role, and on 18 March, she was imprisoned in the Tower of London. Elizabeth fervently protested her innocence. Though it is unlikely that she had plotted with the rebels, some of them were known to have approached her. Mary's closest confidant, Emperor Charles's ambassador Simon Renard, argued that her throne would never be safe while Elizabeth lived; and Lord Chancellor Stephen Gardiner, worked to have Elizabeth put on trial. Elizabeth's supporters in the government, including William Paget, Baron Paget, convinced Mary to spare her sister in the absence of hard evidence against her. Instead, on 22 May, Elizabeth was moved from the Tower to Woodstock, where she was to spend almost a year under house arrest in the charge of Henry Bedingfeld. Crowds cheered her all along the way. On 17 April 1555, Elizabeth was recalled to court to attend the final stages of Mary's apparent pregnancy. If Mary and her child died, Elizabeth would become queen, but if Mary gave birth to a healthy child, Elizabeth's chances of becoming queen would recede sharply. When it became clear that Mary was not pregnant, no one believed any longer that she could have a child. Elizabeth's succession seemed assured. King Philip, who ascended the Spanish throne in 1556, acknowledged the new political reality and cultivated his sister in law. She was a better ally than the chief alternative, Mary, Queen of Scots, who had grown up in France and was betrothed to the Dauphin of France. When his wife fell ill in 1558, Philip sent the Count of Feria to consult with Elizabeth. This interview was conducted at Hatfield House, where she had returned to live in October 1555. By October 1558, Elizabeth was already making plans for her government. Mary recognised Elizabeth as her heir on 6 November 1558, and Elizabeth became queen when Mary died on 17 November.

Кiру

Елизавета 25 жасында патшайым болды және өзінің ниеттерін кеңесшілеріне және Хэтфилдке адалдыққа ант беруге келген басқа да теңдестеріне жариялады. Бұл сөйлеуде оның ортағасырлық саяси теологияны қабылдауының алғашқы жазбасы бар: егеменнің «екі денесі»: табиғи дене және саяси дене: «Мырзалар, табиғат заңы мені әпкем үшін қайғыруға итермелейді; маған түскен жауапкершілік мені таң қалдырады, бірақ мен Құдайдың жаратылысы екенімді, Оның тағайындауына бағынуға міндетті екенімді ескере отырып, оған мойынсұнамын, сондай-ақ, қазір маған тапсырылған осы лауазымда Оның көктегі еркіне қызмет ету үшін Оның рақымының көмегіне ие болуды шын жүректен тілеймін. Мен, табиғатым бойынша бір дене болсам да, Оның рұхсатымен билік жүргізуге арналған саяси денемін. Сондықтан, сендердің барлығың маған көмектесіңдер, мен билігіммен, ал сендер қызметтеріңмен бірге Құдай алдында жақсы есеп бере аламыз және жер бетіндегі ұрпақтарымызға аздаған үміт сыйлай аламыз. Мен барлық ісімді жақсы кеңес пен ақылмен басқарамын». Оның таққа отыру рәсімі қарсаңындағы жеңіс жолы қаладан өтіп бара жатқанда, қала тұрғындары оны зор қуанышпен қарсы алды және орациялармен және мерекелік шаралармен құрметтеді, олардың көпшілігі протестанттық рухта болды. Елизаветаның ашық және мейірімді жауаптары көрермендердің жүрегін жаулады, олар «таң қалды». Келесі күні, 15 қаңтар 1559 жылы, оның астрологы Джон Ди таңдаған күні, Елизавета Вестминстер аббаттығында Карлайлдың католик епискобы Оуэн Оглторптан таж кигізіліп, майға батырылды. Содан кейін ол халыққа ұсынылды, орган, сыбызғы, керней, барабан және қоңыраулардың керемет шуы ортасында. Елизавета Англияда патшайым ретінде қарсы алынса да, елде католиктердің қаупіне және ол кімге үйленеді деген алаңдаушылық әлі де болды.

Шіркеу қонысы

Елизаветаның жеке діни көзқарастары ғалымдар арасында көп талқыланды. Ол протестант болғанмен, католиктердің белгілерін (мысалы, крестке ілінген Иса) сақтап, протестанттардың маңызды нанымына қайшы келетін уағыздардың рөлін азайтып көрсетті. Елизавета мен оның кеңесшілері, Англияға қарсы католиктердің крест жорығының қаупін сезінді. Сондықтан, королева ағылшын протестанттарының тілектерін қанағаттандырып, католиктерді тым ренжітпейтін протестанттық шешім іздеді, бірақ кең ауқымды реформалар талап еткен пуритандықтарға мойын бұрмады. Осының нәтижесінде, 1559 жылғы Парламент, Эдуард VI-ның протестанттық келісіміне негізделген шіркеу құру үшін заң шығаруға кірісті, онда монарх басшы болар еді, бірақ католиктердің көптеген элементтері, мысалы, киім-кешек сақталды. Халық палатасы ұсыныстарды күшпен қолдады, бірақ Жоғарғы палатада билік туралы заңға, әсіресе епископтардан қарсылық болды. Елизаветаның бақытына орай, сол кезде көптеген епископтық орындар бос тұрды, соның ішінде Кентербери архиепископтығы да. Бұл, жақтастарына епископтар мен консерваторлардың жақтастарынан көп дауыс беруге мүмкіндік берді. Дегенмен, Елизавета көптеген әйелдерге лайық емес деп есептелген, дау тудыратын «Жоғарғы Бас» атағын емес, Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы деген атақты қабылдауға мәжбүр болды. Жаңа Билік туралы акт 1559 жылдың 8 мамырында заң күшіне енді. Барлық мемлекеттік қызметкерлер монархқа жоғары басшы ретінде адалдыққа ант беруге міндетті болды, әйтпесе қызметтен шеттетілуі мүмкін; Марияның басқа пікірдегілерді қуғындауы қайталанбасын деп, ерестік заңдары жойылды. Сонымен қатар, жаңа Біркелкілік туралы акт қабылданды, ол шіркеуге қатысуды және 1559 жылғы Ортақ дұғалар кітабын (1552 жылғы дұға кітабының бейімделген нұсқасы) қолдануды міндетті етті, бірақ бас тарту немесе қатысудан бас тарту үшін жазалар тым қатаң болған жоқ.

Неке туралы сұрақ

Елизавета патшалық құрғаннан бастап, оның үйленеді деп күтілді, және кімге үйленеді деген сұрақ туды. Ол көптеген ұсыныстар алғанмен, ешқашан үйленбеді және баласыз қалды; мұның себептері нақты белгісіз. Тарихшылар Томас Сеймур оның жыныстық қатынасқа деген қызығуын басып қалдырды деп болжайды. Ол елу жасқа дейін бірнеше күйеуге үміткерді қарастырды. Оның соңғы құдайы Анжу герцогы Франциск болды, ол одан 22 жас кіші еді. Испания королі Филипп II-нің қолына қараған әпкесі сияқты билікті жоғалту қаупі болғанымен, неке мұрагерге мүмкіндік беретін еді. Дегенмен, күйеуді таңдау саяси тұрақсыздыққа немесе тіпті көтеріліске әкелуі мүмкін еді.

Роберт Дадли

1559 жылдың көктемінде Елизаветаның балалық шағынан бергі досы Роберт Дадлиге ғашық екені анық болды. Оның әйелі Эмидің "көкшедегі бір дерттен" зардап шегіп жатқаны және әйелі қайтыс болған жағдайда патшайым Робертке үйленгісі келетіні айтылды. 1559 жылдың күзінде бірнеше шетелдік күйеулер Елизаветаның қолы үшін бәсекелесіп жатты; олардың асығыс елшілері одан да үрейлі әңгімелер тарата бастады және Англияда оның сүйіктісімен үйленуіне қарсы екенін хабарлады: "Оған наразылық білдірмейтін адам жоқ, ол тек сүйікті Робертке ғана үйленеді". Эми Дадли 1560 жылдың қыркүйегінде баспалдақтан құлап қайтыс болды, және сот сарапшысының оқиғаның жазатайым екенін анықтауына қарамастан, көптеген адамдар күйеуінің патшайыммен үйлену үшін оның өлімін ұйымдастырғанына күдік келтірді. Елизавета Дадлиге үйленуді біраз уақыт ойлады. Алайда Уильям Сесил, Николас Трокмортон және бірқатар консервативті саяхатшылар өздерінің наразылықтарын айқын білдірді. Тіпті, егер олар үйленсе, ақсүйектер көтеріліс жасауы мүмкін деген қауесет тарады. Патшайымға үйленуге үміткерлердің арасында Роберт Дадли тағы шамамен он жыл бойы мүмкін кандидат ретінде қарастырылды. Елизавета оның махаббатына қатты қызғанышпен қарады, тіпті енді онымен үйленгісі келмеген кезде де. Ол Дадлиді 1564 жылы Лестер графы титулына көтерді. 1578 жылы ол, ақыры Леттис Кноллиске үйленді, бұл патшайымның қайта-қайта наразылығын және өмір бойы жек көруіне себеп болды. Дегенмен, тарихшы Сюзан Доран айтқандай, Дадли әрқашан Елизаветаның "эмоционалдық өмірінің ортасында" болды. Ол 1588 жылы испандық Армада жеңілгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Елизаветаның қайтысынан кейін, оның ең жеке заттарының арасынан оның қолымен "соңғы хаты" деп жазылған хат табылды.

Шетелдік үміткерлер

Некеге келіссөздер Елизаветаның сыртқы саясатының маңызды бөлігі болды. 1559 жылдың басында ол жарты қарындасының жесірі Филипптің ұсынысын қабылдамады, бірақ бірнеше жыл бойы Швеция королі Эрик XIV-нің ұсынысын қарастырды. Елизаветаның өмірінде бұрын да Даниямен некелесу мәселесі талқыланған; Генрих VIII 1545 жылы Даниялық ханзада Адольф, Голштейн-Готторп герцогымен некелесуді ұсынған, ал Сомерсет герцогы Эдвард Сеймур бірнеше жылдан кейін принц Фредерикпен (кейін Фредерик II) некелесуді ұсынды, бірақ келіссөздер 1551 жылы тоқтатылды. Швецияның ұсынысына қарсылық ретінде король Фредерик II 1559 жылдың соңында Елизаветаға ұсыныс жасады. Бірнеше жыл бойы ол Филипптің туысы Карл II, Австрияның эрцгерцогымен некелесу үшін де келіссөздер жүргізді. 1569 жылға қарай Габсбургтермен қарым-қатынас нашарлады. Елизавета кезекпен екі француз Валуа князімен – алдымен Анжу герцогы Генрихпен, содан кейін 1572 жылдан 1581 жылға дейін оның інісі Франсис, Анжу герцогымен (бұрынғы Аленсон герцогымен) некелесуді қарастырды. Бұл соңғы ұсыныс Оңтүстік Нидерландыны испандық билікке қарсы жоспарланған одақпен байланысты болды. Елизавета біраз уақыт бойы осы махаббатқа қатысты ұсынысты қабылдаған сияқты көрінді және Франсис жіберген бақа пішіндес сырғаны тақты. 1563 жылы Елизавета императорлық елшіге: "Егер мен табиғатымның ықыласына бас ілсем, онда мен жалғыз, кедей әйел болғанымды қалаймын, патшайым болып үйленгеннен гөрі" деді. 1570 жылға қарай үкіметтегі жоғары лауазымды тұлғалар Елизавета ешқашан үйленбейтініне және мұрагерін тағайындамайтынына жеке көз жеткізді. Уильям Сесил мұрагерлік мәселесін шешудің жолдарын іздестіріп жүрді. Алайда, оның үнсіздігі оның саяси қауіпсіздігін арттырды: ол мұрагерді атаса, тағына төңкеріс жасалуы мүмкін екенін білді; ол өзінің алдыңғысына қарсы қастандықтардың орталығы ретінде "мен сияқты екінші адамның" қалай пайдаланылғанын еске алды.

Қыздық

Елизабеттің үйленбегендігі Мәриямға табынушылыққа ұқсас культты тудырды. Өлеңдер мен портреттерде ол қалыпты әйел ретінде емес, пәк қыз, құдай немесе екеуінің бейнесінде бейнеленді. Бастапқыда, Елизавета өзінің айқын пәктігін қадір тұтты: 1559 жылы ол Парламентке: «Соңында, мен үшін мынау жеткілікті болады, бір мәрмәр тас патшайымның осы уақыт бойы билік еткенін, пәк күйде өмір сүргенін және қайтыс болғанын жарияласын» деді. Кейіннен ақындар мен жазушылар бұл тақырыпты қолданып, Елизаветаны жоғарылатқан бейнелерді жасады. 1578 жылға қарай, Пәкке жасалған қоғамдық құрметтер королеваның Аленсон герцогымен некеге тұру келісімдеріне қарсылықты жасырын түрде білдірудің құралы болды. Соңында, Елизавета өзінің ел және халқына үйленгенін, олардың құдайлық қорғауында екенін мәлімдеді. 1599 жылы ол «барлық күйеулерім, жақсы халқым» деп айтты. Бұл пәктік туралы мәлімдеме баршаға қабылданбады. Католиктер Елизаветаны «нашар құштарлыққа» берілгендігі үшін айыптады, бұл оның денесімен бірге елді де ұқтырмайтын жағдайға түсірді. Франция королі Генрих IV Еуропаның маңызды мәселелерінің бірі – «Елизавета патшайымның пәк болған-болмағаны» екенін айтты. Елизаветаның пәктігі туралы сұрақ туғанда, басты мәселе – королева Роберт Дадлимен махаббат ойнағанда оны толыққанды жүзеге асырған-асырмағаны болды. 1559 жылы ол Дадлидің жатын бөлмелерін өзінің пәтеріне жақын орналастырды. 1561 жылы ол түсініксіз ауруға шалдығып, дененің ісінуіне себеп болды. 1587 жылы өзін Артур Дадли деп атаған жас жігіт Испания жағалауында тыңшылық күдігімен ұсталды. Ол тергеу үшін Мадридке жеткізілді, онда оны Франсис Энглфилд, Испанияға жер аударылған католик аристократы және король Филипп II-нің хатшысы тексерді. Бүгінгі күні Артурдың өмірбаянын, патша сарайында туылғаннан бастап Испанияға келгенге дейін баяндайтын үш хат сақталған. Қазіргі заманғы зерттеулер бұл оқиғаның негізгі тұжырымын «мүмкін емес» деп жоққа шығарады.

Шотландияның патшайымы Мэри

Елизаветаның Шотландия саясатының бастапқы қадамы – француздық ықпалға қарсы тұру болды. Ол француздардың Англияға шабуыл жасап, католик туысы Мэри, Шотландия патшайымын таққа отырғызуы мүмкін деп қорқынышпен қарады. Көптеген адам Мэриді ағылшын тәжінің мұрагері деп есептеді, себебі ол Генрих VIII-нің үлкен әпкесі Маргареттің немересі еді. Мэри өзін "ең жақын туысы" деп мақтанды. 1561 жылы Мэри Шотландияға қайтып келгенде, елде бекінген протестанттық шіркеу болды және оны Елизавета қолдаған протестант ақсүйектер кеңесі басқарды. Мэри келісімді бекітуден бас тартты. 1563 жылы Елизавета Мэриге күйеу ретінде Роберт Дадлиді ұсынды, тіпті екеуінен де рұқсат алмады. Екеуі де ынтасыздық танытты, ал 1565 жылы Мэри Англия тәжіне талапкер Генри Стюарт, Дарнли лордына тұрмысқа шықты. Бұл неке Мэридің қате шешімдерінің біріншісі болды, ол шотланд протестанттары мен Елизаветаға жеңіс сыйлады. Дарнли тез арада халыққа ұнамай қалды және 1567 жылдың ақпанында Джеймс Хепберн, Ботвелл графы басқарылған қастандықшылар тарапынан өлтірді. Содан кейін, 15 мамыр 1567 жылы Мэри Ботвеллге тұрмысқа шықты, бұл оның күйеуін өлтіруге қатысқан деген күдіктерді тудырды. Елизавета Мэриге неке туралы хат жазып, былай деді:

Сіздің абыройыңыз үшін, басқа да белгілі кемшіліктерінен бөлек, асығыс түрде мұндай адамға үйленуден гөрі нашар таңдау болуы мүмкін бе, ал жұртшылық сіздің қайтыс болған күйеуіңізді өлтірумен айыптап, сіздің өзіңізге де қатысты айыптаулар жасады, бірақ біз оған қатысты жалған екеніне үміттенеміз. Осы оқиғалар Мэридің жеңіліске ұшырауына және Лохлевен қамалында тұтқынға алынуына әкелді. Шотланд лордтары оны 1566 жылы дүниеге келген ұлы Джеймс VI пайдасына тақтан басқаруға мәжбүр етті. Джеймс Стирлинг қамалына апарылып, протестанттық рухта тәрбиеленді. Мэри 1568 жылы қашып кетті, бірақ Лэнгсайд шайқасында жеңілгеннен кейін Англияға қашып келді, онда ол бір кезде Елизаветадан қолдау күткен. Елизаветаның алғашқы ниеті – әріптес монархын қалпына келтіру болды, бірақ ол және оның кеңесі қауіпсіздікке баса назар аударды. Мэриді ағылшын әскерімен Шотландияға қайтарудың немесе оны Англияның католик жауы Францияға жіберудің орнына, оны Англияда ұстап, онда келесі он тоғыз жыл бойы қамауда ұстады.

Католиктік себеп

Көп ұзамай Мәриям бүлікшілдік ошағына айналды. 1569 жылы Солтүстікте ірі католик көтерілісі болды; мақсаты – Мәриямды босату, оны Норфолк герцогы Томас Ховардқа үйлендіру және оны Англия тағына отырғызу. Көтерілісшілер жеңілгеннен кейін, Елизаветаның бұйрығымен 750-ден астам адам атқыланды. Көтеріліс сәтті болды деген сенімде, 1570 жылы Папа Пий V «Regnans in Excelsis» атты бұйрық шығарды, онда «Англияның танылмаған королевасы және қылмыс құлы» деп жарияланған Елизавета ағылшын шіркеуінен айырылып, дінсіз деп жарияланды және барлық поддандыларын оған адалдықтан босатты. 1581 жылы Англия азаматтарын католик дініне ауыстыру, осылайша оларды Елизаветаға деген адалдықтарынан айыру – өлім жазасын көздейтін мемлекетке қарсы қылмыс деп жарияланды. 1570-жылдардан бастап континенттік семинариялардан келген миссионер дін қызметкерлері «Англияны қайта дінге келтіру» мақсатымен Англияға жасырын түрде келді. «Regnans in Excelsis» ағылшын католиктеріне Мәриямды Англияның заңды билеушісі деп қарауға зор ықпал етті. Мәриямға Англия тағына отырғызу үшін жасалған барлық католик жоспарлары туралы оған толыққанды айтылмаған болуы мүмкін, бірақ 1571 жылғы Ридольфи қастандығынан (сол себепті Мәриямның күйеу жігіті Норфолк герцогы өлімге кесілді) 1586 жылғы Бэбингтон қастандығына дейін, Елизаветаның тыңшысы Фрэнсис Уолсингем және патша кеңесі оған қарсы іс жинауға белсенді түрде кірісті. Елизаветаның үкімді жариялауында «осы тақты иеленуді жалған деп таныған Мәриям, осы мемлекет ішінде біздің патшалық тұлғамызға зиян келтіруге, өлімге және жоюға бағытталған түрлі істерді ойластырған және жасаған» делінді. 1587 жылдың 8 ақпанында Мәриям Нортгемптонширдегі Фотрингхей қамалында бас кесілді. Оқиғадан кейін Елизавета қол қойылған өлім жазасы туралы жарлықтың жіберілмейтінін және оны өзінің білімінен тыс жүзеге асырғаны үшін хатшысы Уильям Дэвисонды кінәлады. Елизаветаның өкінішінің шынайылығы және ол жарлықты кешіктіруді қалаған-қаламағаны туралы мәселе оның замандастары мен кейінгі тарихшылар тарапынан күмәндану тудырды. Елизаветаның агрессивті саясаты тек оның флоттарының әрекеттері арқылы жүзеге асырылды. Бұл Испанияға қарсы соғыста жеміс берді, оның 80% теңізде өтті. Ол 1577-1580 жылдары әлемді айналып келген Фрэнсис Дрейкті рыцарьлық дәрежеге көтерді, ал ол испан порттары мен флоттарына жасаған шабуылдарымен атаққа ие болды. Элизабет заманының теңізшілерін пираттық пен жеке байытуға ұмтылыс жетеледі, оларға патшайымның бақылауы аз болды.

Mary was soon the focus for rebellion. In 1569 there was a major Catholic rising in the North; the goal was to free Mary, marry her to Thomas Howard, Duke of Norfolk, and put her on the English throne. After the rebels' defeat, over 750 of them were executed on Elizabeth's orders. In the belief that the revolt had been successful, Pope Pius V issued a bull in 1570, titled Regnans in Excelsis, which declared "Elizabeth, the pretended Queen of England and the servant of crime" to be excommunicated and a heretic, releasing all her subjects from any allegiance to her. In 1581, to convert English subjects to Catholicism with "the intent" to withdraw them from their allegiance to Elizabeth was made a treasonable offence, carrying the death penalty. From the 1570s missionary priests from continental seminaries went to England secretly in the cause of the "reconversion of England". Regnans in Excelsis gave English Catholics a strong incentive to look to Mary as the legitimate sovereign of England. Mary may not have been told of every Catholic plot to put her on the English throne, but from the Ridolfi Plot of 1571 (which caused Mary's suitor, the Duke of Norfolk, to lose his head) to the Babington Plot of 1586, Elizabeth's spymaster Francis Walsingham and the royal council keenly assembled a case against her. Elizabeth's proclamation of the sentence announced that "the said Mary, pretending title to the same Crown, had compassed and imagined within the same realm diverse things tending to the hurt, death and destruction of our royal person." On 8 February 1587, Mary was beheaded at Fotheringhay Castle, Northamptonshire. After the execution, Elizabeth claimed that she had not intended for the signed execution warrant to be dispatched, and blamed her secretary, William Davison, for implementing it without her knowledge. The sincerity of Elizabeth's remorse and whether or not she wanted to delay the warrant have been called into question both by her contemporaries and later historians. Only through the activities of her fleets did Elizabeth pursue an aggressive policy. This paid off in the war against Spain, 80% of which was fought at sea. She knighted Francis Drake after his circumnavigation of the globe from 1577 to 1580, and he won fame for his raids on Spanish ports and fleets. An element of piracy and self enrichment drove Elizabethan seafarers, over whom the queen had little control.

Нидерланды

1562-1563 жылдары Ле-Хаврді басып алғаннан кейін Елизавета 1585 жылға дейін континенттегі әскери экспедициялардан сақтанды, ол 1585 жылы Филипп II-ге қарсы протестант голланд көтерілісшілеріне көмек көрсету үшін ағылшын әскерін жіберді. Бұл 1584 жылы королеваның одақтастары Вильгельм Оранж князі мен Анжу герцогінің қазасына және Голландияның бірқатар қалаларының Парма герцогы Александр Фарнезеге, Филипптің испандық Нидерландының губернаторына тапсырылуына байланысты болды. 1584 жылдың желтоқсанында Жойнвиллде Филипп II мен француз католик лигасы арасындағы одақ Анжудың інісі, Франция королі Генрих III-нің Нидерландыдағы испан үстемдігіне қарсы тұру мүмкіндігін әлсіретті. Бұл сонымен қатар испандық ықпалды Францияның канал жағалауында кеңейтті, онда католик лигасы күшті болды және Англияны басып алу қаупіне ұшыратты. Бұл келісім 1604 жылы Лондон шарты күшіне енгенге дейін созылып, ағылшын-испан соғысының басталуы болды. Экспедицияны Елизаветаның бұрынғы күйеуі Лестер графы басқарды. Елизавета бастапқыда бұл әрекетті қолдамады. Оның Голландияға Лестер келгеннен кейін бірнеше күн ішінде Испаниямен құпия бейбітшілік келіссөздерін бастаған голландтарды ағылшын армиясымен қолдауға бағытталған стратегиясы, Лестермен келіспеушілікке ұшырауы тиіс еді, ол протекторат құрды және голландтардан белсенді науқан күтуде болды. Ал Елизавета "жаумен кез келген шешуші әрекеттен қашауды" қалады. Ол Голландияның генерал-губернаторы лауазымын қабылдап, Елизаветаның наразылығын тудырды. Елизавета мұны Голландияның оны Нидерландының егемендігін қабылдауға мәжбүрлеу үшін жасаған амал ретінде қарастырды, ол осы уақытқа дейін үнемі бас тартып келген. Ол Лестерге былай деп жазды:

Біз ешқашан елестете алмағанбыз (егер оны тәжірибеде көре алмасақ), өзіміз тәрбиелеген және бізден ерекше жақсы көрілген адам, осы елдің кез келген басқа азаматынан жоғары, бізді соншалықты құрметке бөлейтін мәселеде біздің бұйрығымызды соншалықты жеңілтектеп бұзуы мүмкін еді. Сондықтан біздің ерекше қалауымыз және бұйрығымыз – барлық кешігулер мен сылтаулар қалдырылып, сіз қазірдің өзінде адалдық парызыңыз бойынша осы хатты алып жүрген адам сізге біздің атымыздан не істеуге бұйырса, соны орындаңыз. Әйтпесе, керісіне жауап беруге дайын болыңыз. Елизаветаның "бұйрығы" – оның елшісі оның наразылық хаттарын голланд мемлекеттік кеңесі алдында жария оқысын, Лестер жақын тұрып тыңдауы керек еді. Бұл "генерал-лейтенанттың" жария қорлануы, Испаниямен жеке бейбітшілік туралы келіссөздерді жалғастырумен бірге, голландтар арасында Лестердің беделін түгелдей құлатты. Әскери науқан Елизаветаның аштықтан өлген әскерлеріне уәде етілген қаражатты қайта-қайта жіберуден бас тартуымен күрделі болды. Оның өзіне міндеттенгісі келмеуі, Лестердің саяси және әскери көшбасшы ретіндегі кемшіліктері және голланд саясатының фракциялық және хаотикалық жағдайы науқанның сәтсіздігіне әкелді. Лестер ақыры 1587 жылдың желтоқсан айында өзінің лауазымынан кетті.

Испандық армада

Осы арада Фрэнсис Дрейк 1585 және 1586 жылдары Кариб теңізіндегі испан порттары мен кемелеріне қарсы ірі сапарға шықты. 1587 жылы ол Кадиске шабуыл жасап, Англияның «Энтерпрайз» жобасы үшін дайындалған испандық әскери кемелерді жойды, себебі Филип II соғысты Англияға көшіруге шешім қабылдаған еді. 1588 жылдың 12 шілдесінде испандық Армада, зор кемелерден құралған флот, Нидерландыдан Англияның оңтүстік-шығыс жағалауына Парма герцогы басқаратын испандық шабуыл күштерін тасымалдауды жоспарлап, каналға бет түзеді. Армада 28-29 шілдеде (жаңа стиль бойынша 7-8 тамыз) түн ортасында Грейлинс маңында ағылшын от кемелерінің шабуылына ұшырады, бұл испан кемелерін солтүстік-шығысқа таратып жіберді. Армада Испанияға қайтып келді, Ирландия жағалауында ауыр шығындарға ұшырағаннан кейін (кейбір кемелер Солтүстік теңіз арқылы Испанияға қайтып оралуға, содан кейін Ирландияның батыс жағалауынан оңтүстікке қарай қайтуға тырысты). Армаданың тағдырынан хабарсыз, ағылшын жасақтары Лестер графының басшылығымен елді қорғауға жиналды. Лестер 8 тамызда Эссекс округіндегі Тилберидегі әскерлерін қарап шығу үшін Елизаветаны шақырды. Ақ барқыт көйлек үстінен күміс төсқаусыш киіп, ол Тилберидегі әскерлеріне арналған сөзінде былай деді:
Маған қымбат халқым, біздің қауіпсіздігімізді ойлайтын кейбір адамдар бізді қарулы топтарға сенімсіздікпен қарауға, жасырын шабуылдардан сақтануға көндірді; бірақ мен сіздерге уәде беремін, адал және сүйікті халқыма сенімсіздікпен өмір сүргім келмейді. Мен әлсіз және нәзік әйел екенімді білем, бірақ менде патшаның, тіпті Англия патшасының жүрегі мен рухы бар. Парманың немесе Испанияның, немесе Еуропаның кез келген билеушісінің менің мемлекетімнің шекарасына басып кіруге батылдығы жетер емес деп санаймын. Бірақ шабуыл болған жоқ, және ел қуанышқа бөленді. Елизаветаның Сент-Пол соборындағы алғыс айту рәсіміне қатысуы, оның таққа отыру салтанатына тең келді. Испания әлі де Нидерландының оңтүстік провинцияларын бақылап отырды, және шабуыл қаупі сақталды. Кейбір тарихшылар Елизаветаны осыған ұқсас себептермен сынағанымен, оның командирлеріне тым көп сенбеуінің себебі болды, өйткені олар әрекетке кіріскенде, өзі айтқандай, "мақтануға құмарлық танытатын". 1589 жылы, испандық Армададан кейін, Елизавета Испанияға 23 375 сарбаз бен 150 кемеден тұратын ағылшын Армадасын немесе Қарсы Армадасын, адмирал ретінде Фрэнсис Дрейк пен генерал ретінде Джон Норрис басшылығымен жіберді. Ағылшын флоты ауыр жеңіліске ұшырады, 11 000–15 000 адам қаза тапты, жараланды немесе аурудан қайтыс болды, ал 40 кеме батып немесе жауға түсті.

Meanwhile, Francis Drake had undertaken a major voyage against Spanish ports and ships in the Caribbean in 1585 and 1586. In 1587 he made a successful raid on Cádiz, destroying the Spanish fleet of war ships intended for the Enterprise of England, as Philip II had decided to take the war to England. On 12 July 1588, the Spanish Armada, a great fleet of ships, set sail for the channel, planning to ferry a Spanish invasion force under the Duke of Parma to the coast of southeast England from the Netherlands. The armada was defeated by a combination of miscalculation, misfortune, and an attack of English fire ships off Gravelines at midnight on 28–29 July (7–8 August New Style), which dispersed the Spanish ships to the northeast. The Armada straggled home to Spain in shattered remnants, after disastrous losses on the coast of Ireland (after some ships had tried to struggle back to Spain via the North Sea, and then back south past the west coast of Ireland). Unaware of the Armada's fate, English militias mustered to defend the country under the Earl of Leicester's command. Leicester invited Elizabeth to inspect her troops at Tilbury in Essex on 8 August. Wearing a silver breastplate over a white velvet dress, she addressed them in her Speech to the Troops at Tilbury:
My loving people, we have been persuaded by some that are careful of our safety, to take heed how we commit ourself to armed multitudes for fear of treachery; but I assure you, I do not desire to live to distrust my faithful and loving people I know I have the body but of a weak and feeble woman, but I have the heart and stomach of a king, and of a King of England too, and think foul scorn that Parma or Spain, or any Prince of Europe should dare to invade the borders of my realm. When no invasion came, the nation rejoiced. Elizabeth's procession to a thanksgiving service at St Paul's Cathedral rivalled that of her coronation as a spectacle. The Spanish still controlled the southern provinces of the Netherlands, and the threat of invasion remained. Though some historians have criticised Elizabeth on similar grounds, Elizabeth had good reason not to place too much trust in her commanders, who once in action tended, as she put it herself, "to be transported with an haviour of vainglory". In 1589, the year after the Spanish Armada, Elizabeth sent to Spain the English Armada or Counter Armada with 23,375 men and 150 ships, led by Francis Drake as admiral and John Norreys as general. The English fleet suffered a catastrophic defeat with 11,000–15,000 killed, wounded or died of disease and 40 ships sunk or captured.

Франция

1589 жылы протестант Генрих IV француз тағына отырғанда, Елизавета оған әскери қолдау көрсетті. Бұл 1563 жылы Ле-Хаврден шегінуден кейін Францияға жасаған алғашқы әрекеті болды. Генрихтің таққа отыруына Католик лигасы мен Филипп II күшті қарсылық көрсетті, ал Елизавета канал порларын испандықтардың басып алуынан қаушады. Дегенмен, Франциядағы ағылшын әскерлерінің келесі науқандары ұйымдаспаған және тиімсіз болды. Елизаветаның бұйрықтарын көп ескермейтін Перегрин Берти 4000 сарбазымен Солтүстік Францияда аз нәтижемен шарлады. 1589 жылдың желтоқсанында ол әскерінің жартысын жоғалтып, тәртіпсіздікке ұшырады. 1591 жылы Джон Норрэйс 3000 сарбазымен Бретаньға жорық жасады, бірақ ол одан да нашар аяқталды. Мұндай барлық жорықтарда Елизавета командирлер сұраған жарақ-жабдық пен күштерге инвестиция жасауға құштар емес еді. Норрэйс Лондонға көбірек қолдау сұрап келді. Оның болмағанда, 1591 жылдың мамырында Католик лигасының әскері Францияның солтүстік-батысындағы Крэонда оның әскерінің қалдықтарын жартылай жойды. Шілдеде Елизавета Генрих IV-ке Руанды қоршауға көмектесу үшін Роберт Деверьо, Эссекс графы басқаруындағы әскер жіберді. Нәтижесі де осыған ұқсас болды. Эссекс ештеңеге қол жеткізбеді және 1592 жылдың қаңтарында үйіне қайтты. Генрих сәуір айында қоршаудан бас тартты. Әдеттегідей, Елизавета командирлерін шетелде болғанда бақылауда ұстай алмады. "Ол қайда, не істеп жатыр, не істеуі керек – біздің бұл туралы хабарымыз жоқ", - деп Эссекс туралы жазды ол.

Ирландия

Ирландия оның екі патшалығының бірі болғанымен, Елизавета қарсыластарға тап болды – католик дінін ұстанатын, жергілікті билікке бағынбай, оның жауымен сөз байласуға дайын ирланд халқы. Ол жердегі саясаты – сарайлықтарына жер беру және көтерілісшілердің Испанияға Англияға шабуыл жасау үшін база құруына жол бермеу болды. Көптеген көтерілістер кезінде королева әскері «жерді өртеп, еркек, әйел, баланың бәрін қырқып тастау» тактикасын қолданды. 1582 жылы Мюнстерде Жеральд Фицджеральд бастаған көтеріліс кезінде шамамен 30 000 ирланд аштықтан қайтыс болды. Сол кездегі ақын Эдмунд Спенсер «олардың жағдайы соншалықты қиын болды, тіпті тас жүректі де қайырған болар еді» деп жазды. Елизавета қолбасшыларына «қатал және жабайы ұлттың» ирландтықтарына жақсы қарауды бұйырды, бірақ ол немесе оның қолбасшылары күш пен қан төгу олардың билігіне қызмет еткенде өкінген жоқ. 1594-1603 жылдары Елизавета Ирландиядағы Тоғыз жылдық соғыс кезінде ең ауыр сынаққа тап болды. 1599 жылдың көктемінде Елизавета көтерілісті басу үшін Роберт Деверьоны жіберді. Елизаветаның «екінші билігі» деп аталатын жағдайдың бір себебі – 1590 жылдары оның басқару органы, құпия кеңестің сипатының өзгеруі болды. Билікте жаңа буын болды. Уильям Сесил, Барон Берглиді қоспағанда, ең маңызды саясаткерлер 1590 жылдары қайтыс болды: Лестер графы 1588 жылы, Фрэнсис Уолсингхэм 1590 жылы және Кристофер Хэттон 1591 жылы. 1590 жылдарға дейін көзге түспеген үкіметтегі фракциялық тартыс енді оның ерекше белгісіне айналды. Эссекс графы Роберт Деверё мен Лорд Берглидің ұлы Роберт Сесил арасында қызу бәсекелестік туды, олардың екеуі де жақтастарымен қолдауға ие болды. Мемлекеттегі ең қуатты лауазымдар үшін күрес патшалықтың саясатын улап берді. Патшайымның жеке билігі әлсіреп бара жатқандығын 1594 жылғы доктор Лопестің ісі көрсетті. Эссекс графы оны жеке ашудан опасыздыққа айыптағанда, ол дәрігердің өліміне жол бермеді, бірақ оның тұтқындалуына ашуланып, оның кінәсіне сенбегендей көрінді. Билік етуінің соңғы жылдары Елизавета соғыс кезінде Парламенттен қосымша субсидия сұрағаннан гөрі, монополияларды тегін қолдау жүйесі ретінде беруге ден қойды. Бұл тез арада бағаны реттеуге, сарайлықтардың халық есебінен байыуына және кең тараған наразылыққа әкелді. Бұл 1601 жылғы Парламенттегі Коммуналар палатасындағы қозғалысқа ұласты. 1601 жылдың 30 қарашасында Уайтхолл сарайында 140 мүшеден тұратын делегацияға арналған әйгілі «Алтын сөзінде» Елизавета заң бұзушылықтар туралы білмейтінін мойындады және уәделерімен және әдеттегідей сезімдерге жүгінумен мүшелерді көндірді: «Егер біздің билеушімізді қателік жасаудан сақтайтын болса, олар қандай алғысқа лайық екенін білеміз, бірақ сіз болжауыңыз мүмкін. Бізге ең қымбат нәрсе – біздің халқымыздың жүрегін сүйіспеншілікпен сақтау. Біздің жомарттығымызды қорлап, халқымызды тонаған, кедейлерді жәбірлегендер туралы бізге айтылмаса, қандай орынсыз күмән туар еді!» Алайда осы экономикалық және саяси тұрақсыздық кезеңінде Англияда әдебиет гүлденді. Жаңа әдеби қозғалыстың алғашқы белгілері Елизаветаның билігінің екінші онжылдығының соңында Джон Лайлидің «Эуфу» және Эдмунд Спенсердің «Шепард календары» 1578 жылы пайда болды. 1590 жылдары ағылшын әдебиетінің ұлы есімдері, Уильям Шекспир мен Кристофер Марлоу сияқтылар, жетілу кезеңіне жетті. Якоб дәуірінде ағылшын театры өзінің шыңына жетті. Ұлы Елизавета дәуірі туралы түсінік Елизаветаның тұсында белсенді болған құрылысшылар, драматургтер, ақындар мен музыканттарға байланысты. Олар өнердің үлкен меценаты болмаған патшайымға тікелей қарыздар емес. Елизаветаның жасы ұлғайған сайын, келбеті біртіндеп өзгерді. Ол Белфоэба немесе Астраея ретінде бейнеленді, ал Армададан кейін – Эдмунд Спенсердің поэмасындағы мәңгі жастық Фаэрия патшайымы Глориана ретінде бейнеленді. Елизавета Эдмунд Спенсерге зейнетақы берді; бұл оған ерекше жағдай еді, бұл оның жұмысын ұнағанын көрсетеді. Оның суреттері реалистік емес, оның жасына қарағанда жас көрінуге көмектесетін құпиялы иконалар жинағы болды. Оның терісі 1562 жылы талмадан зақымдалған, ол жартылай шашты және парик пен косметикаға тәуелді болды. Оның тәттіге деген сүйіспеншілігі мен тіс дәрігерлерін қорқынышы тістерінің қатты шіруіне және жоғалуына себеп болды, сондықтан шетелдік елшілер оның сөзін түсінуге қиындық тапты. Францияның Генрих IV елшісі Андре Уро де Мейс патшайыммен кездесу туралы баяндама жасады, онда ол «оның тістері сарғыш және тегіс емес, сол жағы оң жағынан кішкентай. Олардың көптегені жоқ, сондықтан ол жылдам сөйлегенде оны түсіну қиын» деді. Бірақ ол «оның келбеті әдемі және биік, және ол не істесе де ізетті, бірақ сонымен бірге қарапайым және әдемі» деп қосты. Уолтер Рэли оны «уақыт таң қалдырған әйел» деп атады. Елизаветаның сұлулығының күңдегеніне қарай, оның сарайлықтары оны мақтады. Бірақ өмірінің соңғы онжылдығында ол өзінің өнеріне сене бастағаны мүмкін. Ол Лестердің әкесі Эссекс графының шармасы мен жас жігітіне мейірімді және ынталы болды, ол оған кешірілген еркіндіктерді жасады. Ол оның жауапсыздығының өсіп бара жатқанына қарамастан, оны әскери лауазымдарға тағайындады. 1599 жылы Ирландиядағы қолбасшылық постынан Эссекс қашқаннан кейін, Елизавета оны үй қамауына алды және келесі жылы оның монополияларынан айырды. 1601 жылдың ақпанында Эссекс Лондонда көтеріліс көтеруге тырысты. Ол патшайымды басып алуды ниеттенді, бірақ оны қолдаушылар аз болды және 25 ақпанда өлім жазасына кесілді. Елизавета осы оқиғаға өзінің қателіктерінің де кінәлі екенін білді. 1602 жылы бір бақылаушы былай деп жазды: «Оның ұнатуы – қараңғыда отыру, кейде Эссекс үшін көз жасы төгіп аза тұру».

Although Ireland was one of her two kingdoms, Elizabeth faced a hostile, and in places virtually autonomous, Irish population that adhered to Catholicism and was willing to defy her authority and plot with her enemies. Her policy there was to grant land to her courtiers and prevent the rebels from giving Spain a base from which to attack England. In the course of a series of uprisings, Crown forces pursued scorched earth tactics, burning the land and slaughtering man, woman and child. During a revolt in Munster led by Gerald FitzGerald, in 1582, an estimated 30,000 Irish people starved to death. The poet and colonist Edmund Spenser wrote that the victims "were brought to such wretchedness as that any stony heart would have rued the same". Elizabeth advised her commanders that the Irish, "that rude and barbarous nation", be well treated, but she or her commanders showed no remorse when force and bloodshed served their authoritarian purpose. Between 1594 and 1603, Elizabeth faced her most severe test in Ireland during the Nine Years' War, a revolt that took place at the height of hostilities with Spain, who backed the rebel leader, Hugh O'Neill. In spring 1599, Elizabeth sent Robert Devereux, to put the revolt down. To her frustration,

One of the causes for this "second reign" of Elizabeth, as it is sometimes called, was the changed character of Elizabeth's governing body, the privy council in the 1590s. A new generation was in power. With the exception of William Cecil, Baron Burghley, the most important politicians had died around 1590: the Earl of Leicester in 1588; Francis Walsingham in 1590; and Christopher Hatton in 1591. Factional strife in the government, which had not existed in a noteworthy form before the 1590s, now became its hallmark. A bitter rivalry arose between Robert Devereux, the Earl of Essex, and Robert Cecil, son of Lord Burghley, with both being supported by their respective adherents. The struggle for the most powerful positions in the state marred the kingdom's politics. The queen's personal authority was lessening, as is shown in the 1594 affair of Dr. Lopez, her trusted physician. When he was wrongly accused by the Earl of Essex of treason out of personal pique, she could not prevent the doctor's execution, although she had been angry about his arrest and seems not to have believed in his guilt. During the last years of her reign, Elizabeth came to rely on the granting of monopolies as a cost free system of patronage, rather than asking Parliament for more subsidies in a time of war. The practice soon led to price fixing, the enrichment of courtiers at the public's expense, and widespread resentment. This culminated in agitation in the House of Commons during the parliament of 1601. In her famous "Golden Speech" of 30 November 1601 at Whitehall Palace to a deputation of 140 members, Elizabeth professed ignorance of the abuses, and won the members over with promises and her usual appeal to the emotions:

Who keeps their sovereign from the lapse of error, in which, by ignorance and not by intent they might have fallen, what thank they deserve, we know, though you may guess. And as nothing is more dear to us than the loving conservation of our subjects' hearts, what an undeserved doubt might we have incurred if the abusers of our liberality, the thrallers of our people, the wringers of the poor, had not been told us! This same period of economic and political uncertainty, however, produced an unsurpassed literary flowering in England. The first signs of a new literary movement had appeared at the end of the second decade of Elizabeth's reign, with John Lyly's Euphues and Edmund Spenser's The Shepheardes Calender in 1578. During the 1590s, some of the great names of English literature entered their maturity, including William Shakespeare and Christopher Marlowe. Continuing into the Jacobean era, the English theatre would reach its peak. The notion of a great Elizabethan era depends largely on the builders, dramatists, poets, and musicians who were active during Elizabeth's reign. They owed little directly to the queen, who was never a major patron of the arts. As Elizabeth aged, her image gradually changed. She was portrayed as Belphoebe or Astraea, and after the Armada, as Gloriana, the eternally youthful Faerie Queene of Edmund Spenser's poem. Elizabeth gave Edmund Spenser a pension; as this was unusual for her, it indicates that she liked his work. Her painted portraits became less realistic and more a set of enigmatic icons that made her look much younger than she was. In fact, her skin had been scarred by smallpox in 1562, leaving her half bald and dependent on wigs and cosmetics. Her love of sweets and fear of dentists contributed to severe tooth decay and loss to such an extent that foreign ambassadors had a hard time understanding her speech. André Hurault de Maisse, Ambassador Extraordinary from Henry IV of France, reported an audience with the queen, during which he noticed, "her teeth are very yellow and unequal and on the left side less than on the right. Many of them are missing, so that one cannot understand her easily when she speaks quickly." Yet he added, "her figure is fair and tall and graceful in whatever she does; so far as may be she keeps her dignity, yet humbly and graciously withal." Walter Raleigh called her "a lady whom time had surprised". The more Elizabeth's beauty faded, the more her courtiers praised it. but it is possible that in the last decade of her life she began to believe her own performance. She became fond and indulgent of the charming but petulant young Earl of Essex, who was Leicester's stepson and took liberties with her for which she forgave him. She repeatedly appointed him to military posts despite his growing record of irresponsibility. After Essex's desertion of his command in Ireland in 1599, Elizabeth had him placed under house arrest and the following year deprived him of his monopolies. In February 1601, Essex tried to raise a rebellion in London. He intended to seize the queen but few rallied to his support, and he was beheaded on 25 February. Elizabeth knew that her own misjudgements were partly to blame for this turn of events. An observer wrote in 1602: "Her delight is to sit in the dark, and sometimes with shedding tears to bewail Essex."

Өлім

Елизаветаның бас кеңесшісі Лорд Бергли 1598 жылдың 4 тамызында қайтыс болды. Оның саяси мұрагері оның ұлы Роберт болды, ол көп ұзамай үкіметтің жетекшісіне айналды. Оның бір міндеті – таққа мұрагерлік берудің жолын дайындау еді. Елизавета өзінің мұрагерін ешқашан тағайындамағандықтан, Роберт Сесил құпия түрде әрекет етуге мәжбүр болды. Сондықтан ол Шотландия королі Джеймс VI-мен құпия келіссөздерге кірісті, оның күшті, бірақ мойындалмаған құқығы болған. Сесил асығыс Джеймске Елизаветаның көңілін көтеруді және "оның жынысына және мәртебесіне лайық емес, қажетсіз сұрақтар қою немесе оның іс-әрекеттеріне тым қызығушылық танытудан аулақ болуды" ұсынды. Тарихшы Ж. Э. Нилдің пікірінше, Елизавета Джеймске тілектерін ашық білдірмеген болуы мүмкін, бірақ ол оларды "көз жасымды, бірақ анық сөздермен" жеткізді. 1602 жылдың күзіне дейін патшайымның денсаулығы жақсы болды, алайда оның достарының қатарынан шығуы оны ауыр депрессияға ұшыратты. 1603 жылдың ақпан айында оның туысы және жақын досы Леди Ноллистің немересі Кэтрин Кэри, Ноттингем графесі қайтыс болды, бұл оған айқын соққы болды. Наурыз айында Елизавета ауырып, "тұрақты және жеңілмейтін қайғыға" берілді, сағаттап жастықта қозғалмай отырды. Роберт Сесил оған жатып демалу керектігін айтқанда, ол: "Княздарға бұйрық беруге болмайды, кішкентай адам" деп тіл тиек етті. Ол 1603 жылдың 24 наурызында Ричмонд сарайында таңғы сағат екі мен үш аралығында қайтыс болды. Бірнеше сағаттан кейін Сесил мен кеңес өз жоспарларын іске асырып, Джеймсті Англия королі деп жариялады. Елизаветаның қайтысы 1603 жылы болғанын жазу қалыпты жағдайға айналғанмен, 1750 жылдары Англияда күнтізбе реформасынан кейін, сол кезде Англия Жаңа жылды 25 наурызда, әдетте Леди күні деп аталатын күні тойлаған. Осылайша, Елизавета 1602 жылдың соңғы күні қайтыс болды. Қазіргі заманғы конвенция бойынша, күн мен ай үшін ескі стильдегі күнтізбе, ал жыл үшін жаңа стильдегі күнтізбе қолданылады. Елизаветаның табыты түнгі уақытта өзен арқылы Уайтхоллға, шамдармен жарықтандырылған баржамен жеткізілді. 28 сәуірдегі жерлеу рәсімінде табыт қара барқытпен әшекейленген төрт жылқыға тіркелген мәйіт көлігімен Вестминстер аббаттығына жеткізілді. Хроникер Джон Стоудың сөздерімен: Елизавета Вестминстер аббаттығында, жартылай қарындасы Мэри I-мен бірге ортақ қабірге жерленді. Олардың қабіріндегі латын жазуы "Regno consortes & urna, hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores, in spe resurrectionis" дегенді "Мемлекетте де, қабірде де серіктер, біз осында ұйықтап жатырмыз, Елизавета мен Мария, қарындастар, қайта тірілу үмітімен" деп аударады.

Elizabeth's senior adviser, Lord Burghley, died on 4 August 1598. His political mantle passed to his son Robert, who soon became the leader of the government. One task he addressed was to prepare the way for a smooth succession. Since Elizabeth would never name her successor, Robert Cecil was obliged to proceed in secret. He therefore entered into a coded negotiation with James VI of Scotland, who had a strong but unrecognised claim. Cecil coached the impatient James to humour Elizabeth and "secure the heart of the highest, to whose sex and quality nothing is so improper as either needless expostulations or over much curiosity in her own actions". In historian J. E. Neale's view, Elizabeth may not have declared her wishes openly to James, but she made them known with "unmistakable if veiled phrases". The queen's health remained fair until the autumn of 1602, when a series of deaths among her friends plunged her into a severe depression. In February 1603, the death of Catherine Carey, Countess of Nottingham, the niece of her cousin and close friend Lady Knollys, came as a particular blow. In March, Elizabeth fell sick and remained in a "settled and unremovable melancholy", and sat motionless on a cushion for hours on end. When Robert Cecil told her that she must go to bed, she snapped: "Must is not a word to use to princes, little man." She died on 24 March 1603 at Richmond Palace, between two and three in the morning. A few hours later, Cecil and the council set their plans in motion and proclaimed James King of England. While it has become normative to record Elizabeth's death as occurring in 1603, following English calendar reform in the 1750s, at the time England observed New Year's Day on 25 March, commonly known as Lady Day. Thus Elizabeth died on the last day of the year 1602 in the old calendar. The modern convention is to use the old style calendar for the day and month while using the new style calendar for the year. Elizabeth's coffin was carried downriver at night to Whitehall, on a barge lit with torches. At her funeral on 28 April, the coffin was taken to Westminster Abbey on a hearse drawn by four horses hung with black velvet. In the words of the chronicler John Stow:

Elizabeth was interred in Westminster Abbey, in a tomb shared with her half sister, Mary I. The Latin inscription on their tomb, "Regno consortes & urna, hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores, in spe resurrectionis", translates to "Consorts in realm and tomb, here we sleep, Elizabeth and Mary, sisters, in hope of resurrection".

Мұра

Елизаветаның өліміне көптеген поддандылары қайғырды, бірақ басқалары жеңілдеді. Патша Джеймске деген үміттер жоғары болды, бірақ кейін азайды. 1620 жылдары Елизаветаға табынушылықтың жаңаруы болды. Елизавета протестанттықтардың қаһарманы және алтын ғасырдың билеушісі ретінде мадақталды. Джеймс католиктерге жақын, сыбайласқан сотқа төрағалық етіп отырғандай бейнеленді. Елизаветаның билігінің соңында қалыптасқан жеңіске жеткен бейнесі, фракциялық және әскери-экономикалық қиындықтар аясында, нақты қабылданып, оның беделі арта түсті. Глостер епискобы Годфри Гудман еске алады: «Біз шотланд үкіметін көрген кезде, патшайым қайта тірілгендей болды. Содан кейін оның естелігі зор күш алды». Елизаветаның билігі корольдік билік, шіркеу және парламент конституциялық тепелдікте жұмыс істеген дәуір ретінде идеалданды. Елизаветаның 17 ғасырдың басындағы протестант жақтастары суреттеген бейнесі ұзақ уақытқа сақталып, әсерлі болды. Оның есімі Наполеон соғыстары кезінде, ел қайтадан басып алу қаупіне тап болғанда қайта жаңғырды. Виктория дәуірінде Елизавета аңызы сол кездегі империялық идеологияға бейімделді. Сол кезеңнің тарихшылары, мысалы, Дж. Э. Нил (1934) және А. Л. Роуз (1950), Елизаветаның билігін прогрестің алтын ғасыры деп түсіндірді. Нил мен Роуз сондай-ақ патшайымды жеке идеалдастырды: ол әрқашан дұрыс істеді; оның жағымсыз қасиеттері назардан тыс қалды немесе стрестің белгілері ретінде түсіндірілді. Алайда, соңғы кездегі тарихшылар Елизаветаның кейіпкеріне көбірек күрделілік қосты. Ол Испания мен Габсбургтерге қарсы протестанттық елдердің батыл қорғаушысы ретінде емес, көбінесе сыртқы саясатында сақтық танытқан деп есептеледі. Ол шетелдік протестанттарға өте шектеулі көмек көрсетті және өзінің қолбасшыларына шетелде өзгеріс жасау үшін жеткілікті қаражат бермеді. Елизавета ұлттық сананы қалыптастыруға көмектескен және бүгінгі күнге дейін сақталған ағылшын шіркеуін құрды. Кейіннен оны протестанттық қаһарман ретінде мақтағандар, Англия шіркеуінен католиктерден келген барлық дәстүрлерді тоқтатудан бас тартуын елемеді. Тарихшылар оның заманында қатал протестанттардың 1559 жылғы «Жерлесім және Бірлік туралы» заңдарды келісімге келмейтін нәрсе деп қарастырғанын айтады. Шындығында, Елизавета сенімнің жеке іс екенін сенді және Фрэнсис Бэкон айтқандай, «адамдардың жүрегі мен құпия ойларына терезе ашуды» қалаған жоқ. Елизаветаның сыртқы саясаты көбінесе қорғаныс сипатында болғанымен, оның билігі Англияның халықаралық аренадағы беделін арттырды. «Ол тек әйел, жарты аралдың иесі ғана», - деп таң қалды Папа Сикст V, «бірақ ол Испанияны, Францияны, Империяны, барлығын қорқытады». Елизаветаның тұсында ел жаңа өзіне сенімділік пен тәуелсіздік сезімін алды, христиандық әлем бөлініп келе жатқанда. Елизавета Тюдорлардың алғашқысы болды, ол монархтың халықтың келісімімен билік ететінін мойындады. Сондықтан ол әрқашан парламентпен және оған шындықты айтуға сенімді кеңесшілермен бірге жұмыс істеді, бұл үкімет стилі оның Стюарт мұрагерлері ұстанбады. Кейбір тарихшылар оны бақытты деп атайды; «жалғыз ағылшын» екендігімен мақтанған Елизавета, өзінің билігінің табысы үшін Құдайға, адал кеңестерге және өзінің поддандыларының сүйіспеншілігіне сенеді. Ол дұғасында Құдайға былай деп алғыс айтты: [Осы уақытта] маған айналасындағы барлық патшалар мен елдерді қинаған соғыстар мен бүліктер, қатал қуғындар болғанда, менің билігім бейбіт болды және менің мемлекетім Сенің азап шеккен шіркеуіңе пана болды. Менің халқымның махаббаты берік болды және жауларымның ниеттері күйреп кетті.

Elizabeth was lamented by many of her subjects, but others were relieved at her death. Expectations of King James started high but then declined. By the 1620s, there was a nostalgic revival of the cult of Elizabeth. Elizabeth was praised as a heroine of the Protestant cause and the ruler of a golden age. James was depicted as a Catholic sympathiser, presiding over a corrupt court. The triumphalist image that Elizabeth had cultivated towards the end of her reign, against a background of factionalism and military and economic difficulties, was taken at face value and her reputation inflated. Godfrey Goodman, Bishop of Gloucester, recalled: "When we had experience of a Scottish government, the Queen did seem to revive. Then was her memory much magnified." Elizabeth's reign became idealised as a time when crown, church and parliament had worked in constitutional balance. The picture of Elizabeth painted by her Protestant admirers of the early 17th century has proved lasting and influential. Her memory was also revived during the Napoleonic Wars, when the nation again found itself on the brink of invasion. In the Victorian era, the Elizabethan legend was adapted to the imperial ideology of the day, Historians of that period, such as J. E. Neale (1934) and A. L. Rowse (1950), interpreted Elizabeth's reign as a golden age of progress. Neale and Rowse also idealised the Queen personally: she always did everything right; her more unpleasant traits were ignored or explained as signs of stress. Recent historians, however, have taken a more complicated view of Elizabeth. Rather than as a brave defender of the Protestant nations against Spain and the Habsburgs, she is more often regarded as cautious in her foreign policies. She offered very limited aid to foreign Protestants and failed to provide her commanders with the funds to make a difference abroad. Elizabeth established an English church that helped shape a national identity and remains in place today. Those who praised her later as a Protestant heroine overlooked her refusal to drop all practices of Catholic origin from the Church of England. Historians note that in her day, strict Protestants regarded the Acts of Settlement and Uniformity of 1559 as a compromise. In fact, Elizabeth believed that faith was personal and did not wish, as Francis Bacon put it, to "make windows into men's hearts and secret thoughts". Though Elizabeth followed a largely defensive foreign policy, her reign raised England's status abroad. "She is only a woman, only mistress of half an island," marvelled Pope Sixtus V, "and yet she makes herself feared by Spain, by France, by the Empire, by all". Under Elizabeth, the nation gained a new self confidence and sense of sovereignty, as Christendom fragmented. Elizabeth was the first Tudor to recognise that a monarch ruled by popular consent. She therefore always worked with parliament and advisers she could trust to tell her the truth—a style of government that her Stuart successors failed to follow. Some historians have called her lucky; Priding herself on being "mere English", Elizabeth trusted in God, honest advice, and the love of her subjects for the success of her rule. In a prayer, she offered thanks to God that:

[At a time] when wars and seditions with grievous persecutions have vexed almost all kings and countries round about me, my reign hath been peacable, and my realm a receptacle to thy afflicted Church. The love of my people hath appeared firm, and the devices of my enemies frustrate.

Пайдаланылған әдебиеттер

. ішінде, ішінде, ішінде, ішінде .

Негізгі дереккөздер мен ертедегі тарих

Сюзан М. Фелч, ред. Елизавета I және оның дәуірі (Нортон сын басылымдары) (2009); әдебиетке баса назар аударған бастапқы және екіншілік дереккөздер. Уильям Камден. Ең танымал және жеңіске жеткен Елизавета ханшайымның тарихы. Уоллес Т. МакКэффри (ред.). Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, таңдалған тараулар, 1970 жылғы басылым. Уильям Камден. Annales Rerum Gestarum Angliae et Hiberniae Regnante Elizabetha. (1615 және 1625 жж.). Гипермәтіндік нұсқасы, ағылшын тіліне аудармасымен. Дана Ф. Саттон (ред.), 2000 ж. 2007 жылдың 7 желтоқсанында алынды. Клэпхэм, Джон. Англияның Елизаветасы. Э. П. Рид және Коньерс Рид (ред.). Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы, 1951 ж.

Тарихнама және есте сақтау

Карлсон, Эрик Джозеф. "Елизавета Тюдорды фильмдер арқылы оқыту: Фильм, тарихи ойлау және сынып", XVI ғасыр журналы, 2007 жылғы жаз, 38 том, 2-шы саны, 419–440 беттер.
Коллинсон, Патрик. "Елизавета I және тарихтың бағалары", Тарихи зерттеулер, 2003 жылғы қараша, 76 том, 194-ші саны, 469–491 беттер.

Доран, Сюзан және Томас С. Фримен, редакторлар. Елизавета туралы миф. (2003).
Грейвс, Ричард Л., редактор. Англия королевасы Елизавета I (1974), тарихшылардың үзінділері.
Хайг, Кристофер, редактор. Елизавета I билігі (1984), ғалымдардың мақалалары.
Хауард, Морис. "Елизавета I: тас, баспа және суреттегі орын сезімі", Корольдық тарихи қоғамның еңбектері, 2004 жылғы желтоқсан, 14 том, 1-ші саны, 261–268 беттер.

Монтроз, Луис. Елизавета тақырыбы: Билік, гендер және бейнелеу. (2006).
Роуз, А. Л. "Елизавета патшайым және тарихшылар". Тарих бүгін (1953 жылғы қыркүйек) 3#9, 630–641 беттер.
Уоткинс, Джон. Стюарт Англиясындағы Елизавета бейнесі: Әдебиет, тарих, егемендік. (2002)
Вулф, Д. Р. "Екі Елизавета? Джеймс I және марқұм королеваның әйгілі естелігі", Канада тарих журналы, 1985 жылғы тамыз, 20 том, 2-ші саны, 167–191 беттер.