Кіріспе
Исландиялық сага Eyrbyggja saga () – исландиялық сагалардың бірі; оның атауын «Эйри халқының сагасы» деп аударуға болады. Ол аты белгісіз жазушының қаламынан туған, ол Снорри Годи мен Арнкель Годи арасындағы ұзаққа созылған араздық туралы баяндайды. Бұл саганың атауы шамалы шатастырады, себебі ол Исландиядағы Þórsnes және Alptafjörðr аймақтарындағы рулар туралы да айтады. Саганың ең басты кейіпкері – Снорри Торгримссон, ол Снорри Годи және Снорри діни қызметкер деп аталады. Снорри – Гисла сагасының батырының туған інісі, сонымен қатар Ньялс сагасы мен Лаксдола сагасында да маңызды рөлде көрінеді. Eyrbyggja sagaсының тағы бір маңызды қызығушылығы – Исландияға, әсіресе Снейфеллснес түбегіне қоныстанған бірнеше негізгі отбасылардың тарихын зерттеу. Бұл сага көбінесе Эгил сагасы, Ньялс сагасы және Лаксдейла сагасымен салыстырғанда көркемдік тұрғыдан төмен бағаланады. Дегенмен, оның тарихи және фольклорлық элементтері бар екендігіне байланысты құндылығы жоғары. Сагада ежелгі аңыздарға, дәстүрлерге, түркі дінінің амалдарына және сенімдерге ерекше қызығушылық білдіріледі. Сагада Гренландияның жаулануы туралы бірнеше сілтемелер және Винландияға жасалған бір экспедиция туралы мәлімет бар. Сондай-ақ, Гудлейф Гудлаугссон мен оның серіктерінің Винландиядан әрі орналасқан деп есептелетін Ұлы Ирландияға жасаған саяқаты да айтылады. Eyrbyggja sagaсының бөліктері 13 ғасырдан жеткен үзінділерде және 14 ғасырға жататын көптеген қолжазбаларда сақталған.
Eyrbyggja saga (; ) is one of the Icelanders' sagas; its title can be translated as The Saga of the People of Eyri. It was written by an anonymous writer, who describes a long standing feud between Snorri Goði and Arnkel Goði, two strong chieftains within the Norse community that settled in Iceland. The title is slightly misleading as it deals also with the clans from Þórsnes and Alptafjörðr on Iceland. The most central character is Snorri Þorgrímsson, referred to as Snorri Goði and Snorri the Priest. Snorri was the nephew of the hero of Gísla saga, and is also featured prominently in Njáls saga and Laxdœla saga. Another main interest of the Eyrbyggja Saga is to trace a few key families as they settled Iceland, specifically around the Snæfellsnes peninsula. The Saga is usually not regarded as artistically equal to Egil's saga, Njáls saga and Laxdæla saga. Nevertheless, it is valued for many reasons, including its historical and folkloric elements. The saga is characterized by a distinct interest in old lore, rituals, pagan practices and superstitions. The saga includes several references to the colonization of Greenland and one reference to an expedition to Vinland. It also mentions a journey by Guðleifr Guðlaugsson and his crew to Great Ireland, which was said to exist beyond Vinland. Sections of the Eyrbyggja Saga have survived in fragments from the 13th century and in numerous manuscripts from the 14th century.
Қысқаша мазмұны
Сага Исландиядағы Снейфеллснесте тұратын әр түрлі отбасылар мен адамдарды суреттейді. Снейфеллснестегі түрлі рулар арасында ағаш, мүлік және мал сияқты ресурстар үшін үнемі шайқас болып тұрады. Сагада бейнеленген викингтер өздеріне зиян келтірген қылмыскерлерге қарсы заңдық және/немесе физикалық шаралар қолдану үшін кеңес және рұқсат алу үшін Снорри мен Арнкельге жүгінеді. «Эйрбиггиа» сағасының оқиғасы көбінесе ашкөздік, қорқыныш, мақсаттанушылық немесе тікелей жамандықтан туындайтын әрекеттерге толы, өйткені ол шаруалар мен басшылар арасындағы суыққан саудаласуды сипаттайды. Саганың барлық оқиғалары Снейфеллснестің бір шағын аймағында, жарты аралдың солтүстік жағалауына еніп жатқан Альптафьорд және Снорри Годи тұратын Торснестегі шаруашылық, Хельгафелл арасында өтеді. Сагада Исландияда шамамен жиырма жыл ішінде язычестводан христиандыққа қарай тұрақты өту көрсетіледі. Саганың толығымен 13-ғасырдың ортасында немесе соңында жазылған болуы мүмкін, бірақ тарихшылар әлі нақты мерзімін анықтай алмады. Оқиғалар Исландияға викингтердің қоныстану кезінде, яғни 9-ғасырда басталады, бірақ көптеген оқиғалар 10-ғасырдың соңы мен 11-ғасырдың басында орын алады. Сага авторы Лаксдола сағасы мен Эгиль сағасын білгенін көрсететін ішкі дәлелдер де бар. Барлық исланд сағалары сияқты, «Эйрбиггиа» сағасын сенімді тарихи жазба ретінде емес, ауызша отбасы тарихына негізделген баяндау ретінде қарастыру керек. Көптеген орындар, оқиғалар және адамдар шынайы, бірақ әңгімеге сиқыр, баяндар, қайта тірілгендер сияқты фольклорлық элементтері бар фантастикалық эпизодтар да кіреді. Сагада трагедиялық кейіпкердің бірі Арнкель басқа кейіпкерлерден жоғары бағаланса да (að hann hefir verið allra menna best að sér um alla hluti í fornum sið og manna vitrastur, ch. 37), автор көбінесе Арнкельдің одан да сәтті бәсекелесі Снорриге назар аударады, ол Снейфеллснесте христиан дінінің алғашқы жақтасы ғана емес, сонымен қатар 13-ғасырдың бірінші жартысында исланд саясатына үстемдік еткен Стурлунг әулетінің атасы болды.
Снорри Годи
Снорри Снейфелльснес аймағының басшысы болды, ал автор оны әрдайым дана, классикалық батыр ретінде бейнелейді. Саганың негізгі тақырыбы оның өміріне орайластырылған. Снорри де христиан дініне көшті және христиан дінін Исландияның ресми діні деп жариялады. Ол Снейфелльснес аймағында христиан шіркеулері салынуына рұқсат берді. 37-тарауда Снорри мен оның асырап алған бауырлары Арнкельді фермасында жұмыс істеп жатқанда өлтіреді. Арнкельдің өлтірілуіне қатысты сотта тек Торлейф Торбрандссон (Þorbrandsson) кінәлі деп танылып, елден қуылды. Снорри Арнкельді өлтіргеннен кейін, асырап алған бауырлары Торбрандссондардың (Þorbrandssons) Торлакссон отбасымен болған жанжалында олардың жағына шықты. Ол Альфтафьорд шайқасына асырап алған бауырларымен бірге қатысып, олардың барлығы Виграфьорд шайқасында жараланғаннан кейін құтқарып қалды. Кейіннен Снорри Тормод Торлакссонның ұлымен қызын үйлендіргеннен кейін екі отбасы арасында келісімге қол жеткізілді. Снорри сондай-ақ, оның әпкесі Тюрид тұрмысқа тұрғанда, Бьорн Асбрандссонмен қарым-қатынаста болған әпкесі Тюридті өлтіруге тырысты, ал бұл некені ұйымдастыруға Снорри көмектескен. Бьорн Снорридің шабуылына тойтарыс берді, бірақ кейін Исландиядан кетуге көндірілді. Снорри өмірінің соңғы жылдары көршілерін үздіксіз шабуылдап, тонаған Оспак Кьяллаксон деген норвегке қарсы сәтті күресті, ол бір топ адамды жинаған еді. Снорри мен оның серіктері Оспакты және оның тобының басқа мүшелерін өлтірді. Снорри Оспактың ұлын тірі қалдырып, оған әкесінің фермасын мұраға алуға рұқсат берді. Снорридің көптеген балалары болды және Исландиядағы көптеген беделді отбасылармен некелік байланыстар жасады. Снорридің ұрпақтары оның ұлы Халлдор арқылы Стурлунгтерге жатады.
Арнкель
Арнкель, Снорри сияқты, Холифелл халықтарының басшысы болды және Арнкель дін қызметкері деп те аталды. Автор оны көбінесе Снорридің қарсыласы ретінде көрсетеді. Арнкель Исландияда тұратын норвегиялықтарға меншік құқығы және қандық дұшпандықтар сияқты мәселелер бойынша ұқсас ақпарат береді. Арнкельдің әкесі Торольф Халт Фут Снорриді отын ұрлады деп айыптағаннан кейін, Арнкель Снорримен одан әрі жанжалға түседі. Сага дамыған сайын, Арнкель Снейфеллснес айманындағы жерлерге иелік етеді, соның ішінде өзі басқарған халықтардың жерлерін де талап етеді. Арнкель ақырында Снорримен және Снорридің асырап алған бауырлары Торбрандссонмен (Þorbrandsson) физикалық төбелес тудырады. Снорри мен оның асырап алған бауырлары Арнкельді фермасында жұмыс істеп жатқанда шабуылдап, өлтіреді.
Қызыл Эрик
Сагада Эрик Қызылдың Гренландияны ашқаны баяндалады. Ол онда үш қыс бойы тұрып, бір қысқа Исландияға қайтып келді, сосын Гренландияға қайта оралып, тұрақты қоныстанды. Сага осы оқиғаның нақты қашан болғанын көрсетпейді, бірақ Снори христиан дінін Снейфеллстің мемлекеттік діні деп жариялағанға дейін он төрт жыл өткенін аңғартады.
Сагадағы арбалы әңгімелер
Eyrbyggja Saga көптеген табиғаттан тыс оқиғаларды сипаттайды, олардың көпшілігі еденнен қайта тірілген жануарлар мен үйге оттың жылуына келетін Драугрлерден тұрады. Сагадағы Драугрлердің мінез-қалпы скандинавиялық әуестерге тән "әдеттегі" ерекшеліктердің жиынтығын құрайды.
Торольф Хальт-Фут
Eyrbyggja Сагасының 31-тарауы Торрольф Холт Футтың, сонымен қатар Арнкельдің әкесінің өлімі туралы баяндайды. Торрольф Драгр ретінде қайта туып, қорқынышты қарақшыға айналады, қабірінен шығып, Торснес төңірегінде қиратушылық тудырады. Торрольфтің өлгеннен кейінгі іс-әрекеттерінде Жабайы Аң аулау туралы аңыздардың белгілі бір мәңгіліктері көрінеді. Торрольфтің денесі жерленеді, қайта жерленеді, өртеледі, содан кейін бұқаға айналады, бірақ ол шамамен бір жыл бойы үздірілмейтін үрей тудырады, соңында Арнкель оны бір төбеге көміп, толыққанды тыныштық береді. Арнкель Торрольфтің қабірінің айналасына биік тас қабырға салады, осылайша Торрольф оны жеңе алмас үшін. Дегенмен, Торрольф жерленген жерінде үнемі мазалап, көрініп тұрғандай болды.
Торгунна
Саганың 50-51 тарауларында Исландияның оңтүстігінен шыққан, денсаулығы нашар, бай теңізші әйел Торгуннаның өлім төсегінде Скалахольтта жерленуін, жаймалары мен төсек-жабдықтарын өртеп, байлығын христиан шіркеуіне беруін сұрағаны көрсетілген. Торгуннаның қайтысынан кейін, оның досы Тордд, барлық төсек-жабдықтарын өртеп жібереді, бірақ жаймаларын әйеліне сыйлық ретінде береді. Тордд оның байлығын шіркеуге сыйға тартты және денесін табутқа салып оңтүстікке, Скалахольтқа жеткізді. Түн батқанда Тордд Скалахольттың жанындағы шаруа қожалығында демалуға шешім қабылдайды. Түннің ортасында Тордд пен шаруа қожалығының иелері оянып, өлі, жалаңаш Торгуннаның дастарқанды жайып, тамақ дайындап жатқанын көреді. Шаруа қожалығының иесі Торгуннамен сөйлесуге тырысады, ал ол толық дастарқан дайындағаннан кейін жоғалып кетеді. Тордд және мәйітті тасымалдағандар, сондай-ақ шаруа қожалығының иелері етке қасиетті су шашып бата береді, оны зиянсыз жейді, содан кейін түн бойы тыныштықпен ұйықтайды. Ертесі күні Торгуннаның мәйіті Скалахольтқа жеткізіліп, жерленеді, енді ол ешқашан Торддты немесе оның туыстарын мазаламайды.
Торир Ағаш аяқты және оның өлі емес серіктері
Торгунна қайтыс болғаннан кейін автор Фродис суында, Торгунна бір кезде тұрған жерде, қойшының өлімі туралы баяндайды. Шопан Фродис суындағы үйді мазалап, Торир Ағаш аяқ ауруына шалдығып, шопанның көрінісінен кейін қайтыс болғанға дейін үйді қорқытады. Шопан мен Торир Фродис суын мазалап, соның салдарынан тағы төрт адам бірінен соң бірі ауырып қайтыс болады. Қыс мезгілінде, Құрбан айасы алдында, Фродис суының үйінің сыртынан балықшылардың балық терісін сыпырып тастаған дыбысы естіледі. Сонымен қатар, жағалауға жақын жерде алты адамнан тұратын екіпайлы он ескекті қайық жиі көрінеді. Бір күні кеште Фродис суының тұрғындары кешкі асқа жиналғанда, еденнен иттің басы шыға бастайды. Үйдің иелері итті таяқтармен және қылыштармен еденге қайтаруға тырысады, бірақ иттің басы әр соққыдан кейін еденнен көтеріліп, одан да жоғары шығады. Фродис суындағы жас жігіт Киартан үйге кіріп, балғамен иттің басын еденге қадап жібереді. Фродис суында болған оқиғадан кейін Тюрид пен Киартан көршілерін Құрбан айасын тойлау үшін Фродис суына шақырады. Тюрид, Киартан және қонақтар дастарқан басында отырғанда, Торир мен оның ізбасарлары үйге кіріп, үйдің ішіне кір жеңіл киімдерін лақтырып, қонақтарға лай шашырады. Келесі үш түн бойы Киартан қонақтар мен отты басқа бөлмеге көшіреді, бірақ Торир мен басқа көріністер үйге кіруді жалғастырып, лай лақтырып, қызметшілер мен шаруаларды өлтіреді.
Танымал мәдениет
Сага көптеген заманауи романдарға шабыт берді, оның ішінде Роберт Луис Стивенсонның «Жұмыссыз әйел: Сагадан алынған ишара» (1914), Джефф Яноданың «Сага» (2005) және Арманн Якобссонның «Глезир» (2011) романдары бар. Йоханн Фриманның «Фрода» (1938) және Роберт Риманның «Бьёрн дер Викинг. Төрт актілі германдық мәдени драма» (1901) атты екі пьеса да сюжеттерін осы сагадан алды. Сонымен қатар, сага Эндрю Пфренгер, Эндрю Валкаускас және Джонатан Бурреллоның «Ейрбигги Сага» (2022) графикалық романына бейімделді.
Зерттеулер
, Скотттың сағаның аннотациясы (1813 ж.). Арман Якобсон. 2007 ж. Екі дана әйел және олардың жас оқушысы. Сәтсіз сиқыр сабағы. ANF 122:43 57.