Кіріспе

Тақ зергерлік бұйымдар жинағы Иранның ұлттық асыл тастары (جواهرات ملی ایران, Javāherāt e Melli ye Irān), бастапқыда Иранның тақ асыл тастары (جواهرات سلطنتی ایران, Javāherāt e Saltanati ye Irān) деп аталған, құрамында әсем тәждер, отыз тиара, көптеген агридтер, оннан астам әшекейленген қылыштар мен қалқандар, көптеген кесілмеген асыл тастар, асыл металдардан құйылған және асыл тастармен қапталған көптеген тақталар мен басқа да дастарқан жинақтары, сондай-ақ бірнеше ерекше заттар (мысалы, зүбаррудтан жасалған мұхиттары бар үлкен алтын шар) бар. Бұл жинақ 16 ғасырдан (Сафави Ираны) бастап парсы монархтары жинаған немесе киген заттарды қамтиды. Жинақ Иран Орталық банкінің ішіндегі Ұлттық асыл тастар қазынасында, Теһран қаласындағы Фердоуси көшесінде орналасқан.

Сафавидтер мен афшаридтердің жаулап алулары

Жинақтағы заттардың көп бөлігі 1502 жылдан 1736 жылға дейін Иранды басқарған Сефевид әулетімен алынған. 1719 жылы Ауғанстан Иранға шабуыл жасап, сол кездегі астанасы Исфаханды тонап, Иранның тәжін олжалады. Бірақ 1729 жылы, шамамен он жылға созылған ішкі тартыстан кейін, Надир-шах Афшар ауғандарды Ираннан сәтті ығыстырып шықты. 1738 жылы шах ауған жеріне қарсы өзінің жорығын бастады. Қандаһар мен Кабул қалаларын, сондай-ақ алыс солтүстік Үндістандағы бірнеше биліктерді басып алып, Делиді тонағаннан кейін, жеңіске жеткен Надир-шах тоналған тәж зергерлік бұйымдарының қалдықтарымен және Иран қазынасында қазір сақталатын бірнеше басқа да құнды заттармен Иранға оралды. Олардың ішінде алмаз, изумруд, рубин, сапфир және басқа да бағалы әшекей тастар бар еді. Осы жаулап алудан алынған ең маңызды төрт зат – Кох-и-Нур және Дарья-и-Нур алмаздары (екеуі де Үндістаннан шыққан және әлі күнге дейін әлемдегі ең ірілерінің қатарында), Паук Тәжі және Самария шпинелі.

Қазіргі заманғы қолданысы (Пахлави әулеті)

Тақ әшекейлерін соңғы рет Иранды билеген Пахлави әулеті қолданды. Жиынтықтың сұлулығы батыс әлеміне Мұхаммед Реза Пахлави және оның Шахбануы, Фарах Пахлави ресми шаралар мен мемлекеттік сапарлар барысында қолданғандары арқылы кеңінен танылды. Иран тақ әшекейлерінің құндылығы соншалық, олар әлі де Иран валютасын қолдау үшін резерв ретінде пайдаланылуда (және бірнеше үкімет осылай пайдаланған). 1937 жылы Реза Шах Пахлави билігі тұсында Императорлық қазынаның меншігі мемлекетке берілді. Әшекейлер Иран Ұлттық Банкінің сақтау орындарына орналастырылды, онда олар мекеменің қаржылық қуатын арттыру және ұлттық валюта жүйесін нығайту үшін кепіл ретінде қолданылды. Осы маңызды экономикалық роль, бұл әшекейлердің – Иранның монархиялық өткенінің даусыз символы – қазіргі Ислам Республикасы тарапынан сақталуының себебі болуы мүмкін.

Қоғамдық көрініс

Ирандық тәждің құнды дақтарының зор құндылығы мен экономикалық маңызы бар болғандықтан, ғасырлар бойы Императорлық қазынаның сақтау орындарында көпшілік көзінен жасырылып сақталды. Алайда, бірінші Пахлави шахы тәждің құнды дақтарына меншік құқығын мемлекетке өткізгендіктен, оның ұлы Мұхаммед Реза Пахлави ең таңғажайып дақтарды Иран Орталық банкінде көпшілікке қоюға жарлық берді. 1979 жылы Иран революциясы Пахлави әулетін құлатқанда, осы аласапылықта Иран тәжінің құнды дақтары революционерлер тарапынан ұрланып немесе сатылып кеткен деген қауіп туды. Шындығында, кейбір шағын заттар ұрланып, Иранның шекарасы арқылы контрабандалық жолмен шығарылса да, коллекцияның көп бөлігі бұзылмаған күйде қалды. Бұл Хашеми Рафсанджани президенттігімен келген революциялық үкімет 1990 жылдары Иран тәжінің құнды дақтарының тұрақты көрмесін қайта ашқанда анық болды. Олар әлі де көпшілік назарына ұсынылуда.

Иранның патшалық шағы

Иранның патшалық шүберегі – Иранның патшалық асыл тастарының бір бөлігі, әсем әшекейленген салтанатты шүберек. Ол Фатх Али Шах Каджардың ең сүйікті заттарының бірі болған, ол оны миниатюралық портреттерінде жиі ұстап тұрған күйінде бейнеленген. Шүберек бастауынан аяғына дейін шпинельдер мен алмаздармен қапталған. Оның ұзындығы 73 см (2,4 фут). Ең ірі алмастың салмағы 17 карат (3,4 г) және ол шүберектің ең жоғарғы бөлігінде орналасқан. Ең үлкен шпинельдер – шүберектің жоғарғы жағын қоршаған алты шпинель, олардың әрқайсысының салмағы 40 карат (8 г).