Кіріспе

Мерв (, Мерв, مرو; مرو), сондай-ақ Мерв Оазисі деп те аталады, бұрын Александрия, Антиохия Маргиана (Ἀντιόχεια ἡ ἐν τῇ Μαργιανῇ) және Марв әл Шахиджан (مرو شاهجان) деп аталған, Орталық Азиядағы маңызды иран қаласы, тарихи Жібек жолында, қазіргі Түрікменстанның Мары қаласының жанында орналасқан. Мерв жерінде адам қоныстары б.з.д. 3 мың жылдығынан бастап 18 ғасырға дейін болған. Ол тарих барысында көп рет қолы ауысқан. Ахеменидтер империясы тұсында Маргиана сатрапиясының орталығы болды. Кейіннен оны ежелгі македониялықтар, селевкидтер, парфтар, сасанидтер, арабтар, Ғазнавилер, Сәлжұқтар, Хорезмшалар және Тимуридтер басқарды. Мерв тарихында бірнеше мемлекеттің астанасы болды. 9 ғасырдың басында Мерв – әл-Мамун халифасының ордасы және бүкіл ислам халифатының астанасы болды. Кейіннен ол Хорасанның Тахирид әкімдерінің ордасы болды. 11-12 ғасырларда Мерв Ұлы Сәлжұқ империясының астанасы болды және империя құлағанға дейін солай болды. Осы кезеңде Мерв ислам ғылымы мен мәдениетінің ірі орталығына айналды, белгілі ақындар, музыканттар, дәрігерлер, математиктер мен астрономдарды тартты. Персияның ұлы ғалымы Омар Хайям, басқалармен бірге, Мерв обсерваториясында бірнеше жыл жұмыс істеді. Персиялық географ және саяхатшы әл-Истахри Мерв туралы: «Иранның барлық елдерінің ішінде осы халық өзінің таланттарымен және білімімен ерекше көзге түсті» деп жазды. Араб географы Якут әл-Хамави Мервте 10 алып кітапхана болғанын санады, оның ішінде 12 000 томдық кітаптары бар үлкен мешіттегі кітапхана да бар еді. Мерв – паломниктік сапарларға танымал орын болды және бірнеше діндер оны қасиетті санады. Зороастризмде Мерв (Моуру) – құдай Ахура Мазда жаратқан 16 кемелді жердің бірі. 5-11 ғасырлар аралығында Мерв Шығыс Сирияның митрополиттік провинциясының орталығы болды. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы, Шииттік исламның 8-ші имамы Әли ар-Рида Бағдаттан Мервке көшіп келіп, онда бірнеше жыл тұрды. «Көрмелі Пайғамбар» әл-Муканна, өзін Құдайдың бейнесі деп жариялап, көптеген ізбасар жинаған, Мервте дүниеге келді және қозғалысын осы жерде бастады. 12-13 ғасырларда Мервтің халқы 500 000-ға жуық болған, бұл оны әлемдегі ең ірі қалалардың бірі еткен болуы мүмкін. Осы кезеңде Мерв «Марв әл Шахижан» (Ұлы Мерв) деп аталды және көбінесе «шығыс ислам әлемінің астанасы» деп еске алынды. Географ Якут әл-Хамавидың сөзіне қарағанда, қала мен оның құрылыстарын бір күндік жолдан көруге болады. 1221 жылы қала моңғол шапқыншылығына қарсы есіктерін ашты, нәтижесінде зор қиратулар болды. Тарихи мәліметтерге сәйкес, қаланың барлық халқы (босқындарды қоса алғанда) қаза тапты; Толуи хан 700 000 адамды өлтірді деп есептеледі. Моңғолдардың шабуылынан кейін қала ішінара қайта салынғанымен, бұрынғы гүлденуіне ешқашан жете алмады. 1788 және 1789 жылдары Бұхара әмірлігінің шаһы Мұрад қаланы соңғы рет қиратты және тұрғындарын жер аударды. 19 ғасырдың басында, орыстардың қысымымен Мервті қоршаған аймақ мүлдем қалды.

Тарих

Мервтің тамыры тарихқа дейінгі дәуірге дейін жетеді: археологиялық зерттеулер б.з.д. 3-мыңжылдыққа дейін ауылдық өмірдің көптеген іздерін анықтады және осы аймақты мәдени тұрғыдан Бактрия-Марғиана археологиялық кешенімен байланыстырды. Зенд Авестасының (Авестаға түсіндірмелер) географиясында Балхпен бірге Мерв (Мору атымен) есімдері кездеседі. Зороастризмде Ахура Мазда құдайы Моуруды он алты толыққанды жердің бірі ретінде жаратқан. Ахеменид империясы кезінде (б.з.д. 550–330 жж.) тарихи деректерде Мерв маңызды орын ретінде айтылады: Маргу атымен, ол Бехистун жазбаларында (б.з.д. 515 ж.) парсы патшасы Дарий I-нің құрамындағы бір сатрапияның бөлігі ретінде кездеседі. Мервтің алғашқы қаласы б.з.д. 6 ғасырда Ұлы Кирдің (559–530 жж.) аймаққа жасаған экспансиясының бір бөлігі ретінде салынған, бірақ кейінгі қабаттар осы жердегі Ахеменид деңгейлерін жауып тастады.

Эллиндік дәуір

Ұлы Ескендірдің Мервке келгені туралы әңгіме тек аңыз ғана, бірақ қала бір кезде оның құрметіне Александрия (Ἀλεξάνδρεια) деп аталды. 323 ж.б.д. оның қайтысынан кейін, қала Селевкидтер, Греко-Бактрия (б.з.д. 256–125 жж.), Парфия және Сасанид мемлекеттерінің Маргиана провинциясының астанасы болды. Селевкид әкімшісі Антиох Сотер (б.з.д. 281–261 жылдары билеген) оны Антиохия Маргиана деп атады. Ол қазіргі Гяур-Гала бекінісі орналасқан жерде қаланы қайта жаңартып, кеңейтті. Исидор Харакский Антиохияның "сусыз" (Ἄνυδρος) деп аталғанын жазды.

Парфын дәуірі

Селевкидтер әулеті құлағаннан кейін (б.з.д. 63 жылы), Бактрия, Парфия және Кушандар кезекпен билікке келді. Б.з.д. 53 жылы, Карра шайқасынан шамамен 10 мың римдік тұтқын Мервке депортацияланған. Мерв көптеген ғасырлар бойы буддалық білімнің маңызды орталығы болды, ислам қабылдағанға дейін буддалық монастырь храмдары болды. Гяур-Кала және Баýрамали аумағында буддизмді ұстанды және жергілікті будда ступаларында оны жиі практикалады.

Сасанид дәуірі

Сасанид Ардашир I (220–240 жж.) Мервті басып алғаннан кейін нумизматика ғылымы дами бастады: Мервте түпкілікті соғылған монеталардың үздіксіз тізбегі Сасанидтердің шамамен төрт ғасырға созылған тікелей билігін көрсетеді. Осы кезеңде Мервте Сасанидтердің ресми діні – Зороастризммен қатар буддистер, манихейлер және Шығыс шіркеуінің христиандары да өмір сүрді. V-XI ғасырларда Мерв Шығыс Сирия митрополиясының орталығы болды. Алғашқы епископ Баршабба (шамамен 360/424 жж.) болды. V ғасырдың соңынан 565 жылға дейінгі эфталиттердің шапқыны Сасанидтер билігін уақытша үзіліске ұшыратты.

Арабтардың жаулап алуы мен ықпалы

Сасанидтер билігі соңғы сасанид билеушісі Яздегерд III (632–651) қаланың жанында қаза тапқанда және сасанид әскери губернаторы жақындап келе жатқан араб әскеріне бағынғанда аяқталды. Халифаның өкілдері, Омар қаланы басып алды, ол Омейялардың Хорасан провинциясының астанасы болды. 671 жылы Зияд ибн Әби Суфян Мервке 50 000 араб әскерін колония ретінде жіберді. Бұл колония өзінің туған жергілікті Куфалық симпатиясын сақтап, Хурасанның ядросына айналды. 705–715 жылдары арабтар, Қатайба ибн Мұслимнің басшылығымен, қаланы өздерінің базасы ретінде пайдаланып, Балх, Бұхара және Ферғананы қоса алғанда, Орталық Азияның үлкен бөлігін бағындырды. Мерв және, жалпы Хорасан, парсы тілді әлемнің алғашқы бөліктерінің біріне айналды. Арабтардың бұл аймаққа көшіп келуі көп болды. Талас шайқасында тұтқындалған қытайлық Ду Хуан Бағдадқа әкелініп, халифатты аралады. Ол Мерв, Хурасанда арабтар мен парсылардың аралас қоныстанғанын байқады. Мерв 748 жылдың ақпанында жаңа маңызға ие болды, өйткені ирандық генерал Әбу Мұслим (755 жылы қайтыс болған) Мервте жаңа Аббасид әулетін жариялады, қаланы кеңейтіп, қайта құрды және Аббасидтердің атынан қаланы Омейялар халифатына қарсы көтеріліс орталығы ретінде пайдаланды. Аббасидтер Бағдадта бекінгеннен кейін Әбу Мұслим өзінің қазасына дейін Мервті жартылай тәуелсіз хан ретінде биледі. Шындығында, Мерв 746–750 жылдардағы Аббасид революциясы кезінде Аббасидтердің орталығы болып жұмыс істеді және кейіннен Бағдадтағы Аббасид билеушілеріне саяси қолдаудың тұрақты көзі болды; Мервтегі Хорасанның губернаторы Халифаттың ең маңызды саяси тұлғаларының бірі болды. Мервте орналасқан ықпалды Бармакидтер отбасы грек білімін (Селевкидтер мен Греко-Бактриялықтар дәуірінен бері Мервте қалыптасқан) араб әлеміне таратуда маңызды рөл атқарды. Аббасидтер дәуірі бойы Мерв Хорасанның астанасы және ең маңызды қаласы болып қала берді. Осы кезеңде араб тарихшысы Әл-Мукаддаси (шамамен 945/946–991) Мервті «ұлы, әдемі, сәнді, жарқын, кең және жағымды» деп атады. Мерв сәулеті Аббасидтердің Бағдадты қайта жоспарлауына әсер етті. 10 ғасырдың араб тарихшысы Ибн Хаукал Мерв туралы былай деп жазды: «Бұл қалада осындай сарайлар, бақтар, баулар мен ағыстарды кездестіру мүмкін емес». 813–818 жылдар аралығында халифа әл-Мамунның уақытша тұруы Мервті мұсылман әлемінің астанасы етіп, Аббасидтер үшін оның маңыздылығын көрсетті. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы, Шииттер Исламының 8-ші имамы Әли ар-Рида Мервке көшіп келіп, онда бірнеше жыл өмір сүрді. Мерв сонымен қатар әл-Муканна басқарған 8 ғасырдың Нео-Маздакит қозғалысының орталығы болды, ол «Күлдір Пайғамбар» деп белгілі болды және өзін Құдайдың бейнесі және Әбу Мұслимнің мұрагері деп жариялап, көптеген жақтастар жинады; оған шабыттанған Хуррамия Мервте 12 ғасырға дейін сақталды. Персияның ұлы ғалымы Омар Хайям және басқалар Мерв обсерваториясында бірнеше жыл жұмыс істеді. Персиялық географ және саяхатшы әл-Истахри Мерв туралы былай деп жазды: «Иранның барлық елдерінің ішінде осы халық өзінің таланттарымен және білімдерімен ерекше көзге түсті». Якут әл-Хамави Мервте 10 алып кітапхана бар екенін санады, оның ішінде 12 000 томдық кітаптар сақталған үлкен мешіттегі кітапхана да бар еді.

Мервтегі түрікмендер

1037 жылы Арал теңізінің шығысындағы далалардан көшіп келген Оғыз түркілерінің бір руы – Сельджук түрікмендері, Туғрил басшылығымен Мервті біржанжалсыз басып алды, өйткені қаладағы Газнави әмірі Масұд I өте жақтырылмаған еді. Туғрилдің інісі Шағри, Сельджук иеліктері Хорасан мен Иранның қалған бөлігін қамтығанда Мервте қалды, содан кейін қала Сельджук сұлтандарының сүйікті орнына айналды. Шағри, оның ұлы Алп Арслан (1063-1072 жылдары сұлтан болған) және шөбересі Ахмад Санжар (1118-1157 жылдары сұлтан болған) Мервте жерленді, соңғысы Ахмад Санжардың мазарында. 11 ғасырдың соңына қарай Мерв бөлінген Сельджук мемлекетінің шығыс астанасы болды. Бірақ 1118 жылдан бастап ол бүкіл империяның астанасы қызметін атқарды. Осы кезеңде Мерв ең үлкен аумағына жетті – араб және парсы географтары оны «әлемнің анасы», «үлкен-кішінің кездесуі», «Хурасанның бас қаласы» және «шығыс ислам әлемінің астанасы» деп атады. Жазба деректерде Сельджук империясының визирі Низам әл-Мүлк құрған үлкен кітапхана мен медресе, сондай-ақ көптеген басқа да маңызды мәдени орталықтар туралы да айтылады. Ең бастысы, Мервтің «Иран мен Хурасанның ірі қалаларының ең жақсысы» деп сипатталатын базары болды. Санжардың билігі Қарахитайлар мен Хорезмшалармен болған қақтығыстармен белгіленді және 1153 жылы Аму-Дәриядан келген түрікмен көшпелілері қаланы тонағанда аяқталды. Кейіннен Мерв 1192 жылы түрікмендерден Гуридтерге, ал 1204 жылы Хорезмшаларға өтті. Тертиус Чандлердің мәліметінше, 1150 жылы Мерв 200 000 халқымен әлемдегі ең үлкен қала болды. 1210 жылға қарай онда 500 000-ға жуық тұрғын болған болуы мүмкін, бұл Константинополь мен Бағдад сияқты ортағасырлық мегаполистерден бұрын болды.

Мервтегі моңғолдар

1221 жылы Мерв қаласы Шыңғыс ханның ұлы Толуиге есіктерін ашты, ол моңғолдардың басшысы еді. Қала тұрғындарының көпшілігі қырғынға ұшырады. Араб тарихшысы Ибн әл-Атир бұл оқиғаны Мервтен келген босқындардың айтуынша баяндады:
«Шыңғыс хан алтын таққа отырып, тұтқынға алынған әскерлерді алдына әкелуге бұйрық берді. Олар оның көз алдында жазаланды, ал халық жылап, қайғырып қарады. Қарапайым халыққа келгенде, олар ер адамдарды, әйелдерді, балаларды және мүліктерін бөліп алды. Бұл күн ұмытылмас, зарлы-жұбалы, еңіреп жылауға толы күн болды. Олар байларды ұстап алып, қинап-жазалап, байлық іздеді. Содан кейін қалаға от қойып, Сұлтан Санжардың мазарын өртеп, ақша іздеу үшін қабырын қазды. Олар: «Бұл халық бізге қарсылық көрсетті», – деп, барлығын өлтірді. Сосын Шыңғыс хан өлгендерді санауға бұйрық берді, ол шамамен 700 000 адамды құрады. Жеңімпаз армияның әрбір сарбазына «үш жүзден төрт жүз адамды өлтіру» міндеті жүктелді, олардың көпшілігі Сархстан келген сарбаздар еді. Сарх қаласының Мервке деген аділетсіздігінен олар «мұсылман моңғолдардың өзара соғыстағы қатыгездігінен де асып кетті». Мервтің дерлік барлық халқы мен Хорезм империясының басқа аймақтарынан келген босқындар қаза тапты, бұл әлем тарихындағы қаланың ең қанды жаулануының бірі болды. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, қаланың бекіністері қиратылғаннан кейін қайта жаңартылды, бірақ қаланың гүлденуі тоқтады. Моңғол шапқыншылығы Мервті және басқа да маңызды орталықтарды бір ғасырдан астам уақытқа дейін тоқыратып тастады. Моңғолдар басып алғаннан кейін Мерв Ильханаттың құрамына кірді және Шағатай хандығы тарапынан үнемі тоналып отырды. 14 ғасырдың басында қала Ильханидтердің қарауындағы Картидтер билігімен Шығыс шіркеуінің христиан архиепископтығының орталығына айналды. 1380 жылы Мерв Тимур (Тамерлан) империясының бір бөлігі болды.

Мервтегі өзбектер және оның түпкілікті жойылуы

1505 жылы өзбектер Мервті басып алды; бес жылдан кейін Иранның Сәфи әулетінің негізін қалаушы Шах Исмаил оларды ығыстырып шығарды. Осы кезеңде парсы әулетінің өкілі Мурғаб өзенінде үлкен бөгет ("Солтанбент") салды, ал суарылған жерде пайда болған елді мекен 19 ғасырғы кейбір жазбаларда көрсетілгендей, Байрамалы деп аталды. Шах Исмаил қайтыс болғаннан кейін аймақ Хиваның тәуелділігіне көшті, бірақ 1593 жылы Мервті Бұхара ханы Абдулла хан II жаулап алды. Қала жақын арада Шах Аббас тарапынан басылып алынды, ал 1600 жылы Сәфи әулетінің губернаторы (Бикташ Хан Ұстажлу) тағайындалды. 1608 жылы Михраб хан Қажар губернатор болды, осымен Мервтің үстінен екі ғасырлық Қажар билігі басталды. 1785 жылы Бұхараның маңғыт әмірі Шах Мұрад қалаға шабуыл жасап, билеушісі Байрам Әли хан Қажарды өлтірді.

XIX ғасыр

1823 жылы Мерв Хиуа хандығына қарады. 1832 жылы сэр Александр Бернс осы аймақты кезіп өтті. Осы шамада парсылар Тежен өзені бойында тұратын теке түрікмендерін солтүстікке қарай көшуге мәжбүр етті. Хива теккелердің алға жылжуына қарсы тұрды, бірақ шамамен 1856 жылы теккелер аймақта үстемдікке ие болды және 1884 жылы оазис орыстар тарапынан басылып алынғанға дейін солай болды. 1868 жылға қарай орыстар Түрікменстанды қоспағанда, болашақта Ресейдің Орталық Азиясы болар аймақтың көп бөлігін жаулап алды. Орыстар Каспий теңізінен бұл аймаққа жақындады және 1881 жылы аймақтағы ең қанды шайқастардың бірінде Геок-Тепені басып алды. Қашып үлкермеген көптеген бейбіт тұрғындарды орыс әскері кейіннен қырғынға ұшыратты. Орыс әскері батысқа қарай 80 шақырым қашықтықтағы Тежен оазисін де басып алды. Орыстардың келесі қадамы оңтүстікке қарай, Гератқа бағытталды. 1888 жылға қарай қала толығымен тасталып кетті. Британдық Үндістанның болашақ вице-королі Джордж Керзон 1888 жылы Мервтің қираған қалдықтарын аралады. Ол кейіннен былай деп жазды: "Құлаған кірпіш пен саздан жасалған шұрайлы далада қабырғалар, мұнаралар, қамалдар мен күмбездердің көкжиекке дейін созылып, шатастыратын көрінісі бізге бұл жердің бұрынғы ұлылықтың орталығы екенін еске салады". 1883-89 жылдары Каспий аръяғы облысының губернаторы, орыс генералы А. В. Комаров аймақтағы қазба жұмыстарын ұйымдастырды. 1890 жылы Императорлық археологиялық комиссиясының өкілі Валентин Алексеевич Жуковский алғашқы толыққанды кәсіби қазба жұмыстарын жүргізіп, 1894 жылы оның нәтижелерін жариялады. Геолог Рафаэль Пампелли мен неміс археологы Хьюберт Шмидт американдық Карнеги институтының қазба жұмыстарын басқарды. Мерв – Ежелгі Мерв жобасының (бастапқыда Халықаралық Мерв жобасы деп аталған) негізгі орталығы. 1992-2000 жылдары Түркіменстан мен Ұлыбританияның археологтарынан құралған бірлескен команда маңызды жаңалықтар жасады. 2001 жылы Археология институты, Лондон университетінің колледжі және Түркіменстан үкіметі жаңа ынтымақтастыққа кірісті. Бұл Ежелгі Мерв жобасы осы ескерткіштің күрделі сақтау және басқару мәселелерімен айналысады, археологиялық зерттеулер арқылы оны жақсырақ түсінуге және жұмыстың нәтижелерін барынша көп аудиторияға таратуға бағытталған.

Қалдықтарды ұйымдастыру

Мерв бір-біріне өте жақын орналасқан, әртүрлі дәуірлердің шеберлері құрған, адамдар тұрмаған жерге салынған, пайдаланылып, кейін тасталып, қайта жаңартылмаған бірнеше қабырғалы қалалардан тұрады. Төрт қабырғалы қала Мервтің тарихындағы маңызды кезеңдерге сәйкес келеді: ең көнесі – Еркгала, ол Ахеменид Мервімен байланысты, үш қаланың ең кішісі. Еркгаланы айнала қоршаған Гяур Гала (Гәүір Гала деп те аталады) эллиндік және сасанидтік кезеңдердегі ірі қала болған, сондай-ақ Аббасид-Селжұқ қаласы – Солтангаланың өнеркәсіптік аймағы ретінде де қызмет еткен, ол үш қаланың ең үлкені. Кішкентай Тимурідтер қаласы оңтүстікке қарай салынған және қазір Абдыллахангала деп аталады. Осы төрт қаланың арасында және төңірегінде басқа да көне құрылыстар шашырап жатыр; барлық орталықтар қазіргі Байрамалы ауылының солтүстігінде және ірі советтік қала Мэридің шығысында орналасқан «Ежелгі Мерв археологиялық паркінде» сақталған.

Ерк Гала

Ерк Гала (парсы тілінен аударғанда "цитадель бекінісі") – Мерв қаласының ең көне бөлігі. Б.з.д. 7 ғасырда салынған Ерк Гала Мургхаб өзеніндегі оазисті бақылайтын парсы стиліндегі бекініс болған. Кейіннен Ерк Гала бекінісі эллинистік қаланың акрополі, содан кейін ислам қаласының орталық бөлігі ретінде қызмет еткен.

Қаңқа

Гейургаланың (түрікше "Габр Кала" ("Зороастрийлердің бекінісі") негізі ерте эллинистік дәуірде Селевкид патшасы Антиох I билігі кезінде қаланды. Қалада бірқатар эллинистік билеушілер, парфтар, содан кейін оны сатрапияның астанасы еткен Сасанидтер тұрды. Гейургала Омейядтардың Хурасан провинциясының астанасы болды және Хурасан Исламның алғашқы екі ғасырында Иран әлемінің ең адал мұсылман бөлігіне айналғанда маңыздылығы артты. Гейургаланың қазірге дейін сақталған ең көзге түсетін құрылыстары – оның қорғаныс құрылыстары. Бір-бірінің үстіне салынған үш қабырғаның іздері бар. Селевкидтердің қабырғасы ішкі жағынан жайпақ, сыртқы жағынан тік болып келген, ол екінші, үлкен қабырғаның негізін құрайды, ол саз кірпіштен салынған және ішкі жағына қарай басқыштай. Бұл қабырғаның пішіні Анатолияда табылған басқа эллинистік қамалдарға ұқсас, бірақ тас емес, саз кірпіштен жасалғандықтан ерекшеленеді. Үшінші қабырға, шамасы, Сасанидтер дәуірінде салынған және ірі кірпіштерден тұрғызылған. Қабырғаның маңынан түрлі қыш сынықтары, әсіресе парфтарға тән сынықтар табылған. Бұл бекіністердің аумағы Исламға дейінгі дәуірде Мервтің маңыздылығын көрсетеді; Гарагумда осымен салыстыруға болатын Исламға дейінгі бекіністер табылған жоқ. Гейургала көптеген нумизматикалық деректерге де ие, оның ішінде Сасанидтердің үздірілмейтін монеталар сериясы табылды, бұл осы кезеңдегі ерекше саяси тұрақтылықты көрсетеді. Әбу Мұслимнің Аббасидтер әулетінің басында Солтангаланы құрғаннан кейін де, Гейургала үлкен Солтангаланың маңындағы шағын қала ретінде сақталды. Гейургалада Аббасидтер дәуіріне тән көптеген "өндірістік" ғимараттар шоғырланған: қыш ыдыстар жасау пештері, болат, темір және мыс өңдеу шеберханалары және т.б. Жақсы сақталған қыш ыдыстар пешінің күмбезді аркасы мен төртбұрышты оттық орны бар. Гейургала Аббасидтер мен Сәлжұқтар дәуірінде қолөнершілердің мекені болған сияқты.

Солтангала

Солтангала (солтанның қамалы, "Солтан Қаладан") Мерв қалаларының ішіндегі ең үлкені. Мәтіндік дереккөздер Аббасидтер бүлігінің басшысы Әбу Мұслимнің Гейургала қабырғасының батысына монументальді құрылыстарды тапсыру арқылы жаңа халифаттың басталуын символдандырғандығын көрсетеді. Бұл аймақ тез арада қабырғаланып, ортағасырлық Мервтің өзегіне айналды; Солтангаладан тыс жерлерде табылған көптеген аббасид дәуіріндегі көшек (көсемді ғимарат) кейінгі ғасырлардағы өркендеуді растайды. Аббасид Мервінің басты қалдықтарын құрайтын Кушкалар (парсы, Кушка, "павильон", "киоск") осы кезеңдегі Орталық Азияға тән құрылыс түрі. Қос қабатты қабырғалары бөренелі қабырғаларға ұқсамайтын екі қабатты жартылай бекіністі сарайлар, бұл Мерв элитасының резиденциялары болды. Бұл ғимараттардың екінші қабаты тұрғын үйлерден тұрады; бірінші қабатты қойма үшін қолданған болуы мүмкін. Шатырдың төбесінде парапет орнатылған, ол көбінесе тұрғын үй ретінде де пайдаланылған. Мервтің ең үлкен және жақсы сақталған Аббасид köşкі - Үлкен Гызгала (түрікмен, "қызыл қамал"), Солтангаланың батыс қабырғасының сыртында орналасқан; бұл құрылым орталық ауланы қоршап тұрған 17 бөлмеден тұрады. Жақын маңдағы Кіші Гызгаланың қабырғалары өте қалың, терең сопақшалары бар, сондай-ақ екінші қабаттағы тұрғын үйлерге апаратын бірнеше ішкі баспалдақтары бар. Мервтің барлық кушкалары нашар күйде сақталған. Алайда, Солтангаланың сақталған ғимараттарының ең маңыздысы - селджук құрылыстары. 1037 жылы Сельджук көшбасшысы Тогхрулдың Мервті жаулап алуы қалаға жаңа өмір сыйлады; оның ұрпақтары, әсіресе Санжар, оны өзінің резиденциясы етіп алған, Мерв өзін үлкен көп мәдени империяның орталығында тапты. Солтангаланың барлық жерінде осы өркендеудің дәлелі бар. Бұл ғимараттардың көбі Солтангаланың қамалына шоғырланған, оның шығыс жағында Шахриар Арк (парсы тілінде "Әміршінің қамалы") орналасқан. Шархряр сандығының ортасында Селжук сарайы орналасқан, оны Санжар салған болуы мүмкін. Салыстырмалы түрде кішкентай болғанымен, бұл сарай орталық ауланы қоршап тұрған биік, бір қабатты бөлмелерден және әр жақтағы кіреберісінде төрт осьтік иваннан тұратын екендігіне дәлел. Жақын жердегі төменгі жерлер үлкен бақ, оның ішінде жасанды көл бар екенін көрсетеді; осындай бақтар Орталық Азияның басқа сарайларында да болған. Ішкі және сыртқы сәндік бұйымдардың қалдықтары эрозияға ұшырап немесе ұрланып жоғалған. Шахриар Кемісі ішіндегі тағы бір ерекше Селджук құрылымы - кепдерихана (парсы тілінен аударғанда "Кафтар Хане", немесе "көгіз үйі", яғни колумбарий). Бұл құпия ғимарат Мерв оазисінің ең жақсы сақталғандарының бірі болып табылады. Ол терезесіз, қабырғалары көп қабатты нишалы, ұзын және тар бөлмеден тұрады. Кейбір дереккөздер Кептер хананы (Мерв пен Орталық Азияда басқа жерлерде де көп) көгершіндерді өсіру үшін, олардың маңын жинау үшін пайдаланылатын көгершіндер үйі деп санайды. Кейбіреулер кепдериханаларды маңызды құрылымдардың жанында орналасқан жоғары мәртебелі аймақтарда орналасқандықтан, кітапханалар немесе қазыналар ретінде көреді. Мервтегі барлық құрылыстардың ішіндегі ең жақсы сақталған - солтан Галадағы Султан Санжардың 12-ғасырдағы кесенесі. Бұл Сәлжұқ кесенелерінің ішіндегі ең үлкені және сонымен қатар алғашқы мешіт кесене кешені болып табылады, бұл кейінірек кең тараған нысан. Ол екі жағында екі кіреберіспен төрт бұрышты; ішкі жағын сегізбұрышты қабырғалар мен аркалар жүйесімен қамтамасыз етілген үлкен орталық күмбез қамтиды (Эттингаузен, 270). Күмбездің сыртқы беті түркіза түсті, биіктігі оны таңғажайып етті; жақындаған кербендер қаладан бір күндік жүріспен келе жатқанда кесенеге қарай алады деп айтылады. Мавзолейдің сәндеуі, әдеттегі ерте Селжук стиліне сәйкес, консервативті болды, ішкі бөліктері штукатурлық жұмыспен және сыртында геометриялық кірпіш безендірумен, қазір негізінен жоғалып кетті. Соңғы кезде "қайта қалпына келтірілген" сыртқы безендіруден басқа, кесене 12 ғасырдағыдай сақталған. Сельджуктерден қалған соңғы қалдықтар - Солтангаланың қабырғалары. Бұл бекіністердің басым бөлігі әлі күнге дейін сақталған, олар саз кірпіш құрылымдар ретінде басталды, олардың ішінде қорғаушылар жебелерді атуға арналған камералар болды. Бұл қабырғалар, бірақ, тиімді бола алмады, өйткені олар катапульттар мен басқа да артиллерияға төтеп беруге жеткілікті қалыңдықта емес еді. 12 ғасырдың ортасына қарай галереялар толынып, қабырға қатты күшейтілді. Солтангаланың басты қабырғасының алдына екінші, кішкентай қабырға салынды, соңынан ортағасырлық қаланың шет елдері – бүгінде Исгендергала деп белгілі – қабырғамен қоршалды. Үш қабырға кем дегенде бір шабуылдан моңғол әскерін тоқтатты, бірақ ақырында 1221 жылы оларға жеңіліп қалды. Шахриар Арк сарайынан түркіз және қара ыдыстар, сондай-ақ қаланың сәтсіз қайта құрылуымен байланысты болуы мүмкін моңғол стиліндегі керамика табылған. Сондай-ақ осы кезеңге жататын, Солтан Галаның оңтүстік шетіндегі моңғолдар салған будда ғибадатханасының қиратылысынан табылған қабырғаларды безендіруге арналған керамикалық маска бар, оның болуы даулы.

Шәім Қалла

Шейім-Қала 7-ші ғасырда салынған. Шейім-Қала – халық тығыздығын азайту және жаңадан келгендердің діни-саяси наразылықтарын басу мақсатымен салынған, өзімен-өзі қамтамасыз етілген қабырғалы қала.

Әбділлаханғала

Әбділлаханғала – негізгі кешеннің оңтүстігінде орналасқан ортағасырлық Тимуридтер дәуірі қаласы.

Демография

Қазіргі таңда ежелгі Мерв қаласының орны Түрікменстанның Мары облысы Байрамалы қаласының жанында орналасқан. Байрамалы қаласы Мары облысы Байрамалы ауданының орталығы болып табылады. Облыстық орталық Мары қаласынан шамамен 27 шақырым шығысқа қарай жатыр. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың халқы 88 486 адамды құрады (1989 жылғы халық санауында 43 824 адам болған). Оазистегі қазіргі тұрғындардың көп бөлігі Теке тайпасының түрікмендері, сондай-ақ парсылар мен тәжіктер де кездеседі. Мерв оазисінде белуждер мен брахуилердің де салыстырмалы түрде ірі топтары бар.

Экономика

Мұргаб өзенінен қазылған каналының күрделі жүйесі оазисті суарады. Бұл ел Шығыста өте құнарлылығымен танымал. Бидай, қарақұмық, арпа және қарбыз сияқты астық түрлерінің барлығы, сондай-ақ күріш және мақта көп мөлшерде өседі. 5 ғасырға дейінгі археологиялық қабаттардан табылған мақта тұқымдары, мақта тоқымасы Сасанидтер қаласының маңызды экономикалық бөлігі болғанын көрсетеді. Жібекқұрттар өсірілген. Түркімендер жылқының әйгілі тұқымын (түркімен жылқысы) өсіреді және түйе, қой, сиыр, есек және қашыр ұстайды. Түркімендер күміс және қару жасаумен айналысады. 1990 жылдардағы қазба жұмыстары кезінде 9-10 ғасырларға жататын, қыздырылған металл өндірілген шеберхана табылды, бұл ислам ғалымы әл-Киндидің (801-866 жж.) замандас исламдық мәліметтерін растады. Ол Хорасан аймағын болат өндіретін өңір деп көрсеткен. Бұл металл, құйма темір мен иленген темірді бірге балқыту арқылы жасалған.

География

Мерв оазисі Ауғанстаннан ағып түсетін Мургхаб өзенінде, Қарақұм шөлінің оңтүстік шетінде, 37°30’N және 62°E координаталарында, Гераттан солтүстікке қарай шамамен 370 шақырым, Хивадан оңтүстікке қарай 451 шақырым жерде орналасқан. Оның ауданы шамамен 4921 км² (1900 шаршы миль) құрайды. Каспий теңізінен Памир тауларына дейін созылған, Паропамисаде және Хиндукуш деп аталатын таулар тізбегі Мервтен оңтүстікке қарай 290 шақырымдай жерде үзіліске ұшырайды. Осы үзіліс арқылы немесе оның жанынан Тежен және Мургхаб өзендері солтүстікке қарай параллель бағытта ағып, Қарақұм шөлінде жоғалып кетеді. Осының нәтижесінде Мерв Ауғанстанға қарайтын солтүстік-батыс бағытындағы күзет мұнарасы болып табылады, сонымен қатар солтүстік-шығыс Парсы және Бұхара мен Самарқан мемлекеттері арасындағы тоқтау орны қызметін атқарады. Мерв Мургхаб өзенінің ішкі дельтасында орналасқан, ол Хиндукуш тауларынан басталып, Гарагум шөлі арқылы солтүстікке қарай ағады. Гректерге Маргиана деп белгілі болған Мургхаб дельтасы аймағы Мервке екі ерекше артықшылық сыйлайды: біріншіден, ол Ауғанстанның таулы аймақтарынан Қарақұмның жазықтарына, Аму Дарья аңғарына және Хорезмге оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай қолайлы жол ашады. Екіншіден, құрғақ Қарақұмның ортасындағы кең және суы мол аймақ ретінде Мургхаб дельтасы Иранның солтүстік-батысынан Трансоксианаға, яғни Жібек жолына саяхатшылар үшін табиғи тоқтау орны болып табылады. Дельта, демек Мерв, осы екі бағыттың тоғысқан жерінде жатыр: Герат пен Балхқа (Индке және одан әрі) бағытталатын солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс жолы және Тус пен Нишапурдан Бұхара мен Самарқанға дейін созылатын оңтүстік-батыс-солтүстік-шығыс жолы. Бұл орын Хан әулеті тұсында Жібек жолындағы маңызды тоқтау орны болған. Мұнда саудагерлер оазис қаласында жаңа жылқылар мен түйелерге сауда жасауға мүмкіндік алған.

Климат

Мерв жазда құрғақ және ыстық, қыста суық болады. Жазғы ыстық аса теңселуге шақырады. Жел ұсақ шаңды көтеріп, ауаны толтырады, осыдан ауа көрінеу бұлыңғырланып, тіпті түскі күнді жасырады. Бұл шаң бұлттары тыныс алуды қиындатады. Қыста ауа райы ләззатты. Қар сирек жауады, жауса да бірден еріп кетеді. Жылдық жауын-шашын мөлшері көбінесе аз болады, және маусымнан қазанға дейін жаңбыр жаумайды. Жазда температура дейін жетеді, ал қыста дейін төмендеуі мүмкін. Жылдық орташа температура болып табылады.

Халықаралық қатынастар

ЮНЕСКО ежелгі Мервті Әлемдік мұра тізіміне енгізді.