Кіріспе

Хазар астанасы
750 жылдан бастап Хазарияның астанасы
Атил, сондай-ақ Итил, 8-ші ғасырдың ортасынан 10-шы ғасырдың соңына дейін Хазар қағанатының астанасы болды. Ол Жібек жолы бойында, Каспий теңізі маңында орналасқандығы белгілі, бірақ оның нақты орны ұзақ жылдар бойы белгісіз болды. Атил атауы түркі тілінде "үлкен өзен" деген мағына береді, бұл атау Волга өзеніне де берілген. 2008 жылы кейбір зерттеушілер Самосделкадағы жерді – Астраханнан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым қашықтықтағы Волга дельтасындағы ауылды – Атилдің орны деп санайды, бірақ бұл мәселе әлі де даулы.

Тарих

Атил Каспий теңізінің солтүстік-батыс бұрышында, Волга өзенінің дельтасында орналасқан. Хазарлардың екінші араб-хазар соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін Атил Хазарияның астанасы болды. Ибн Хордадбех, шамамен 870 жылы, Хазарлардың астанасы деп Хамлиджді атаған. Бұл, мүмкін, түркі тіліндегі «хаған балығы» ("хан қаласы") деген сөздің берілісі және араб тарихнамасында кейін (10 ғасырда) Атил деп аталған қалаға қатысты. Өркендеген шағында қала маңызды сауда орталығы болған және Волга өзенімен бөлінген үш бөліктен тұрған. Батыс бөлігінде қаланың әкімшілік орталығы, сот үйі және ірі әскери гарнизон орналасқан. Қаланың шығыс бөлігі кейінірек салынды және Атилдің сауда орталығы қызметін атқарды, онда көптеген халыққа арналған моншалар мен дүкендер болған. Олардың арасында Хазар қағаны мен Бектің сарайлары орналасқан арал болды. Арал қаланың басқа бөліктерімен понтон көпір арқылы байланыстырылған. 10 ғасырға жататын араб деректерінде қаланың бір жартысы Атил, ал екінші жартысы Хазаран деп аталған. Атил – түрлі этникалық және діни топтардың өкілдері – яһудилер, христиандар, мұсылмандар, шаманистер және мүшріктер, олардың көпшілігі шетелдік саудагерлер мекендеген көпұлтты және діни түрлі қала болған. Әр діни топтың қалада өздерінің құдайға табыну орындары болды, ал дау-дамайларды шешу үшін жеті судья тағайындалды (екі христиан, екі яһуди және екі мұсылман судьясы, ал шаманистер мен басқа мүшріктер үшін – бір судья). Киев князі Святослав I 968 немесе 969 жылы Атилді шабуылдады. Ибн Хауқал мен әл-Мұқаддаси 969 жылдан кейін Атилге сілтеме жасайды, бұл оның қайта құрылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Әл-Бируни (11 ғасырдың ортасы) Атилдің қайтадан қирағанын хабарлады және жақын жерде салынған Сақсин қаласын атамады, сондықтан бұл жаңа Атил тек 11 ғасырдың ортасында ғана қираған болуы мүмкін.

Самосделька алаңы

Атилдің археологиялық қалдықтары әлі күнге дейін нақты анықталған жоқ. Олардың Каспий теңізінің көтерілуі салдарынан шайылып кеткені болжанады. Дегенмен, 2003 жылдан бастап Астрахань мемлекеттік университетінің профессоры Дмитрий Васильев Волга дельтасындағы Самосделка ауылының жанындағы Самосдельское учаскесінде бірнеше қазба жұмыстарын жүргізді. Васильев осы учаскенің артефактілерін хазар, оғыз және болгар мәдениеттерімен байланыстырып, Сақсин қаласын тапқанына сенді. Бұл мәселе әлі де шешілмеген күйде. 2006 жылы Васильев Самосделка учаскесіндегі ең төменгі қабаттың Атил қаласына сәйкес келетініне сенетінін мәлімдеді. 2008 жылы бұл ресейлік археологтар тобы Атилдің қираған қалдықтарын тапқандарын хабарлады.

Семибугри орны

Самосделкадан кейін Волга дельтасының орталық бөлігіндегі Семибугры ауылының жанында Хазар дәуіріне жататын елді мекеннің археологиялық қалдықтары табылды және қазіргі уақытта жыл сайын қазба жұмыстары жүргізілуде. Бұл Атил қаласы болуы мүмкін, бірақ Алекс Фельдманның сөзіне қарағанда, "археологиялық тұрғыдан дәлелдеуге болмайды".