Кіріспе

Шахре-Рей, Шахре-Рей, Шахре-Рей, Шахре-Рей, Шахре-Рей (شهرری, ) немесе жай ғана Рей немесе Рэй (ری), – Иранның Тегеран провинциясындағы Рей ауданының орталығы. Бұрын дербес қала болған ол қазір Үлкен Тегеран қалалық аймағының құрамына еніп, ел астанасы Тегеранның 20-шы ауданы болып табылады. Тарихи жазбаларда Рагес, Рагае және Арсакия деп аталатын Рей, Тегеран провинциясының ең ежелгі қаласы. Көне дәуірде ол Мидияға қарасты маңызды қала болып, мидиялықтардың саяси және мәдени орталығы саналған. Ежелгі парсы жазулары, Авеста (Зороастриялық кітаптар) және басқа да көздер ежелгі Рейдің маңыздылығын куәландырады. Рей туралы Апокрифтерде де бірнеше рет айтылады. Сондай-ақ, ол 4-ғасырлық Пейтингер картасында көрсетілген. Орта ғасырларда арабтар, түркілер және моңғолдардың шапқындары кезінде қала ауыр қирауларға ұшырады. Рейдің астаналық мәртебесі Буид Дайламиттері мен Сәлжүк түріктері тұсында қайта жанданды. Рей тарихи ескерткіштер саны бойынша көптеген көне қалалардан басым. Неолиттік Чешме Али орны, қайта жаңартылған Мидия дәуіріндегі Рей қамалы, Парфян дәуіріндегі Рашкан қамалы, Сәсани дәуіріндегі Бахрамның зороастриялық от ғибадатханасы және бір кезде зороастриялық болған, ал қазір Ислам дініне қатысты Биби Шахрбану қасиетті орны – Рейдегі көптеген археологиялық ескерткіштердің ішінде. Рейде патшалар, саудагерлер, ғалымдар мен ақындар сияқты көптеген тарихи тұлғалар өмір сүрген. Орта ғасыр парсы ғалымы Рази, медицина ғылымындағы маңызды тұлғалардың бірі, Рейде дүниеге келген. Раданиттердің – ерте орта ғасырларда Еуразия сауда жолдарын ашық ұстаған, кейбіреуі еврей тегінен шыққан саудагерлер тобының атына байланысты этимологиялардың бірі оларды Реймен байланыстырады. Қазіргі Рейде көптеген өнеркәсіп орындары мен зауыттар жұмыс істейді. Ол Тегеран метросының жылдам транзит жүйесі арқылы Үлкен Тегеранның басқа аудандарымен байланысты.

Тау жоталары

Рей округі жазық жерде орналасқан, таулары өте биік емес. Бұл таулар: 1. Биби Шарбану (کوه بی بی شهر بانو): Биби Шарбану таулары Рей қаласының шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 1535 метр биіктікте. 2. Арад тауы (کوه آراد): Рей округінің орталығында, Кахризак және Фашапое аймақтарының шекарасында орналасқан, оның биіктігі 1428 метр. Бұл тау тізбегі 1307 жылғы, Насер әл-Дин Шах Каджар тұсындағы екі ирандық инженер салған картада да көрсетілген. Иранның толық географиясы кітабында Арад тауы Хасанабад және Канаргард таулары (حسن‌آباد және کنارگرد) деп те аталады. 3. Мар е (mære): Рей қаласының оңтүстік-батысында және Хасанабад пен Рудшур қалаларының оңтүстігінде орналасқан. Оның биіктігі 1503 метр. 4. Кух е Карах Болог (کوه کورابلاغ): Бұл тау Зарендиех, Савех, Рей және Кум қалаларының қиылысында орналасқан.

Өзендер

Жасырын Қараж өзені: Қараж өзені Альборз тауынан басталып, Тегеран провинциясының бірнеше қалаларынан өткеннен кейін Тұзды көлге құяды. Бұл өзен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Рей қаласының бойымен ағып, Джаджрудтың бір тармағымен қосылғаннан кейін Тұзды көлге құяды. Орталық үстірт аймағындағы Зайандурдан кейін бұл өзен екінші үлкен өзен болып табылады. Сол жақ жоғарғы бұрышта түрік билеушісі мен түрік бас киімін – шарбушты киген сақшылар бейнеленген. Сасани империясының соңғы патшасы, Мехранның ұлы Сияваш 643 жылы мұсылман шапқыншылығына қарсы күресте жеңілді. Рей кейіннен араб әскерлерінің басып алуы кезінде лагерь ретінде пайдаланылды. Аббаси халифаты тұсында Рей қалпына келтіріліп, Мохаммадия деп аталған жаңа қалаға дейін кеңейтілді. Ерте ислам кезеңінде Рейде сөйленген тіл – Рази диалектісі болды, бұл, әдетте, меди тілінің жалғасы еді. Шах Абдол Азим қабір кешені – Хәсән ибн Әлидің бесінші ұрпағы және Мұхаммед әл-Тақидің серігі Абд әл-Азиз әл-Хасанидің қабірі орналасқан қасиетті орын. Бүгінгі күнге дейін қаланың басты ислам қасиетті орны болып табылады. Мұсылмандық жаулап алудан кейін зороастрийлер өлгендердің денелерін ашыққа салу үшін келген Бейбітшілік мұнарасы 10 ғасырда Рейдің бай тұрғынымен төбеде салынды. Бүгінде қираған және «зороастрий» деген мағына беретін Ғабри деп аталатын мұнара мұсылмандар тарапынан жақын арада басып алынды. 10 ғасырға қатысты Биби Шахрбану қабір кешені де ежелгі Иранның су құдайы Анахитаға арналған зороастрий ғибадатханасының орнында салынған. Ғибадатхана мұсылман қабір кешеніне айналдырылды, ол мұсылмандар тарапынан тұтқынға алынып, Мұхаммедтің немересі Хусейн ибн Әлиге үйленген легендарлық Сасани ханшайымы Шахрбанудың жерленген жері деп мәлімделді. «жердің ханымы» деген мағынаны білдіретін Шахрбану атының іс жүзінде Анахитаға қатысы бар, ол «ханым» атағын иеленген. Рей Буйидтер әулетінің астаналарының бірі болды. Қала ресми хаттарды жеткізуге арналған жылдам пошта қызметімен жабдықталған. Рей 11 ғасырда Селжук империясының астанасы болды. Осы кезеңде Рей қаласы ең үлкен аумағына жетті. Ол көршілес аймақтарға, соның ішінде бұрынғы шағын Тегеран қаласына да пайда әкелген үлкен қалалық нарықты дамытты және жібек тоқудың маңызды орталығына айналды. Жібек жолы арқылы саудагерлер әкелген тауарлар Рей базарына жеткізілді. Осы кезеңнен сақталған ескерткіштердің бірі – 1140 жылы салынған және Селжук империясын құрған Тұғрул I-ге тиесілі деп есептелетін кірпіштен салынған 12 ғасырлық Тұғрул мұнарасы. Рейде шиит мұсылман қауымы және Ирандағы ең алғашқы шиит медреселері 12 ғасырда, кем дегенде шиит ғалымы Казвини Рази құрған, кейіннен Сафавилердің шиит дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдауынан бұрын болған. 13 ғасырдың басында Иранға моңғолдар шапқыншылығынан кейін Рей қатты қирады. Ол тасталып, ақырында жақын маңдағы Тегеран қаласының өркендеуіне байланысты маңыздылығын жоғалтты. Рей Тимурид империясы кезінде тасталып қалды.

Қазіргі заманның басында

Сафавидтер дәуірінде өмір сүрген персиялық географ Әмин Рази өзінің туған қаласындағы бақтар мен каналдардың "теңдесіз молдығын" айтады. 1618 жылы итальяндық автор Пьетро Делла Валле Рейді провинциялық губернатор басқаратын, бірақ қалалық құрылымы жетілмеген және тұрғындары сирек болатын, үлкен бақтары бар ірі қала деп сипаттады. Шах Абдол Азим мен Биби Шахрбану қабірлері, сондай-ақ Ирандағы басқа да көптеген діни қасиетті орындар, Сафавидтерден Қажарлар дәуіріне дейінгі кезеңде дамыған архитектуралық тәсілдерді пайдалана отырып, жаңа заманда қайта жаңартылды. Қажар әулетінің Фатх Али шаһы жиі аралап жүрген Рейдегі Чешме Алидегі рельефте, осы билеушінің аң аулау сахнасы бейнеленген. Бұл рельеф бұрынғы Сасанид рельефінің орнына қойылған, ол да ежелгі парсы патшасын аң аулайтын күйде көрсеткен. Ол 1831 жылы қашалды және айналасы өлеңдермен жазылған тақташалармен әсемделді.

Қазіргі заман

19 ғасырдың ортасында Рай қираған орын ретінде сипатталды, ал жалғыз елді мекен Шах Абдол Азим қабір-ғибадатханасының маңында орналасқан еді. Жаңа астана Тегеранның патша сарайына ең жақын маңызды қасиетті саяхат орыны болғандықтан, қабір-ғибадатханаға келушілер саны артып, патша сарайы оның толық қайта жаңартылуына демеушілік етті. Осылайша, 1886 және 1888 жылдар аралығында, Қажар әулетінің билеушісі Насер әд-Дин Шахтың тұсында Рай Иранда астанамен теміржол арқылы байланыстырылған алғашқы мекен болды. Теміржолдың қысқа, жалғыз сызығы болды және ол бірнеше парлық локомотивтерді тасымалдады, олар халық арасында «машин дуди» («түтінді машина») деп аталды, ал станциялар «гар» (француз тілінен «gare») деп аталды. Ескі қаладағы қазба жұмыстары 19 ғасырдың соңында басталды, ал көптеген табылған заттар саудаланды. 1933-1936 жылдар аралығында Чешме Али төбесінде Бостонның Көркем өнер мұражайы мен Пенсильвания университетінің мұражайының археологтары, Эрих Шмидт басшылығымен қазба жұмыстарын жүргізді, нәтижесінде 7000 жылдық 7 мыңға жуық артефакттар табылды. Табылған кейбір заттар Иран, Чикаго және Филадельфиядағы мұражайларда көрсетілуде. 1980 және 1990 жылдардағы жылжымайтын мүлік кеңеюіне байланысты төбе қазір көбінесе тегістелген. 1997 жылы Иранның Мәдени мұра министрлігі, Брэдфорд университетінің Археологиялық ғылымдар факультеті және Тегеран университетінің Археология факультеті арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде қосымша қазба жұмыстары басталды. 1951 жылы Иран Императорлық мемлекетінің екінші соңғы шаһы Реза Шах, оның ұлы және мұрагері Мұхаммед Реза Пахлавидің бұйрығымен Райда оған арналған мавзолейге жерленді. Мавзолей Шах Абдол Азим қабір-ғибадатханасының жанында салынды. 1979 жылғы революциядан кейін Реза Шахтың мавзолейі Садық Халхалидің басшылығымен қиратылды. Ол Рухолла Хомейни тағайындаған жаңадан құрылған Революциялық соттардың төрағасы болған әйгілі дін қызметкері еді.

Климат

Рейде суық, жартылай шөлейтті климат (Köppen BSk) басым.