Кіріспе
Экватана /ɛ//k/'/b//æ//t//ən//ə/ (Агматана немесе Хаŋматана, Дарий I-нің Бисотундағы жазуында сөзбе-сөз "жиналу орны" деп көрсетілген; Хгматانه; Орта парсы: ; Парфян: Ахмадан; Аккад: KURAgamtanu; Элам: Агмадана; ʾАхмеṯāʾ; Ἀγβάτανα немесе [[wikt:Ἐκβάτανα) – ежелгі қала және Медиан империясының астанасы, осылайша Иранның алғашқы астанасы болған. Кейіннен ол Ахеменидтер және Парфян империяларының жазғы астанасына айналды. Сонымен қатар, Селевкидтер мен Сасанидтер империялары кезеңінде де маңызды орталық болды. Екбатана, Грекиядағы Афина, Италиядағы Рим және Хузестанның Суса қалаларымен бірге, қазіргі Хамаданды көрсететін, әлемдегі әлі де тірі және маңызды бірнеше ежелгі қаланың бірі саналады.
Ecbatana /ɛ//k/'/b//æ//t//ən//ə/ ( Hagmatāna or Haŋmatāna, literally "the place of gathering" according to Darius the Great's inscription at Bisotun; هگمتانه; Middle Persian: 𐭠𐭧𐭬𐭲𐭠𐭭; Parthian: 𐭀𐭇𐭌𐭕𐭍 Ahmadān; Akkadian: KURAgamtanu; Elamite: 𒀝𒈠𒆪𒈾 Agmadana; ʾAḥməṯāʾ; Ἀγβάτανα or [[wikt:Ἐκβάτανα) was an ancient city and the capital of the Median Empire, making it the first capital of Iran. It later became the summer capital of the Achaemenid and Parthian Empires. It was also an important city during the Seleucid and Sasanian empires. It is believed that Ecbatana is located in the Zagros Mountains, the east of central Mesopotamia, Along with Athens in Greece, Rome in Italy and Susa in Khuzestan, Ecbatana is one of the few ancient cities in the world that is still alive and important, representing the current day Hamadan.
Медиан империясы (б.з.д. 678 - 549)
Геродоттың айтуынша, Екбатананы мидиялықтардың алғашқы билеушісі Диокес б.з.б. 678 жылы мидиялықтардың астанасы ретінде таңдаған. Геродот қалада жеті қабырға болғанын айтқан. Диокестің ниеті – патшаның мәртебесіне лайық сарай салу еді. Екбатананы өзінің астанасы ретінде таңдағаннан кейін, Диокес жеті бір-біріне кіріктірілген қамал түрінде зор және мықты сарай салуды шешті. Геродот олардың әрқайсысы планетаның түсіне ұқсас болғанын айтады. Патша сарайы мен қазыналық жетінші қамалдың ішінде орналасқан. Қамал қабырғасының сыртқы шеңбері Афина қаласы қабырғасының шамамен бірдей мөлшерде болды. Соңғы ішкі қамалдың ішінде салынған патша сарайында жүздеген бөлме болды, ал адамдар осы қамалдардың сыртында, сарайдың жанында өз үйлерін салған. Кейбір археологтар оның құрылысын Фраортқа (мидиялықтардың екінші патшасы) жатқызады. Басқа көне аңыздарда Екбатананың пайда болуы аңызға толы Семирамида немесе Жамшидке байланыстырылады. Екбатананы басқа грек тарихшылары да атаған, мысалы Полибий, Ктезиас, Юстин және Ксенофонт. Жаңа ассириялықтар Екбатананы есімдерінде көрсетпеген сияқты, және олар екі ғасыр бойы орталық Загростың мидиялық аймақтарына араласса да, Альвандтан шығысқа енбеген болуы мүмкін.
Ахеменидтер империясы (б.з.д.
550 ж.б.д. Ұлы Кир Астиагты жеңіп, Екбатананы басып алып, Ахеменидтер империясын құрды. Екбатана бұрынғы маңыздылығын жоғалтса да, Персеполис пен Сардис қалаларын байланыстыратын патша жолында орналасқан және Альванд тауының етегінде жатқандықтан, Ахеменидтер билеушілері оны қоныстандырды. Қала Ахеменидтердің жазғы астанасы мен қазынасы болды. Көптеген дереккөздерде айтылғандай, қала патшалық мұрағат ретінде де қолданылды. Ежелгі заманда Екбатана байлығымен және әсем сәулетімен танымал болды. 330 ж.б.д. Дарий III Александрмен шайқасқанда Екбатана қираған күйде болды, бірақ Дарий III қаланың ортасында қазыналар мен мүлікті жасыру үшін жүздеген жасырын орындар салуға бұйрық берді. Дарий III Исс шайқасында қаза тапты, Екбатана басып алынды, ал Персеполис Александрмен қиратылды. Осы оқиғалар Ахеменидтер империясының құлауын белгіледі.
Селевкидтер империясы (б.з.д. 312 - 63 жж.)
330 ж.б.д., Ұлы Ескендір Екбатана қазынасын жаулап алып, сарайдың барлық алтын және күміс әшекейлерін тонады. Екбатана – Александрдың бұйрығымен македониялық генерал Парменионның өліміне себеп болған жер. Кейін, 305 ж.б.д., қала Селевк I басқарды. 129 ж.б.д. Екбатана шайқасы Антиох VII Сидет басшылығымен Селевкидтер мен Фраат II басқарған парфтар арасында болды, бұл Селевкидтердің парфтарға қарсы шығыс Ирандағы билігін қайтаруға жасаған соңғы әрекеті болды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Селевкидтердің аумағы қазіргі Сириямен шектелді.
Парф империясы (б.з.д. 247 - б.з. 224)
Екбатана кейін парфтардың жазғы астанасы мен басты монета орталығына айналды, онда драхма, тетрадрахма және түрлі қола монеталар соғылды. Қаланың классикалық дәуірдегі байлығы мен маңыздылығы оның орналасқан жеріне байланысты болды – бұл маңызды жол торабы, ол қаланың негізгі шығыс-батыс тас жолындағы "Жоғары Жол" деп аталатын аялдамасы ретінде маңызға ие болды. Аймақ жылқыларымен және бидай өнімімен әйгілі болды (Полибий, 5.44.1). Онда графит, алтын, платина, антимон, темір және түрлі минералдар кездеседі; алайда, көне авторлар мұнайдың ағып шығуы мен жануы туралы айтады, бірақ осы ресурстарды пайдаланғанына ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қатар, Тигран Ұлы келесі жылы Митридат II-ге шабуыл жасау үшін сол жерде тоқтап тұрды.
Сасани империясы (224 - 651 жж.)
Екбатана 226 жылға дейін парфтарға адал болды, Ардашир I Артабан IV-ті жеңіп, Атропатенмен бірге солтүстіктен Екбатананы бағындырды. Сасанидтер үшін Екбатана жазғы астана ретінде пайдаланылған-жоқ деген туралы әртүрлі мәліметтер бар. Ибн әл-Фақихтің сөзіне қарағанда, Ктесифон (Сасанидтер астанасы) мен Альванд тауы арасында ғимараттар салынған, бірақ одан артық емес.
Жою
642 жылы Нахаванд шайқасынан кейін Экбатана мұсылмандардың қолына көшті, ал 1220 жыл шамасында қала моңғол шапқыншылығынан толыққанды қирады. 1386 жылы Тимур Экбатананы тонады, соның салдарынан халық қырғынға ұшырады.
Геродоттың сипаттауы
Гректер Екбатананы Мидия империясының астанасы деп есептеді және оның негізін Деокеске (тас жазуларындағы Дайукку) жатқызды. Ол Екбатанадағы сарайын әртүрлі түстегі жеті концентрлі қабырғамен қоршады дегенді айтады. Бұл кешеннің қабырғалары ежелгі Таяу Шығыста кең таралған, көп қабатты ғибадатхана мұнарасы – зиккурат болуы мүмкін деген белгілер бар. Б.з.б. V ғасырында Геродот Екбатана туралы былай деп жазды: «Медилер қазір Екбатана деп аталатын қаланы салды, оның қабырғалары зор және берік, бірінің ішіне бірі дөңгелектермен орналасқан. Қала жоспары бойынша, әр қабырға өзінен тыс тұрған қабырғадан биік болуы керек. Жердің бедері, яғни, көлбеу төбе, бұл құрылысқа біршама көмектеседі, бірақ бұл көбінесе өнердің арқасында іске асырылды. Шеңберлердің саны жеті, ал соңғы шеңберде патша сарайы мен қазыналар орналасқан. Сыртқы қабырғаның шеңбері шамамен Афина қаласының шеңберімен тең. Бұл қабырғаның тіректері ақ, келесісі қара, үшіншісі қызыл, төртіншісі көк, бесіншісі қызғылт сары – барлығы бояумен боялған. Ал соңғы екеуінің тіректері күміс және алтынмен жабылған. Бұл бекіністердің бәрін Диокс өзі үшін және сарайы үшін салғызған». Геродоттың сипаттамасы концентрлі қабырғалармен қоршалған медиан цитадельдерін бейнелейтін Неоассирия империясының тас мүсіндерімен расталады. Басқа да дереккөздер Екбатананың тарихи маңыздылығын, ежелгі авторлардың оны сипаттау үшін қолданған «Caput Mediae» (Медиа астанасы), Патшалық орын және Ұлы қала сияқты атауларға сүйене отырып куәландырады. Екбатана цитаделі Киелі кітапта, Езра 6:2-де, Дарий I тұсында ұлттық архивтердің бір бөлігі ретінде еске алынады.
Набонид хроникасының сипаттамасы
Б.з.б. V ғасырындағы ежелгі вавилондық мәтін – Набонид хроникасы, соңғы меди патшасы Астиагтың қалай тақтан түсірілгені және Кирдің Екбатананы қалай бағындырғаны туралы айтады. "Астиаг патша әскерін жинап, Аншан [яғни, Персис] патшасы Кирға қарсы соғысқа шықты. Астиагтың әскері оған қарсы бүлік көтеріп, оны тізгінмен байлап Кирге тапсырды. Кир Екбатана еліне жорық жасап, патшалық резиденциясын басып алды; Екбатана елінен күміс, алтын және басқа да құнды заттарды олжалап, Аншанға әкелді."
Археология
Топографиялық тұрғыдан алғанда, Хамадан үш төбемен сипатталады: Мосалла (ғибадат орыны), Tell Hagmatana (Tappa ye Hagmatana), Sang e Sir. Солтүстіктен оңтүстікке қарай ағатын Алушерд өзені қаланы екіге бөледі. Қазба жұмыстары балшық кірпіштен тұрғызылған массивті қорғаныс қабырғасын ашты, ол Тепе Нуш-и-Жан және Годин Тепемен салыстыру нәтижесінде меди дәуіріне жатқызылды. Сондай-ақ, Ахеменид дәуірінен қалған екі бағананың негізі және меди немесе Ахеменид дәуірлеріне жататын деген болжам бар, бірнеше балшық кірпіштен жасалған құрылымдар табылды. Ауыр зақымдалған тас арыстанның мүсініне қатысты күмәндер бар: ол Ахеменид немесе Парфян дәуіріне жатуы мүмкін. Парфян дәуірінде салынған көптеген құрылыстар Экбатананың Парфян билеушілері үшін жазғы резиденция болғанын көрсетеді. 2006 жылы Хагматана төбесінің шектеулі ауданында жүргізілген қазба жұмыстары Парфян дәуірінен бұрынғы ештеңе таба алмады, бірақ бұл 35 гектарлық аумақтың басқа бөліктерінде көне археологиялық қабаттар жоқ дегенді білдірмейді. Экбатананы алғаш рет 1913 жылы Чарльз Фосси қазып зерттеді. Фосси Мосалладағы алты апталық қазба кезінде арабескелермен және жазулармен әшекейленген бағана негіздерінің фрагменттерін, глазурланған кірпіштер мен фаянс плиткаларды тапты. Оның кездейсоқ жасай алған жаңалығына сүйенсек, Tell Hagmatana биік үйіндісі меди бекінісі мен Ахеменид патшалық құрылысының орны болуы мүмкін. Шығыс бөлігінде үш ай бойы жүргізілген қазба жұмыстары кезінде ханзаданың мүсін бас бөлігі табылды. 1969 жылы Мәдениет және өнер министрлігі археологияны қолдау мақсатында төбедегі жерді сатып ала бастады, бірақ қазба жұмыстары 1983 жылға дейін басталмады. 2007 жылға қарай 12 қазба маусымы өткізілді. 1974 жылы Иранның археологиялық зерттеу орталығы Хамаданның оңтүстік-шығысында орналасқан Парфян зиратында қазба жұмыстарын жүргізді. Төбедегі жұмыстар әлі де жалғасуда.
Екбатана/Хагматана
Қазір тарихшылар мен археологтар «Экбатананың Хамаданмен сәйкестігі нақты» деп есептейді. Бұрын меди және Ахеменид кезеңдерінен маңызды археологиялық жәдігерлердің жетіспеуі Экбатананың орнына басқа жерлерді қарастыруға себеп болған. Ассириялық дереккөздерде Хагматана/Экбатана туралы ешқандай мәлімет жоқ. Кейбір ғалымдар бұл мәселені кейінгі грек және Ахеменидтік дереккөздердегі Экбатана/Хагматананы ассириялық мәтіндерде жиі кездесетін Сагбита/Сагбат қаласымен теңестіру арқылы шешуге болады деп санайды, себебі индоиран тіліндегі /s/ дыбысы көптеген иран тілдерінде /h/ дыбысына айналған. Ассириялық дереккөздердегі Сагбита, Кисезим (Кар-Нергал) және Хархар (Кар-Шаррукин) қалаларының жанында орналасқан. Қазіргі уақытта Ассирия дереккөздерінде Экбатана туралы ешқандай мәлімет болмауының себебі Ассирияның Альванд тауларына дейін шығысқа қарай кең аумаққа жайылмағаны, тек Батыс Загроста ғана әрекет еткені болуы мүмкін. Сэр Генри Роулинсон қазіргі Тахт-и-Сүлейман орнында Медиа Атропатенада екінші, көне Экбатана болғанын дәлелдеуге тырысты. Дегенмен, клинопись мәтіндері тек бір қала болғанын және Тахт-и-Сүлейманның классикалық географиядағы Газака екенін көрсетеді. Сондай-ақ, Экбатана бұрын Иранның тарихи астаналарының бірі және қазіргі Шығыс Әзірбайжан облысының астанасы Тәбриз қаласы болған деген пікір де бар. Бұрын Таурис деп аталған бұл қаланы Джон Томас Минадой ұсынған, ол қаланың анықталуы қазіргі және ежелгі географтардан, соңғы саяхаттардан және жергілікті ақпараттардан алынған деректерге негізделгенін мәлімдеді. Бұл теорияны сэр Уильям Джонс сияқты басқа тарихшылар мен француз шығыстанушыларының жетекшілері де қолдады. Экбатана төбесінің шығысында орналасқан мұражай ғимараты бұрын балабақша болған, бірақ уақытша мұражай құру үшін өзгерістер мен жөндеу жұмыстары жүргізілді. 600 шаршы метрден асатын аумақты алып жатқан бұл мұражайда Экбатанадан табылған көптеген жәдігерлер сақталады, ал қалғандары Иранның Ұлттық мұражайында және Реза Аббаси мұражайында орналасқан.
Ноушижан от ғибадатханасы
Нұшижан от ғибадатханасы – Екбатанаға жақын орналасқан әлемдегі ең маңызды және ең көне от ғибадатханаларының бірі. Бұл сонымен қатар әлемдегі ең көне саман ғибадатханасы болып табылады. 1967 жылы Дэвид Стронахтың жетекшілігімен осы жерде қазба жұмыстары басталды, нәтижесінде үш бөлек қабатта үш тарихи кезең анықталды. Үшінші қабат парфтарға, екінші қабат Ахеменидтерге, ал бірінші қабат мидиялықтарға жатады. Бұл орын б.з.д. VIII ғасырдың екінші жартысынан VI ғасырдың бірінші жартысына дейін мидиялықтардың ең маңызды от ғибадатханасы болды және қазір мидиялықтар дәуірінен сақталған ең маңызды құрылыстардың бірі саналады.