Кіріспе

Херат (/h//ɛ/'/r//ɑː//t/; пашту, ) – оазис қала және Ауғанстанның үшінші ірі қаласы. 2020 жылы оның халқы шамамен 574 276 адамды құрады. Елдің батыс бөлігіндегі Хари өзенінің құнарлы аңғарында, Паропамисус тауларының (Селселех е Сафед Кох) оңтүстігінде орналасқан Герат провинциясының орталығы болып табылады. Батыс, Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы Жібек жолындағы ежелгі өркениет ретінде, елдің батысындағы маңызды аймақтық орталыққа айналды. Герат Авеста дәуіріне дейін барып жетеді және дәстүрлі түрде шарап өндірісімен мәшһүр болған. Қалада Герат цитаделі және Мусалла кешені сияқты бірнеше тарихи ескерткіштер бар. Орта ғасырларда Херат Хорасанның маңызды қалаларының біріне айналып, «Хорасанның інжуы» деп аталды. Шахрухтың билігі тұсында қала Тимур әулетінің Ренессансының орталығы болды, оның мәдени өркендеуі Италия Ренессансының Флоренциясымен теңестірілді. Тимур әулетінің құлауынан кейін, Герат 18-ғасырдың басынан бері түрлі ауған билеушілерінің басқаруында болды. 1716 жылы қаладағы Абдали афғандары көтеріліс ұйымдастырып, Гераттың Садозай Сұлтандығын құрды. 1732 жылы олар Афшаридтерден жеңіліс тапты. Надир шаһтың қайтысынан және 1747 жылы Ахмад шаһ Дуррани билікке келгеннен кейін Герат Ауғанстанның құрамына кірді. Қалада халықаралық әуежай да бар. 2001 жылғы соғыстан кейін қала Талибанның шабуылдарынан салыстырмалы түрде қорғалды. 2021 жылы Гераттың ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілетіні жарияланды. 2021 жылдың 12 тамызында Талибан жауынгерлері қаланы Талибанның жазғы науқаны аясында басып алды. Герат аймағы, Пираншахр, Дамған және Алеппо сияқты аймақтармен бірге, әлемдегі ең маңызды археологиялық аймақтардың бірі саналады.

Ислам дінін қабылдауы

VII ғасырдың ортасында арабтардың басып кіруі кезінде Сасани орталық билігі провинцияда Хефталиттер тайпасының иелерінің рөліне қарама-қарсы, олар Херат аймағында және көршілес аудандарда, негізінен мал өсірумен айналысатын Бадгис және Кохестан аймақтарында қоныстанған. Дегенмен, Херат шығыстағы үш Сасанид монета орталығының бірі болып қала бергенін атап өту керек, ал қалған екеуі Балх пен Марв еді. Хераттан келген Хефталиттер мен бірнеше белгісіз түркілер 651-52 жылдары Кохестандағы шайқаста араб әскерлеріне қарсы тұрып, Нишапурға жасаған шабуылдарын тоқтатуға тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Араб әскерлері 650 жылдары Хорасанға келген кезде, Херат Сасани империясының он екі астанасының бірі саналды. 652 жылы Хорасанды бағындырған Ахнаф ибн Қайс басқаратын араб әскері Хераттан тысқары айналып өткен сияқты, бірақ қала соңынан арабтарға бағынған болуы мүмкін, себебі одан кейін араб әкімі туралы мәлімдеме жасалды. Бадгис және Бушандж аймақтарын қамтитын келісімге қол қойылды. Хорасанның көптеген басқа жерлері сияқты, Херат та көтеріліс шығарды және бірнеше рет қайта бағындырылуға мәжбүр болды. 650-ші жылдары аймақта белсенді болған тағы бір күш – Қытайдың Тан әулеті, батыс түркілерін бағындырумен аяқталған жорыққа шықты. 659-661 жылдары Тан Хератқа шартты түрде басып алғандықтарын мәлімдеді, бұл Қытай тарихындағы ең батыс нүкте болды. Алайда, бұл билік ұзаққа соқпады, 665 жылы жергілікті түркі тайпалары көтеріліс ұйымдастырып, Тан әскерлерін қуды. 702 жылы Язид ибн әл-Мухаллаб Ибн әл-Ашаттың жақтастарына қарсы жеңіске жетіп, оларды Хераттан қуды. Қалада түрлі мұсылман топтары мен араб тайпалары арасында қақтығыстар болды. Херат сонымен қатар Устад Систің ізбасарларының орталығы болды. 870 жылы Саффар әулетінің жергілікті билеушісі Яқуб ибн Лайт Саффари Ислам атынан Хератты және жақын маңдағы аймақтарды жаулап алды. Ислам туын көтерген араб әскерлері 642 жылы батыстан Сасанилерді жеңу үшін шығып, содан кейін сенімді түрде шығысқа қарай жорық жасады. Ауғанстанның батыс шетінде Херат және Сейстан князьдері араб әкімдерінің билігіне бағынды, бірақ шығыста, тауларда қалалар көтеріліс көтеріп, тез арада бұрынғы сенімдеріне оралды. Араб билігінің қаталдығы мен ашкөздігі салдарынан наразылық туды, сондықтан халифаттың күші әлсіреген кезде жергілікті билеушілер тәуелсіздікке қол жеткізді. Олардың ішінде Сейстанның Саффар әулеті Ауғанстан аймағында қысқа ғана уақытқа жарқырады. Бұл әулеттің фанатик негізін қалаушы, мыс шеберінің шәкірті Яқуб ибн Лайт Саффари 870 жылы өзінің астанасы Заранждан шығып, Бост, Кандагар, Газни, Кабул, Бамиян, Балх және Херат арқылы өтіп, Ислам атынан жаулап алды. Н. Дюпри.

Қазіргі заманғы тарих (1500-2023)

ХVІІІ ғасырдың басында Гератты Абдали тайпасы биледі. 1747 жылы Надир шах қайтыс болғаннан кейін, Ахмет шах Дуррани қалаға иелік етіп, Дуррани империясының құрамына кірді. 1837 жылы ирандықтар қаланы қоршады, бірақ британдықтар оларға қарсы тұруға көмектесті. 1856 жылы олар қайтадан шабуыл жасап, 25 қазан күні қаланы қысқа мерзімге басып алды. Гераттағы Гаухар шахтың әйгілі Мусалласы – бес минареттен, бірнеше мазарлардан, мешіттер мен медреселерден тұратын ірі исламдық діни кешен, Панжде оқиғасы кезінде оның қолданылуын болдырмау үшін жарылған. 2001 жылы осы жерде Гаухар Шад мазары мен Сұлтан Хусейн медресесінің айналасына қорғау қабырғаларын орнату, Гаухар Шад медресесінің қалған минаретін жөндеу және мазардың бағын қайта отырғызу сияқты бірқатар апаттық сақтау жұмыстары жүргізілді. Ауғанстан Азамат соғысы (1928–1929) кезінде Герат Саққавистік қарсылықтың соңғы бекінісі болды және 1931 жылға дейін Мұхаммед Надир шахқа адал күштермен қайта басып алынғанша тұрды. 1960 жылдары АҚШ инженерлері Герат әуежайын салды, ол 1980 жылдары Ауғанстан Демократиялық Республикасы кезінде кеңес әскерлерімен пайдаланылды. 1979 жылдың соңында кеңестік басқыншылықтан бұрын қалада кеңес кеңесшілері мен олардың отбасыларының көп саны болды. 1979 жылдың 10–20 наурызы аралығында Гераттағы Ауған армиясы, командир Исмаил Хан басшылығымен, көтеріліс жасады. Мыңдаған наразылар Нұр Мохаммад Тараки басқаратын коммунистік режимнің зорлық-зомбылығына қарсы көшеге шықты. Хан басқарған жаңа көтерілісшілер коммунистерді қуды және 3 күнге қаланы бақылауға алды, наразылардың кейбіреуі кеңес кеңесшілерін өлтірді. Бұл жағдай үкіметті қатты таң қалдырды, ол Иран революциясынан кейін Иранның жаңа әкімшілігін көтеріліске ықпал еткені үшін айыптады. Үкімет тарапынан жазалау шаралары жүргізілді, нәтижесінде әртүрлі деректер бойынша 3000 мен 24000 адам қаза тапты, бұл 1979 жылғы Герат көтерілісі немесе парсы тілінде Qiam e Herat деп аталды. Қала танкілер мен әуе десанттық күштермен қайта басып алынды, бірақ мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза тапты. Бұл қырғын 1919 жылғы үшінші ағылшын-афған соғысынан бері болған алғашқы оқиға болды және совет-афған соғысына дейінгі ең қанды оқиға еді. Герат 1980 жылдардағы совет-афған соғысы кезінде, әсіресе батыс жағында зардап шекті. Аймақ жалпы алғанда ең көп зардап шеккендердің бірі болды. 1983 жылдың сәуірінде кеңестік бомбалаудың бірнеше сериясы қаланың жартысына зақым келтіріп, шамамен 3000 бейбіт тұрғынды өлтірді, бұл «өте ауыр, қатыгез және ұзақ» деп сипатталды. Исмаил Хан – кеңес үкіметіне қарсы күрескен Гераттағы жетекші моджахеддер қолбасшысы. 1992 жылы коммунистік үкімет құлағаннан кейін Хан жаңа үкіметке қосылып, Герат провинциясының губернаторы болды. Қала салыстырмалы түрде қауіпсіз болды және совет-афған соғысынан келген зардаптарды қалпына келтіріп, қайта құрылды. Алайда 1995 жылдың 5 қыркүйегінде қала талибандар тарапынан аз қарсылықпен басып алынды, Хан қашуға мәжбүр болды. Герат талибандар басып алған алғашқы парсы тілінде сөйлейтін қала болды. Талибандардың әйелдерді үйде ұстап, қыздар мектептерін жабу туралы қатаң заңдарын орындауы Герат тұрғындарын, дәстүрлі түрде Кабул тұрғындары сияқты либералды және білімді адамдарды ашуландырды. 1996 жылдың желтоқсанында талибандарға қарсы екі күндік наразылық акциялары болды, олар күшпен таратылып, коменданттық сағат енгізілді. 1999 жылдың мамырында Гераттағы көтеріліс Иранды кінәлаған талибандар тарапынан басып тасталды. 2001 жылдың 12 қарашасында АҚШ Ауғанстанға басып кіргеннен кейін, қала Солтүстік Альянсқа адал күштер тарапынан талибандардан басып алынды және Исмаил Хан билікке оралды (Герат шайқасы туралы қараңыз). Қаланың жағдайы Кабулдан жақсы болды деп хабарланды. 2005 жылы Халықаралық қауіпсіздікке көмек көрсету күштері (ISAF) қаланың ішінде және айналасында базалар құруды бастады. Оның негізгі міндеті Ауғанстанның Ұлттық қауіпсіздік күштерін (АНҚК) оқыту және елді қайта құру процесіне көмектесу болды. Италия басқарған Батыс өңірлік қолбасшылығы Ауған Ұлттық Армиясының (ANA) 207-ші корпусына көмек көрсетті. Герат НАТО-дан Ауғанстанға қауіпсіздік жауапкершілігін беруге көшкен алғашқы жеті аймақтың бірі болды. 2011 жылдың шілдесінде Ауғанстанның қауіпсіздік күштері НАТО-дан қауіпсіздік жауапкершілігін алды. Тығыз қарым-қатынастарының арқасында Иран Гераттың энергетика, экономика және білім салаларын дамытуға инвестиция жасады. Сонымен қатар, АҚШ Ауғанстанмен қарым-қатынасын одан әрі нығайту үшін Гератта консулдық құрды. Консульдық әдеттегі қызметтерден басқа, жергілікті билік органдарымен дамыту жобалары және аймақтық қауіпсіздік мәселелері бойынша жұмыс істейді. 2021 жылдың 12 тамызында қала 2021 жылғы талибан шабуылы кезінде талибандар тарапынан басып алынды.

Климат

Гераттың суық, жартылай құрғақ климаты бар (Кеппен климаттық жіктелімі BSk). Жауын-шашын өте аз, көбінесе қыс айларында жауады. Герат Кандагардан биіктігі жағынан төмен болғанымен, жазғы климаты ылғалдырақ, жыл бойындағы климат жағымсыз емес, бірақ қысқы температуралар салыстырмалы түрде төмен болады. Мамырдан қыркүйекке дейін солтүстік-батыстан күшті жел соғады. Қысы қолайлы жұмсақ, қар жылдам еріп, тіпті тауларда да ұзақ жатпайды. Хари өзенінің шығыс бөлігі, оның ішінде арпаттары қыста қатты мұздайды, адамдар оның үстінен жолмен жүріп өтеді.

Демография

2021 жылы Герат қаласының халқы шамамен 592 902 адамды құрады. Қала тұрғындарының этникалық құрамы туралы нақты деректер қазірге дейін жоқ, бірақ 2003 жылы National Geographic журналында табылған картаға сәйкес, парсы тілді тәжік және фарсиван халқы қаланың басым бөлігін құрайды, ол тұрғындардың шамамен 85% құрайды. Қалған халқын пуштундар (10%), хазаралар (2%), өзбектер (2%) және түрікмендер (1%) құрайды. Парсы тілі – Гераттың туған тілі, ал жергілікті диалект – жергілікті тұрғындар Герати деп атайды – парсы тілінің Хорасандық тобына жатады. Ол Шығыс Иранның парсы диалектілеріне, әсіресе Машхад және Хорасан провинциясының диалектілеріне ұқсас, Гератпен шектес. Бұл парсы диалектісі қаланың жалпы тілі ретінде қолданылады. Көптеген адамдар түсінетін екінші тіл – пушту тілі, ол пуштундардың туған тілі. Гератта сөйленетін жергілікті пушту диалектісі – батыс пушту тілінің бір түрі, ол сондай-ақ Қандаһарда және Ауғанстанның оңтүстік және батыс өңірлерінде қолданылады. Діни тұрғыдан алғанда, көпшілік сүнни исламын ұстанады, ал шииттер азшылықты құрайды. Қаланың орталық бөлігінде тұрғын үйлердің тығыздығы жоғары. Дегенмен, бос жатқан жерлер (21%) қаланың тұрғын үйлерге бөлінген жерінен (18%) көбірек, ал ең көп жер пайдалану ауыл шаруашылығына (36%) тиесілі. Бұрын қалада еврей қауымы болған. 1948 жылы Гератта шамамен 280 отбасы тұрды, бірақ олардың көпшілігі сол жылы Израильге көшіп кетті, ал 1992 жылға қарай қауым жойылып кетті. Қаланың ескі ауданында ондаған жылдар бойы ескерілмей, құлай бастаған төрт синагога бар. 2000 жылдардың соңында Ага Хан мәдениет қоры синагогалардың ғимараттарын қайта жаңартып, олардың үшеуін мектептер мен балабақшаларға айналдырды, себебі еврей қауымы жойылып кеткен. Еврей зиратына Жалил Ахмет Әбділазиз қарауылдық етеді.

Ауа

Герат халықаралық әуежайы 1960 жылдары АҚШ инженерлерімен салынды және 1980 жылдары совет-афған соғысы кезінде Кеңес Қарулы Күштері пайдаланды. 2001 жылдың соңында «Тұрақты бостандық» операциясы барысында бомбаға түсті, бірақ келесі он жыл ішінде қайта жаңартылды. Әуежайдың ұшу-қону жолағы ұзартылып, жаңартылды және 2014 жылдың тамызына қарай Дели, Дубай, Машад және Ауғанстанның әртүрлі әуежайларына жүйелі тікелей рейстер іске қосылды. Кем дегенде бес әуе компаниясы Кабулға жүйелі тікелей рейстер қатынайтын.

Темір жол

Гератқа және одан теміржол байланысын орнату ұсыныстары 19 ғасырдағы Ұлы ойын кезінде де, 1970 және 1980 жылдары да көп рет айтылды, бірақ ешқайсысы іске аспады. 2002 жылдың ақпан айында Иран мен Азия даму банкі Ирандағы Торбат-е-Хейдариеден Гератқа теміржол құрылысын қаржыландыруға келісті. Кейіннен жоба Иранның Хаф қаласынан бастау алатын, жүк және жолаушы тасымалына арналған теміржолға өзгертілді, және 2006 жылы шекараның ирандық жағында жұмыс басталды. Ауғанстан тарапында да құрылыс жүргізілуде, және жоба 2018 жылдың наурызына дейін аяқталуы күтілген. Сонымен қатар, Ауғанстан арқылы Шерхан Бандарға дейін теміржол желісін кеңейту мүмкіндігі де қарастырылып жатыр.

Жол

AH76 тас жолы Гератты Майманаға және солтүстікке байланыстырады. AH77 оны шығысқа қарай Чағчаранға және солтүстікке қарай Түрікменстанның Мары қаласына жалғастырады. 1-ші тас жол (Азия тас жолы AH1-нің бөлігі) оны солтүстік-батыста Иранның Машхад қаласына, ал оңтүстікте Кандагар-Герат тас жолы арқылы Деларамға қосады.

Хират көркем әдебиетте

Халед Хоссейнидің 2007 жылғы "Мың шағылысқан күн" романының бастауы Герат және оның төңірегінде өтеді. Салман Рушдидің "Флоренцияның құпиясы" романы орта ғасырлардағы Гератта болған оқиғаларға жиі сілтеме жасайды.