Кіріспе

Самарқанд – Оңтүстік-Шығыс Өзбекстанда орналасқан қала. Орталық Азиядағы үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың бірі. Самарқанд – Самарқанд облысының әкімшілік орталығы және аудандық деңгейдегі қала, құрамына Кимёгарлар, Фарход және Хишрав типтес кенттері кіреді. 2021 жылғы мәлімет бойынша 551 700 тұрғыны бар, бұл Өзбекстанның үшінші ірі қаласы. Қала аумағындағы адам қызметінің іздері кейінгі палеолит дәуірінен бастап табылды. Самарқандтың қашан негізделгені туралы нақты мәлімет жоқ, бірақ бірнеше теориялар оны б.з.д. 8-7 ғасырлар аралығында құрылған деп санайды. Қытай, Парсы және Еуропаны байланыстырған Жібек жолындағы маңызды орнының арқасында Самарқанд Орталық Азиядағы ірі қалалардың біріне айналды және Ұлы Иран империясының маңызды орталығы болды. Парсы Ахеменидтер империясы кезінде Соғдия сатрапиясының астанасы болды. Б.з.д. 329 жылы қала Александр Македонскийдің әскерлерімен басылып алынды, сол кезде ол Марканда деп аталды, грек тілінде Мараканда деп жазылды. 1220 жылға дейін қала түркі және парсы билеушілерінің билігінде болды, содан кейін Шыңғыс хан бастаған моңғолдар басып алды. Самарқанд ислам ғылымының орталығы және Тимур дәуірінің қайта жаңғыруының отаны ретінде танымал. 14 ғасырда Тимур оны өзінің империясының астанасы етіп, Гур-э-Амир мавзолейін салғызды. Кеңес кезеңінде қайта жаңартылған Биби Ханым мешіті қаланың ең танымал ескерткіштерінің бірі болып табылады. Самарқандтың Регистан алаңы – қаланың ежелгі орталығы, үш монументалды діни құрылыспен қоршалған. Қалада ежелгі қолөнер дәстүрлері сақталған: кестелеу, алтынмен жұмыс, жібек тоқу, мысқа ою, керамика, ағаштан ойып жасау және ағашқа сурет салу. 2001 жылы ЮНЕСКО қаланы «Самарқанд – Мәдениеттер тоғысы» деген атаумен Әлемдік мұра тізіміне енгізді. Қазіргі Самарқанд екі бөлікке бөлінеді: ескі қала және Ресей империясы мен Кеңес Одағы кезінде дамыған жаңа қала. Ескі қалада тарихи ескерткіштер, дүкендер және ескі жеке үйлер орналасқан, ал жаңа қалада әкімшілік ғимараттармен қатар мәдени орталықтар мен білім беру мекемелері бар. 2022 жылдың 15-16 қыркүйегінде қалада Шанхай ынтымақтастық ұйымының (ШЫҰ) саммиті өтті. Самарқандтың көпмәдени және көптілді тарихы Орталық Азиядағы ұлттық шекараларды белгілеу процесінен айтарлықтай әсер көрді. Қала тұрғындарының көпшілігі тажик тілінде сөйлейді, ал өзбек тілі – мемлекеттік тіл, орыс тілі де Өзбекстанның тіл саясатына сәйкес қоғамдық өмірде кеңінен қолданылады.

Этимология

Атауы соғд тіліндегі "самар" ("тас, тау") және "канд" ("бекініс, қала") сөздерінен шыққан. Осы тұрғыдан алғанда, Самарқанд өзбек астанасы Ташкентпен ұқсас мағынаға ие, онда "таш" сөзі түркі тілінде "тас" дегенді білдіретін термин, ал "кент" – "канд" сөзінің түркі тіліндегі баламасы. 11 ғасыр ғалымы Махмуд әл-Кашғаридің мәлімдемесіне сәйкес, қала қараханид тілінде "Сәмізкәнд" (سَمِزْکَنْدْ) деп аталған, яғни "семіз қала". 16 ғасыр моғол императоры Бабур да осы атаумен қала туралы айтқан, ал 15 ғасыр кастилиялық саяхатшы Рю Гонсалес де Клавхио Самарқандтың осы атаудың бұрмаланған түрі екенін мәлімдеген.

Ерте тарих

Самарқанд Бухарамен бірге Қытай мен Еуропа арасындағы сауда жолындағы орналасқан жерінің арқасында гүлденген, Орталық Азиядағы ең көне қоныстанған қалалардың бірі. Оның қашан құрылғаны туралы нақты мәлімет жоқ. Самарқанд археология институтының зерттеушілері қаланың негізін б.з.б. 8-7 ғасырларға жатқызады. Қала шегінде (Сёб және орталық бөлігі) және қала маңындағы (Ходжазгиль, Сазагон) жүргізілген археологиялық қазбалар Жоғарғы палеолитке дейінгі 40 мың жылдық адам қызметінің іздерін тапты. Сазагон 1, Замичатош және Охалик шағын елді мекендерінің маңында мезолит дәуіріне (б.з.б. 12-7 мыңжылдықтар) жататын археологиялық орындар табылды. Қала мен оның айналасын сумен қамтамасыз еткен Сиоб және Даргом каналдары б.з.б. 7-5 ғасырларда (ерте темір дәуірінде) пайда болған. Самарқанд өзінің алғашқы тарихынан бастап Соғдия өркениетінің маңызды орталықтарының бірі болды. Персияның Ахеменидтер әулеті тұсында қала Соғдия сатрапиясының астанасына айналды.

Эллиндік кезең

Ұлы Ескендір б.з.д. 329 жылы Самарқандты жаулап алды. Гректер бұл қаланы Мараканда (Μαράκανδα) деп атады. Жазба деректер кейінгі үкімет жүйесі туралы шағын мәліметтер береді. Олар "ата-тегінен емес, Александрдың сыйы ретінде" билікке келген Орепий есімді адамды айтады. Александрдың алғашқы жаулап алуы кезінде Самарқанд көп зардап шеккенімен, қала тез қалпына келіп, жаңа эллиндік ықпал астында гүлденді. Жаңа құрылыс техникалары да пайда болды. Сопақ кірпіштер шаршы кірпіштермен алмастырылды және жоғары сапалы қалау және сылау әдістері енгізілді. Александрдың жаулап алулары классикалық грек мәдениетін Орталық Азияға әкелді және бір кезде грек эстетикасы жергілікті шеберлерге күшті әсер етті. Бұл эллиндік мұра Александрдың өлімінен кейінгі ғасырларда қаланың түрлі мұрагер мемлекеттердің – Селевкидтер империясының, Грек-Бактрия патшалығының және Кушан империясының (Кушандардың өзі Орталық Азиядан шыққан болса да) – құрамына кіргенде де жалғасты. Біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Кушан мемлекеті Согдияны бақылауын жоғалтқаннан кейін Самарқанд экономикалық, мәдени және саяси қуаттың орталығы ретінде құлдырады. Ол 5-ші ғасырға дейін маңызды жаңғыруды бастан өткермеді.

Сасани дәуірі

Самарқанд шамамен 260 жылы парсы сасанидтері тарапынан бағындырылды. Сасанидтер билігінде аймақ манихейшіліктің өте маңызды орталығына айналып, діннің Орталық Азияға таралуына көмектесті.

Гефталиттер мен түркі қағандықтары дәуірі

350-375 жылдары Самарқанды шығу тегі даулы болып табылатын көшпелі қияң тайпалары басып алды. Самарқандқа көшпелі топтардың қоныс аударуы IV ғасырға тән археологиялық материалдармен расталады. Орталық Сырдария алқабындағы көшпелілердің мәдениеті аймаққа тарады. 457-509 жылдары Самарқан Кидарит мемлекетінің құрамына кірді. Гефталиттер (“ақ ғұндар”) Самарқанды жаулап алғаннан кейін, оны Сасанид парсыларымен одақтас Гөктүрктер Бухара шайқасында шамамен 560 жылы жеңгенге дейін бақылады. VI ғасырдың ортасында Ашина әулеті Алтайда түркі мемлекетін құрды. Жаңа мемлекеттік құрылым түркі халқының атымен Түрік қағанаты деп аталды, оның басында қаған биледі. 557-561 жылдары түріктер мен сасанидтердің бірлескен күштерімен Гефталиттер империясы жеңіліске ұшырады, нәтижесінде екі империяның ортақ шекарасы орнады. Ерте орта ғасырларда Самарқан төрт қатар қоршау қабырғаларымен және төрт қақпасымен қоршалған болатын. Самарқан аумағында жылқымен бірге жерленген ежелгі түркі зираты зерттелді. Ол 6 ғасырға жатады. Батыс түркі қағанатының билеушісі Тоң Ябғу қаған (618-630) кезінде Самарқан билеушісіне оның қызы берілді. Самарқанның бір бөлігі 4 ғасырдан бері христиан дінін ұстанады. 5 ғасырда Самарқанда несториандық кафедра құрылды. 8 ғасырдың басында ол несториандық митрополияға айналды. Соғдиялық христиандық және манихейлік ізбасарлары арасында пікірталастар мен тартыстар туындады, олар құжаттарда көрсетілген.

Қарахандық (Илек-Ханид) дәуірі (11-12-ғасырлар)

Саманидтер мемлекеті 999 жылы құлағаннан кейін, оның орнына түркі Қарахандық әулеті билік еткен Қарахандық мемлекеті келді. Қарахандық мемлекеті екіге бөлінген соң Самарқанд Батыс Қарахандық қағанатының құрамына енді және 1040–1212 жылдары оның астанасы болды. Самарқандағы Қарахандық дәуірінің ең маңызды ескерткіші – 12 ғасырда цитадельде салынған Ибрагим ибн Хусейннің сарайы (1178–1202 жылдар). Археологиялық қазбалар барысында монументалды суреттердің фрагменттері табылды. Шығыс қабырғасында сары шапан киген, садақ ұстаған түркі сарбазы бейнеленген. Сондай-ақ, аттар, аңшылық иттер, құстар және сол дәуірдегі әйелдер де суреттелген.

Моңғол дәуірі

1220 жылы моңғолдар Самарқанды басып алды. Джувайнидің мәлімдемесінше, Шыңғыс қамал мен мешітте паналағандардың барлығын өлтіріп, қаланы толығымен тонады және 30 мың жас жігіт пен 30 мың шеберді әскерге жинады. Самарқан хан Барақ әскеріне жалақы төлеу үшін қажетті қазынаны алу мақсатымен кем дегенде бір рет моңғол шабуылына ұшырады. 1370 жылға дейін ол Шағатай хандығының (монғол мұрагерлік мемлекеттерінің бірі) құрамында болды. Марко Полоның саяхаттарында, Поло 13-шы ғасырдың соңындағы Жібек жолымен жасаған саяхатын баяндайды, онда Самарқанды "өте үлкен және сәнді қала" деп сипаттайды.

Чанчун хабарлағандай, Енисей аймағында қытай текті тоқымашылар қауымдастығы болды, ал Самарқан мен Сыртқы Моңғолияда қытай текті шеберлер болды. Шыңғыс хан Орталық Азияны басып алғаннан кейін, шетелдіктер үкіметтік басқарушылар ретінде таңдалды; Самарқандағы бақтар мен егістіктерді басқаруға қытайлар мен Қара хитайлар (хитандар) тағайындалды, ал мұсылмандарға өздері басқаруға рұқсат етілмеді. Хандық христиан епископтықтарының құрылуына жол берді (төменде қараңыз).

Тимур билігі (1370-1405)

1333 жылы Самарқандқа келген Ибн Батута оны "қалалардың ең ұлысы, ең әдемісі және ең кемелдісі" деп атады. Ол сондай-ақ, жеміс бақшаларына су жеткізу үшін нориялар қолданылғанын айтты. 1365 жылы Самарқанда шағатай моңғолдарының үстемдігіне қарсы көтеріліс болды. 1370 жылы Тимурид империясын құрған және оның билеушісі болған Тимур (Тамерлан) Самарқанды өзінің астанасы етіп белгіледі. Тимур өзінің астанасы Самарқанда қала құрылысын жүргізу сияқты заңдылықты нығайтудың түрлі жолдарын қолданды. Келесі 35 жыл ішінде ол қаланың көп бөлігін қайта жаңартып, империяның түкпір-түкпірінен келіп қоныстанған ұлы шеберлер мен қолөнершілермен толықтырды. Тимур өнерді қолдаушы ретінде танылды, ал Самарқанд Трансоксиана аймағының орталығына айналды. Тимурдың өнерге деген құштарлығы оның жауларына көрсеткен қатыгездігінен өзгеше, ерекше өнер талантына ие адамдарға көрсеткен мейірімділігінде көрінді. Суретшілердің, қолөнершілердің және сәулетшілердің өмірі сақталды, осылайша олар Тимурдың астанасын одан әрі жақсартып, сәндей алатын болды. Тимур құрылыс жобаларына тікелей араласты, оның жоспарлары көбінесе жұмысшыларының техникалық мүмкіндіктерін асып түсетін. Қала үнемі құрылыс алаңына айналған еді, Тимур нәтижелерге қанағаттанбаса, ғимараттарды жылдам қайта салуға бұйрық беретін. Оның бұйрығымен Самарқандқа тек жолмен ғана келуге болатын; терең орлар қазылып, қала мен оның айналасындағы елдерді айналдыра қоршау қабырғалары тұрғызылды. Осы кезде қалада шамамен 150 мың адам тұрды. 1403-1406 жылдар аралығында Самарқанда болған Кастилияның Генрих III елшісі Руй Гонсалес де Клавхио қаладағы үздірілмейтін құрылыс жұмыстарын куәландырды. "Тимур салған мешіт Самарқанд қаласындағы барлық мешіттердің ең сәндісі болып көрінді".

Улуг Бегтің кезеңі (14091449)

1417-1420 жылдары Тимурдың немересі Ұлықбег Самарқандта медресе салдырды, ол Регистан сәулет кешенінің алғашқы құрылысы болды. Ұлықбег осы медресеге ислам әлемінің көптеген астрономдары мен математиктерін шақырды. Ұлықбег билік еткен кезде Самарқанд ортағасырлық ғылымның әлемдік орталықтарының біріне айналды. 15 ғасырдың бірінші жартысында Ұлықбегтің төңірегінде көрнекті астрономдар мен математиктерді біріктірген ғылыми мектеп қалыптасты, олардың ішінде Жамшид әл-Каши, Қади Зада әл-Руми және Әли Құшжи болды. Ұлықбегтің ғылымдағы басты қызығушылығы астрономия болды және ол 1428 жылы обсерватория салдырды. Оның негізгі құралы – әлемде теңдесі жоқ қабырғалық квадрант болды. Ол "Фахри секстанты" деп аталды және радиусы 40 метрді құрады. Суретте көрініп тұрғандай, өлшеулерді жүзеге асыратын көмекшілерге қол жеткізу үшін екі жағында да баспалдақтармен жабдықталған.

16-18 ғасырлар

1500 жылы көшпелі өзбек жауынгерлері Самарқанды басып алды. Фазлаллах ибн Рузбихан "Михмон намей Бухара" кітабында медресе ғимаратының сұлу құрылысына, оның алтын жалатылған шатырына, биік худжраларына, кең ауласына ризашылығын білдіріп, медресені мақтайтын өлең келтіреді. Бірнеше жыл өткен соң Шейбани хан медресесіне сапар шеккен Зейін ад-дин Васифи естеліктерінде медресенің верандасы, залы және ауласы кең және әсем екенін жазды. Аштарханид әмірі Құли ханның (1611–1642) билігі тұсында Самарқанда әйгілі сәулет шедеврлері салынды. 1612–1656 жылдары Самарқан губернаторы Ялангтуш Бахадур собор мешітін, Тилья Кари медресесін және Шердор медресесін салдырды. Зарафшан су көпірі – Самарқан қаласының орталығынан солтүстік-шығысқа қарай 7–8 шақырым жерде, Зарафшан өзенінің сол жағалауында орналасқан, 16 ғасырдың басында Шайбани хан салған кірпіштен жасалған көпір. Афшар шахы Надир шахтың шабуылынан кейін қала 1720 жылдардың басында тастап кете барды. 1599 жылдан 1756 жылға дейін Самарқандты Бұхара хандығының Аштархани тармағы басқарды.

18-19 ғасырлардың екінші жартысы

1756 жылдан 1868 жылға дейін Бұхараның Мангуд әмірлері билік етті. Қаланың қайта өркендеуі өзбек әулетінің негізін қалаушы, Манғыттардың Мұхаммед Рахимі (1756–1758) билікке келген кезде басталды. Ол қажырлылығымен және әскери өнерімен танымал болды. Мұхаммед Рахимбий Самарқанды жаңартпаққа бірнеше әрекет жасады.

Ресей империясы кезеңі

Қала 1868 жылы полковник Константин Петрович фон Кауфман басқаратын әскерлер қамалға ие болғаннан кейін Ресей империясының билігіне көшті. Ұзақ өтпей, 500 сарбаздан тұратын шағын орыс гарнизоны қоршауға алынды. Бұхара әмірінің қарсылық көтерілісінде болған үлкен ұлы Абдул Малик Тура, Шахрисабздан Баба Бег және Кітаптан Джура Бег басқарған шабуыл ауыр шығындармен кері қайтарылды. Генерал Александр Константинович Абрамов Зеравшан өзені бойында, Самарқандты әкімшілік орталығы етіп белгілеген Әскери округтің алғашқы губернаторы атанды. Қаланың орыс бөлігі осыдан кейін, көбінесе ескі қаланың батыс жағында салынды. 1886 жылы қала жаңа құрылған Ресей Түркістанының Самарқанд облысының астанасы болды және 1888 жылы Транскаспий темір жолы келгеннен кейін одан да маңыздырақ атанды.

Кеңес дәуірі

Самарқанд 1925-1930 жылдары Өзбек КСР-нің астанасы болды, кейін Ташкент оны алмастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, Самарқандтың азаматтарының бір бөлігі жаумен күресу үшін Смоленскке жіберілді. Көптегендері тұтқынға алынып, нацистер тарапынан қаза болды. Сонымен қатар, КСРО-ның басылып алынған батыс өңірлерінен мыңдаған босқындар қалаға қашып келді, және ол Өзбек КСР және жалпы Кеңес Одағындағы босқындардың негізгі торабының біріне айналды. Самарқанд тарихын еуропалық ғалымдар 1868 жылы Ресей империясы Самарқандты жаулап алғаннан кейін зерттеуді бастады. Самарқанд тарихына қатысты алғашқы зерттеулер Н. Веселовский, В. Бартольд және В. Вяткинге тиесілі. Кеңес кезеңінде Самарқанд тарихы бойынша жиналған материалдар Өзбекстанның академигі Ыбырайым Моминовтың редакциялаған екі томдық "Самарқанд тарихы" еңбегінде көрсетілген. Өзбек КСР Ғылым академиясының академигі И. Муминовтың бастамасымен және Шараф Рашидовтың қолдауымен 1970 жылы Самарқандтың 2500 жылдығы кеңінен тойланды. Осы оқиғаға орай Ұлуғбектің ескерткіші ашылды, Самарқанд тарихы мұражайы құрылды және Самарқанд тарихының екі томдық кітабы дайындалып, жарияланды. Өзбекстан тәуелсіздік алғаннан кейін Самарқанттың ежелгі және орта ғасырлық тарихына арналған бірнеше монографиялар жарық көрді.

География

Самарқанд Оңтүстік-Шығыс Өзбекстанда, Зәрәфшан өзенінің аңғарында, Қарши қаласынан 135 км жерде орналасқан. М37 тас жолы Самарқандты 240 км қашықтықтағы Бұхарамен байланыстырады. М39 тас жолы оны 270 км қашықтықтағы Ташкентпен байланыстырады. Самарқандтан Тәжікстан шекарасына дейін шамамен 35 км, ал Тәжікстан астанасы Душанбе Самарқандтан 210 км қашықтықта жатыр. М39 тас жолы Самарқандты Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласына жалғастырады, ол 340 км қашықтықта орналасқан.

Климат

Самарқандтың климаты суық, жартылай шөлейтті (Кёппен климаттық жіктелімі: BSk), ыстық, құрғақ жаздары және салыстырмалы түрде ылғалды, өзгермелі қыстары бар. Қыста жылы және суық ауа райы кезеңдері кезектесіп тұрады. Шілде және тамыз айлары жылдың ең ыстық айлары болып табылады, температурасы көтеріліп, кейде одан да асады. Маусымнан қазанға дейін жауын-шашын аз мөлшерде жауады, бірақ ақпаннан сәуірге дейін мөлшері артады. 2008 жылдың қаңтар айы ерекше суық болды, температура төмендеп, .

Адамдар

Ресми мәліметтерге сүйенсек, Самарқанд тұрғындарының көпшілігі өзбектер, бірақ көптеген дереккөздер қаланың 70 пайызына дейін тұрғындары тажиктер екенін көрсетеді. Тажиктер әсіресе қаланың шығыс бөлігінде, маңызды сәулеттік ескерткіштер орналасқан жерде шоғырланған. Әртүрлі тәуелсіз дереккөздерге сәйкес, тажиктер Самарқандтың басым этникалық тобын құрайды. Өзбектер екінші ірі топ болып табылады және Самарқандтың батысында көптеп шоғырланған. Өзбекстандағы кейбір адамдар өзбек деп тіркелгенімен, тәжік тілін ана тілі ретінде қолданады, себебі орталық үкімет оларды тәжік тілі мен ұлттығына қарамастан өзбек ретінде тіркегендіктен, нақты демографиялық мәліметтерді алу қиын. Пауль Бернье былай түсіндіреді:

1926 жылғы халық санағында тажик халқының айтарлық бөлігі өзбек ретінде тіркелген. Мысалы, 1920 жылғы Самарқанд қаласындағы халық санағында тажиктердің саны 44 758, ал өзбектердің саны 3301 адамды құрады. 1926 жылғы халық санағы бойынша өзбектердің саны 43 364-ке жеткен, ал тажиктердің саны 10 716 адамды құрады. Хожанд округіндегі бірқатар кишлактарда, мысалы, Ашт, Калача, Акжар және басқаларында 1920 жылы халқы тажиктер ретінде тіркелген, ал 1926 жылғы халық санағында олар өзбектер ретінде тіркелген. Ферғана, Самарқанд және әсіресе Бұхар облыстары үшін де осындай мысалдар келтіруге болады. (Люли, Джуги, Паря және басқа топтар) өмір сүреді. Бұл халықтар бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Үндістан мен Пәкістаннан Самарқандқа көшіп келген. Олар негізінен тәжік тілінің диалектісімен, сондай-ақ өз тілдерімен, ең бастысы Паря тілінде сөйлейді.

Тіл

Самарқандтағы мемлекеттік және ресми тіл, бүкіл Өзбекстандағыдай, өзбек тілі болып табылады. Өзбек тілі – түркі тілдерінің бірі және өзбектердің, түрікмендердің, Самарқандта тұратын самарқандық ирандықтардың және Самарқандта тұратын көпшілік самарқандық арабтардың ана тілі. Өзбекстанның қалған бөлігіндегідей, орыс тілі де-факто Самарқандтағы екінші ресми тіл болып табылады, ал Самарқандтағы белгілер мен жазулардың шамамен 5%-ы осы тілде жазылған. Самарқандта орыс, белорус, поляк, неміс, корей, украин, армян, грек, татар және әзербайжан тілінде сөйлейтін адамдар бар. Самарқандта бірнеше орыс тіліндегі газет шығады, олардың ең танымалсы – «Самаркандский вестник» (орысша: Самаркандский вестник – Самарқанд хабаршысы). Самарқандық STV телеарнасы кейбір хабарларын орыс тілінде көрсетеді. Де-факто, Самарқандта ең көп таралған ана тілі – тәжік тілі, ол парсы тілінің диалектісі немесе түрі болып табылады. Самарқанд парсы тілінің дамуына үлкен үлес қосса, осы қалада мыңжылдықтар бойы көптеген классикалық парсы ақындары мен жазушылары өмір сүрген немесе Самарқандқа келген. Олардың ең танымалдары – Әбулқасым Фердоуси, Омар Хайям, Абдурахман Жәми, Әбу Абдулла Рудаки, Сузани Самарқанди және Камал Хужанди. Ресми мәлімдемеге сәйкес, Самарқандта өзбек тілі ең көп қолданылатын тіл болғанымен, кейбір деректер тұрғындардың шамамен 30%-ы ғана оны ана тілі ретінде қолданатынын көрсетеді. Қалған 70%-ы үшін тәжік тілі ана тілі, ал өзбек тілі екінші, орыс тілі үшінші тіл болып табылады. Алайда, Өзбекстанда 1989 жылдан бері халық санағы өткізілмегендіктен, бұл мәселе бойынша нақты деректер жоқ. Тәжік тілі Самарқандта екінші орында тұрғанына қарамастан, ол ресми немесе аймақтық тіл мәртебесіне ие емес. Дегенмен, Самарқанд мемлекеттік университетінде он факультет тәжік тілінде курстар ұсынады, ал тәжік тілі мен әдебиеті кафедрасында 170-тен астам студент оқиды. Самарқандта тек бір газет – «Ovozi Samarqand» (тәжікше: Овози Самарқанд – Самарқанд дауысы) тәжік тілінде, кириллицадағы тәжік әліпбиінде шығарылады. Жергілікті Самарқандық STV және «Самарқанд» телеарналары тәжік тілінде кейбір хабарларды ұсынады, сондай-ақ бір өңірлік радиостанция да бар. 2022 жылы Самарқандта тоқсан сайын жарық көретін «Дурдонай Шарқ» атты тәжік тіліндегі әдеби журнал жарық көрді. Сондай-ақ 2022 жылы алғаш рет толық марафон өткізілді.

Ислам діні

Ислам 8 ғасырда Самарқандқа Арабтардың Орталық Азияға басып кіруі кезінде (Умаяд халифаты) келді. Оған дейін Самарқандтың халқының көп бөлігі зороастризм дінін ұстанса, қалада несториандықтар мен буддистер де өмір сүрді. Сол кезден бастап, көптеген мұсылман биліктерінің тұсында қалада көптеген мешіттер, медреселер, минареттер, қасиетті орындар мен мавзолейлер салынды. Олардың көптегені бүгінге дейін сақталған. Мысалы, мұнда имам Бухари мазары бар, ол ислам ғалымы және "Сахих әл-Бухари" атты хадистер жинағының авторы. Сүнни мұсылмандар бұл жинақты ең сенімді (сахих) хадистер жинақтарының бірі деп есептейді. Оның басқа еңбектерінің ішінде "Әл Адаб әл Мүфрад" кітабы бар. Самарқандта матуридизмнің негізін қалаушы имам Матуриди мазары мен ислам, иудаизм және христиан діндерінде құрметті саналатын Даниял пайғамбардың кесенесі де орналасқан. Самарқанд тұрғындарының көпшілігі мұсылман, олардың басым бөлігі сүнниттер (көбінесе ханафи мәзхабы) және суфилер. Қаладағы мұсылмандардың шамамен 80-85% сүнниттерді құрайды, олардың ішінде тажиктер, өзбектер және Самарқанд арабтары бар. Самарқандтағы ең белгілі исламдық қасиетті рулары – Ходжа Ахрор Уали (1404–1490) және Махдуми А’зам (1461–1542) сияқты суфи көшбасшыларының, Сайид Атаның (14 ғасырдың бірінші жартысы) және Миракони Хожаларының (Иранның Миракон ауылынан шыққан сайидтер) ұрпақтары. Президент Шавкат Мирзиёевтің либералды саясаты діни өзін-өзі тануды білдіруге жаңа мүмкіндіктер ашты. 2018 жылдан бері Самарқандта хиджаб киетін әйелдердің саны артып келеді.

Шиит мұсылмандары

Самарқанд вилаяты – Өзбекстанның көптеген шииттер тұратын екі аймағының бірі (Бохара вилаятымен бірге). Самарқанд вилаятының жалпы халқы 3,720,000 адамнан асады (2019). Самарқанд қаласындағы шииттердің саны туралы нақты деректер жоқ, бірақ қалада бірнеше шиит мешіттері мен медреселері бар. Олардың ішіндегі ең ірілері – Пәнджәби мешіті, Пәнджәби медресесі және Мұрад Әулия кесенесі. Жыл сайын Самарқанд шииттері Ашура мерекесін, сондай-ақ басқа да есте қаларлық шиит күндерін мен мерекелерін тойлайды. Самарқандтағы шииттердің көпшілігі – Самарқандық ирандықтар, олар өздерін ирандықтар деп атайды. Олардың ата-бабалары Самарқандқа 18-шы ғасырда келіп қоныстанған. Кейбіреулері жақсы өмір іздеп көшіп келсе, енді біреулерін түрікмендер құл ретінде сатқан, ал тағы бір бөлігі Самарқандқа жіберілген әскерлер болған. Көбінесе олар Хорасан, Машад, Сабзевар, Нишапур және Мервтен келген, ал екінші деңгейде – Иранның Әзірбайжан, Занжан, Тебриз және Ардабил қалаларынан келген. Самарқандық шииттерге әзербайжандықтар, сондай-ақ тәжіктер мен өзбектердің шағын тобы да жатады. Өзбекстандағы шииттердің жалпы саны туралы ресми мәліметтер жоқ, бірақ олардың саны "бірнеше жүз мыңға" жетеді деп есептеледі. Құпия дипломатиялық хабарламаларға сәйкес, 2007-2008 жылдары АҚШ-тың халықаралық діни бостандық жөніндегі елшісі Өзбекстанда сүннит мұллаларымен және шиит имамдарымен бірқатар кездесулер өткізді. Бір әңгіме барысында Бухарадағы шиит мешітінің имамы Бухара вилаятында 300 мыңға жуық шиит, ал Самарқанд вилаятында 1 миллион адам тұрғанын айтты. Елші бұл көрсеткіштердің дұрыстығына күмәнданып, Өзбекстан үкіметі ұсынған діни және этникалық азшылықтар туралы мәліметтердің ұлтаралық және дінаралық жанжалдарды тудыруы мүмкін болғандықтан өте "сезімтал мәселе" саналатынын атап өтті. Елшінің барлық өкілдері Бұхара мен Самарқанд аймақтарындағы дәстүрлі исламның, әсіресе суфизм мен суннизмнің басқа діндер мен ағымдарға, соның ішінде шиизмге қатысты үлкен діни төзімділікпен сипатталатынын көрсетуге тырысты.

Христиандық

Христиан діні Самарқандқа соғдиананың бір бөлігі болған кезде, ислам діні Орталық Азияға енгенге дейін көп бұрын келді. Кейін қала Орталық Азиядағы несториандықтардың маңызды орталықтарының біріне айналды. Сол кездегі халықтың көп бөлігі зороастрий дінін ұстанды, бірақ Самарқанд Қытай, Парсы және Еуропа арасындағы сауда жолдарының тоғысқан жері болғандықтан, діни төзімділікке ие болды. Омейяд халифаты тұсында зороастрийшілер мен несториандықтар араб басқыншылары тарапынан қуғынға ұшырады; аман қалғандары басқа жерлерге қашып кетті немесе ислам дінін қабылдады. Самарқандта бірнеше несториан ғибадатханалары салынды, бірақ олар бүгінгі күнге дейін жетпеді. Археологтар олардың қалдықтарын ежелгі Афрасиаб және Самарқандтың шетінде тапты. 1329-1359 жылдар аралығында Рим-католик шіркеуінің Самарқанд епархиясы қалада тұратын бірнеше мың католикке қызмет етті. Марко Поло мен Иоганн Элемосинаның мәлімдемесіне сәйкес, Шағатай хандығының негізін қалаушы Шағатай ханның ұрпағы Елжигидей христиан дінін қабылдап, крещение рәсімінен өтті. Елжигидейдің көмегімен Самарқандта Жақсы Жан Креститель шіркеуі салынды. Бірақ, кейіннен ислам діні католицизмді толыққанды түрде ығыстырды. Христиан діні Самарқандта бірнеше ғасырдан кейін, 19 ғасырдың ортасынан бастап, Ресей империясы қаланы басып алғаннан кейін қайтадан пайда болды. 1868 жылы Самарқандқа орыс православиесі енгізілді, соның нәтижесінде бірнеше шіркеу мен ғибадатхана салынды. 20 ғасырдың басында тағы да бірнеше православие соборы, шіркеулер мен ғибадатханалар салынды, олардың көпшілігі Самарқанд КСРО құрамында болған кезде қиратылды. Қазіргі уақытта христиан діні Самарқандтағы екінші ірі діни топ болып табылады, оның басым түрі – орыс православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты). Самарқанд тұрғындарының 5%-дан астамы православиелік, олардың көпшілігі – орыстар, украиндер және белорустар, сондай-ақ корейлер мен гректер де бар. Самарқанд – Ресей Православ шіркеуінің Мәскеу патриархатының Орталық Азиялық митрополиясының Самарқанд және Ташкент епархиясының Самарқанд бөлімшесінің орталығы (оның құрамында Өзбекстанның Самарқанд, Қашқадарья және Сурхандарья облыстары бар). Қалада бірнеше қолданыстағы православие шіркеулері бар: Әулие Алексей Московский соборы, Қасиетті Мариямның Қорғау шіркеуі және Жеңімпаз Георгий шіркеуі. Сонымен қатар, бірқатар қолданыстағы емес православиелік шіркеулер мен ғибадатханалар бар, мысалы, Әулие Георгий Победоносец шіркеуі. Самарқандта ондаған мың католиктер де бар, олардың көпшілігі поляктар, немістер және украиндер. Самарқандтың орталығында 20 ғасырдың басында салынған Жақсы Жан Креститель католик шіркеуі орналасқан. Самарқанд Өзбекстанның Апостольдық әкімшілігінің құрамына кіреді. Самарқандтағы үшінші ірі христиан діни тобы – Армян апостол шіркеуі, одан кейін ондаған мың армян самарқандықтары бар. Армян христиандары Самарқандқа 19 ғасырдың соңында көшіп келе бастады, бұл ағым кеңес кезеңінде күшейді. Самарқандтың батысында Армения шіркеуі орналасқан. Самарқандта бірнеше мың протестанттар бар, олардың ішінде лютерандар, баптисттер, мормондар, Ехоба куәгерлері, адвентистер және Корея пресвитериан шіркеуінің мүшелері бар. Бұл христиандық қозғалыстар Самарқандта негізінен 1991 жылы Өзбекстан тәуелсіздік алғаннан кейін пайда болды.

Жібек жолы Самарқанд (Мәңгілік қала)

"Жібек жолы Самарқанд" – 2022 жылдың басында Самарқандтың шығысында ашылатын заманауи мультиплекс. Кешен 260 гектар аумақты алып жатыр, және құрамында әлемдік деңгейдегі бизнес- және медициналық қонақүйлер, тамақтану орындары, демалыс аймақтары, саябақтар, этнографиялық бұрыш, сондай-ақ халықаралық шараларды өткізуге арналған үлкен конгресс-зал бар. "Жібек жолы" Самарқанд кешенінде орналасқан Мәңгілік қала. 17 гектар жерді қамтитын бұл нысан, өзбек жері мен өзбек халқының тарихы мен дәстүріне сүйене отырып, Ерікті Жолдың Самарқанд қонақтары үшін ежелгі қаланың рухын дәл бейнелейді. Мұндағы тар көшелерде суретшілердің, қолөнершілердің және шеберлердің көптеген дүкендері орналасқан. Мәңгілік қаланың павильондары ежелгі кітаптарда сипатталған нақты үйлер мен көркем алаңдардан шабыттандырылған. Осы жерде сіз түркіз күмбездерімен, сарайлардағы мозаикалармен және аспанға тірелетін биік минареттерімен керемет шығыс ертегісіне еніп кете аласыз. Мәңгілік қалаға келгендер елдің әртүрлі дәуірлері мен аймақтарынан таныс ұлттық тағамдарды татып, көшедегі нағыз қойылымдарды тамашалай алады. Мәңгілік қала парфян, эллин және ислам мәдениеттерінің бірегей үйлесімін ұсынады, бұл арқылы қонақтар өткен ғасырлардың сан алуан мұрасын толық мерейімен көре алады. Жобаны белгілі заманауи суретші Бобур Исмоилов ойлап тапқан және жобалаған.

Сәулет

Тимур 1398-1399 жылдары Үндістанға жасаған жорығынан кейін Биби ханымды салуды бастады. Биби ханымда бастапқыда 450-ге жуық мәрмәр бағаналар болған, оларды Тимур Хиндустаннан әкелген 95 пілдің көмегімен жеткізіп, орнатты. Үндістандық шеберлер мен тас қалаушылар мешіттің күмбезін жобалап, оған басқа ғимараттардың арасында ерекше келбет берді. 1897 жылғы жер сілкінісі бағаналарды қиратты, олар кейінгі қалпына келтіру жұмыстарында толығымен жаңартылмады. Кейбір Тимур әулетінің ғимараттарында гүлді ою-өрнектермен тоқылған парсы кілемдері де табылды. Исламдық сәулеттің дәстүрлі элементтерін орталық аулалары мен бақтары бар саз кірпіштен салынған өзбек үйлерінде көруге болады. Мұндай үйлердің көпшілігінде боялған ағаштан жасалған төбелер мен қабырғалар бар. Ал қаланың батысындағы үйлер көбінесе 19 және 20 ғасырларда салынған еуропалық үлгідегі болып табылады. Бұл кілемдер Иран мен Трансоксианада тоқылған. Шіңгіс ханның ұлы Өгедей хан сияқты моңғол басшылары алтын маталарды өздері өндіру үшін өз қалаларында тоқыма шеберханаларын құрды.

Қала маңы

Самарқанның жақындағы кеңеюі оның шағын қалаларының пайда болуына әкелді, олардың ішінде: Гулякандоз, Суперфосфатный, Бухаришлак, Улуғбек, Раванақ, Қаттақишлақ, Регистан, Зебинисо, Кафтархона, Ұзбанкинти.

Жергілікті

Самарқандта жақсы дамыған қоғамдық көлік жүйесі бар. Кеңес заманынан бері бүгінгі күнге дейін қалалық автобустар мен таксилер (ГАЗ-21, ГАЗ-24, ГАЗ-3102, ВАЗ-2101, ВАЗ-2106 және ВАЗ-2107) Самарқандта қызмет етіп келеді. Автобустар, көбінесе SamAuto және Isuzu автобустары, қаладағы ең көп таралған және танымал көлік түрі болып табылады. Таксилер, көбінесе Chevrolet және Daewoo седандары, әдетте сары түсті болады. 2017 жылдан бері Самарқандта бірнеше трамвай желілері пайда болды, олардың көпшілігі Vario LF және чехиялық S трамвайларынан тұрады. Кеңес дәуірінен 2005 жылға дейін самарқандықтар троллейбуспен де қатынайтын. Сонымен қатар, Самарқандта Daewoo Damas және GAZelle шағын автобустарынан құралған "Маршрутка" деп аталатын қоғамдық көлік бар. 1950 жылға дейін Самарқандта көлік құралдарының басты түрлері ат пен есек жегілген күймелер мен "арабалар" болған. Дегенмен, 1924-1930 жылдары қалада бумен жүретін трамвайлар, ал 1947-1973 жылдары заманауи трамвайлар болған.

Әуе көлігі

Қаланың солтүстігінде 1930 жылдары кеңес кезінде ашылған Самарқанд халықаралық әуежайы орналасқан. 2019 жылдың көктеміне қарай Самарқанд халықаралық әуежайы Ташкент, Нукус, Мәскеу, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Қазан, Стамбул және Душанбе қалаларына рейстер ұсынады; сондай-ақ басқа қалаларға чартерлік рейстер де бар.

Теміржол

Қазіргі Самарқанд – Өзбекстанның маңызды теміржол түйіні. Барлық ұлттық шығыс-батыс теміржол бағыттары осы қаладан өтеді. Олардың ең маңыздысы және ең ұзыны – Ташкент-Күнград. Ташкент-Самарқанд жоғары жылдамдықты теміржол желісіндегі пойыздар Ташкент, Самарқанд және Бұхара қалалары арасында қатынайды. Самарқандта халықаралық теміржол қатынастары да бар: Саратов-Самарқанд, Мәскеу-Самарқанд және Астана-Самарқанд. 1879-1891 жылдары Ресей империясы Орталық Азияға кеңейуіне көмектесу үшін Транскаспий теміржолын салды. Бұл теміржол Каспий теңізі жағалауындағы Красноводск (қазіргі Түркменбашы) қаласынан бастау алды. Оның алғашқы соңғы станциясы Самарқанд болды, ол 1888 жылдың мамыр айында ашылды. Бірақ он жыл өткен соң теміржол шығысқа қарай Ташкент пен Әндіжанға дейін созылып, атауы Орталық Азия теміржолдары деп өзгертілді. Дегенмен, Самарқанд Өзбек КСР-і мен Кеңес Одағының Орталық Азиядағы ең ірі және маңызды станцияларының бірі болып қала берді.

Әдебиетте

2002 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Воле Сойинка өзінің өлеңдер жинағын «Самарқанд және мен білген басқа да базарлар» деп атады.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Азим Маликов, "Өзбекстанның Самарқанд облысындағы әулиелер мен қасиетті орындары". Халықаралық қазіргі антропология журналы. № 4. 2010 жыл, 116–123 беттер. Азим Маликов, "Кеңес одағынан кейінгі Самарқандтағы естелік саясаты". Халықаралық қазіргі антропология журналы. (2018) Том 2. № 11. 127–145 беттер. Азим Маликов, "Самарқандтың қасиетті тегі: тарих және ұлттық ерекшелік". Таяу Шығыс антропологиясы, 15-том, 1-шығарылым, 2020 жылғы жаз, 34–49 беттер. Александр Моррисон, Самарқандтағы Ресейлік үкімшілік 1868–1910: Британдық Үндістанмен салыстыру (Оксфорд, OUP, 2008) (Оксфорд тарихи монографиялары).