Хasan Күшак: 14 ғасырдағы Шығатай әулетінің билеушісі
Hasan Kuchak
Хasan Күшак (1319-1343) – XIV ғасырдағы Чупанид әмірі. Ирандағы тәуелсіз Чупанид мемлекетін құрған, саяси күштер арасындағы тартысқа қатысқан тұлға. Тарихымен танысыңыз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хасан Кучак немесе Хасан и Кучик (حسن كوچك; 1319 – 15 желтоқсан 1343) – 14 ғасырдағы Чупани әмірі. Ол Ильханат ыдырағаннан кейінгі тартыстар кезінде Иранда дербес Чупани мемлекетін құруға атсалысқан. Ол, өзінің атындасы Хасан Бузург сияқты, патша тағайындаушыға айналды.
Hasan Kuchak or Ḥasan i Kūchik (حسن كوچك; 1319 – 15 December 1343) was a Chupanid prince during the 14th century. He is credited with setting up a nearly independent Chupanid state in Iran during the struggles taking place in the aftermath of the Ilkhanate. He effectively became kingmaker like his namesake Hasan Buzurg.
Ерте өмір
1319 жылы Анадолиядағы билеушілік кезінде Тимурташ пен оның әйелі Даулат Хатунның ұлы болып дүниеге келді. Бірақ Хасанның әкесі 1328 жылы Мамлюктер тарапынан өлімге кесілді, соның салдарынан Хасанды әкесінің қарсыластарынан біршама уақыт жасырынуға мәжбүр етті. Хасанның билікке келуі соңғы күшті Илхан Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң басталды. Хасан Бузург бастаған Жалаирлер батыс Парсыны жаулап алғаннан кейін, 1336 жылы Илхандық таққа Құмар хан отырғызылды. Хасан бөлініп кеткен Шобанид әулетін біріктіруге тырысты. Әкесі тірі деп мәлімдеп, Хасанның атасы Чупанның ұрпағы болуы мүмкін Қара Жари атты құлды оның орнына қойды. Тіпті Тимурташ Даулат пен Калтурмиштің жесірлері де оған үйленді. Тимурташты өлтіруге бұйрық берген Мамлюк сұлтаны Әл Наср Мұхаммед бұл алаяқтықты әшкерелеуге тырысты, бірақ көп нәтижеге жете алмады. Шобанидтер оның төңірегіне жиналды; олардың бірнешеуі (мысалы, туысы Пир Хосейн, Тәбриз губернаторы) Хасан Бузургтің қызметінен бас тартты. Хасан Бузургтің одақтасы Эретна, олардың ағаларымен бірге Қарахисардан Анадолияның шығысына көшкенде оларды тоқтатуға күші жетпеді. 1338 жылдың 16 шілдесінде Ван қаласының жанындағы Алатақ аймағында олар Хасан Бузургты жеңіске бұйырды. Мұхаммед хан өлімге кесілді, ал Тәбриз аймағы басып алынды. Хасан Кучак 19 жасында Илхандық мемлекетінің іс жүзіндегі басшысы атанды.
He was born c. 1319 to Timurtash and his wife Daulat Khatun during his viceroyalty in Anatolia. However Hasan's father was executed by the Mamelukes in 1328, forcing Hasan to seek hiding from his father's rivals for a while. Hasan's rise to power began three years after the death of the last powerful Ilkhan, Abu Sa'id. The Jalayirids under Hasan Buzurg had recently mastered western Persia, putting a puppet Muhammad Khan on the Ilkhanid throne in 1336. Hasan attempted to unify the fragmented Chobanid family. Claiming his father was alive, he used a slave named Qara Jari (a possible offspring of Hasan's grandfather Chupan) to impersonate him. The widows of Timurtash Daulat and Kalturmish were even married to him. Mameluk Sultan Al Nasr Muhammad, who had ordered Timurtash' execution, attempted to expose the fraud, but without much success. The Chobanids rallied to him; several of them (such as his cousin Pir Hosayn governor of Tabriz) defected from Hasan Buzurg's service. Hasan Buzurg's ally Eretna couldn't do much to stop him when he and his brothers moved from Karahisar to east of Anatolia. Together, they defeated Hasan Buzurg in Alataq area near Van on July 16, 1338. Muhammad Khan was executed, and the region around Tabriz was occupied. Hasan Kuchak, became de facto leader of Ilkhanate realm when he was just 19.
Фактикалық билік
Осы кезде Қарақар Хасан Күшекті құтқарып, билікті өзіне алуға тырысты, бірақ әрекеті сәтсіз аяқталып, Хасан Бузург оны өлтірді. Содан кейін Хасан 1338 жылдың жазында Әбу Саидтің қарындасы Сати Бекті Ілхандық таққа отырғызды. 1339 жылдың қысында Хасан Бузургтың бұйрығымен Тоға Темір Хурасаннан шапқындап келгенде, Шобанид Сатидің қолын оған берді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Хасан Күшек Тоға Темірден сенім хаттарын алып, оларды Жалаирлерге жіберді. Хасан Бузург алданып қалғанын сезіне, Тоғаға көмектесуді тоқтатты, нәтижесінде ол 1339 жылдың шілдесінде шегінуге мәжбүр болды. Бузург Джахан Темірді таққа отырғызғаннан кейін, Күшек Сүлеймен хан тұлғасында жаңа, ыңғайлы қуыршақ тапты және 1339 жылдың мамырында Сати Бекті оған үйлендіруге мәжбүр етті. Хасан Жалаирлерге қарсы тағы да жорыққа шығуға шешім қабылдады. Пир Хосейн мен оның інісі Сурғанның қолдауымен 1340 жылдың 26 маусымында Марағаның жанындағы Зарринаруд сағасында Жалаирлерді жеңді. Сурған Ирактың губернаторы болып тағайындалды, ал Пир Хосейн Фарсқа жіберілді.
At this point, Qara Jari attempted to get rid of Hasan Kucek and take power for himself, but fled when the effort failed, ultimately killed by Hasan Buzurg. Following this, Hasan raised Sati Beg, sister of Abu Sa'id and widow of Chupan, to the Ilkhanid throne in the summer of 1338. When Togha Temur, another claimant to the throne, invaded from Khurasan in the winter of 1339 at the behest of Hasan Buzurg, the Chobanid offered Sati's hand to him in marriage. Using this to receive letters of assurance from Togha Temur, Hasan Kucek forwarded these to the Jalayirids. Hasan Buzurg, feeling betrayed, stopped his advance in support of Togha, and the latter was forced to retreat in July 1339. As a result of Jahan Temür's being raised to throne by Buzurg, Kuchak found a new suitable male puppet in the form of Suleiman Khan, whom he forced Sati Beg to marry in May 1339. Hasan decided to march against the Jalayirids again. Supported by Pir Hosayn, as well as his uncle Surgan, he defeated the Jalayirids on June 26, 1340, in the Zarrinarüd valley near Maraga. Surgan was made governor of Iraq and Pir Hosayn was sent to Fars.
Сурган көтерілісі
Дегенмен, Шобанидтердің бәрі де адал болған жоқ. Анасы Сати Бегке жасалған қарымтасынан наразы болған Сурган Хасан Бузургке келіп қосылды. Екеуі одақ құрды, оған көп ұзамай Диярбақырдың Сутайид билеушісі Хаджжи Тагай, сондай-ақ Мамлюк сұлтаны Әл-Наср да қосылды. Бірақ Хасан Кучак оны одақтан алшақтатып, Мамлюктер де қолдауын тоқтатты. Соған қарамастан, Сурган Тоға Темірмен құпия жоспар құрып, оның інісі Әмір Шейх Әли Каунды Иракқа шабуыл жасауға жіберді. Алайда, 1341 жылдың екінші жартысында Хасан Кучак ағасы Мәлік Асраф осы күштерді жеңіп, Сурганды тұтқынға алып, Анатолияның ішкі аймағындағы Қарахисарға жіберді.
However, not all of the Chobanids remained loyal. Surgan, unhappy with the treatment of his mother Sati Beg, defected to Hasan Buzurg. An alliance was formed between the two, soon joined by the Sutayid ruler of Diyarbakr Hajji Taghay, as well as Mameluk Sultan Al Nasr. Hasan Kuchak, however, managed to lure him out of the alliance, and the Mameluks soon abandoned their support. Still, Surgan began to plot with Togha Temur, who sent his brother Amir Shaikh 'Ali Ka'un to invade Iraq. These forces were defeated by Hasan Kuchak's brother Malek Asraf in the latter half of 1341, and Surgan was soon imprisoned and sent to Karahisar in deep Anatolia.
Яги Бастидің көтерілісі
Шамамен сол уақытта Шобанидтердің бірнешеуі Фарс аймағы үшін туған қақтығысқа тартылды. Мәлік Әшраф, оның інісі Пир Хосейн және оның ағасы Яги Басти, сондай-ақ аймақтың иелері болған Инжуидтер мен Жалайридтер бұл қақтығысқа қатысты. Бұл қақтығыс Шобанидтерді екі топқа бөлді, ал Пир Хосейн 1342 жылы Тәбризде тұтқындалып, уланды. Яги Басти мен Мәлік Әшраф Бағдадта кездесті. Екеуінің қауіпті екенін түсінген Хасан Кучак Мәлік Әшрафты Грузияға қашуға мәжбүр етті, содан кейін Хасан Бузургті оған қолдауын тоқтатуға көндірді. Дегенмен, олар келесі жылы Фарсқа қайта оралды.
Around the same time, several of the Chobanids became embroiled in a conflict concerning Fars. Malek Ashraf, along with his cousin Pir Hosayn and his uncle Yagi Basti, were involved in a conflict that also included the Injuids, the owners of the area, and the Jalayirids. The conflict split the Chobanids, and Pir Hosayn was arrested and poisoned in Tabriz in 1342. Yagi Basti and Malek Asraf met up in Baghdad; realizing the danger of the two individuals, Hasan Kuchak caused Malek Asraf to flee to Georgia, and then convinced Hasan Buzurg to abandon his support for him. Still, the two were back in Fars in the following year.
Өлім және соңынан
Хасан Кучак Хаджжи Джабаштың қызы, Сунжақ Ноянның ұлы Иззат Маликке үйленген. Ол 1343 жылдың соңында оны өлтірді, себебі ол жасаған зинасы ашық болады деп қорқыпты. Хасан Кучактан мұрагер қалмағандықтан, Малек Асраф, Яги Басти және Сурган Шобанидтердің жерлерін бөлісіп алды, бірақ Малек ақырында жеке билеуші болды. Ол Тәбризде жерленген.
Hasan Kuchak was married to Izzat Malik, a daughter of Hajji Jabash (son of Sunjaq Noyan). He was murdered by her near the end of 1343, ostensibly because she feared that her marital infidelity would be discovered. As Hasan Kuchak left no successor, Malek Asraf and Yagi Basti, along with Surgan, split the Chobanid lands, though Malek eventually became sole ruler. He was buried in Tabriz.
Мұра
Оның есімі Тәбризде, Сүлеймен хан билігінде салынған Остад Шагерд мешітіндегі жазуда сақталған.
His name survives on an inscription found in Tabriz, Ostād Šāgerd mosque which was built during reign of Suleiman Khan.