Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы оңшыл радикалды қозғалыстарға шолу. Жаңа Зеландиядағы оңшыл радикалды саясат түрлі топтар арқылы фашистік, оңшыл радикалды, неонацистік, ақ үстемдік және антисемиттік көзқарастарды ұйымдастырылған түрде жақтау арқылы көрініс берген, бірақ фашизм ешқашан мықты бекініс тапқан жоқ.

Ертедегі антисемитизм

Батыс елдерінің көпшілігі сияқты, Жаңа Зеландияда да антисемит сезімдері ұзақ жылдар бойы болған. Дегенмен, бұл сезім аса күшті болған жоқ, себебі 1873 жылы діншіл еврей Юлиус Фогель премьер-министр бола алды. Алайда, Фогель өзінің дініне қатысты қынжылдарға ұшырады, ал саяси карикатурашылар оған қарсы түрлі еврей стереотиптерін жиі пайдаланды. Оның қазынашылық қызметіне ерекше назар аударылып, еврей банкирлері мен ақша қарызға беретіндер туралы стереотиптер қолданылды. Бірақ, бұл антисемитизмнің ешқайсысы ұйымдасқан түрде болған жоқ, ол тек жеке адамдардың пікірлері болды, емес саяси қозғалыс. Жаңа Зеландиялық Артур Десмонд, "шамасы, Жаңа Зеландияның ең көп оқылатын және ықпалды саяси жазушысы", антисемитизмді өзінің жазбаларына, әсіресе 1896 жылғы саяси трактаты "Күш – құқықта" енгізді. Осы кітаптың көптеген басылымдары жарық көрді және ол 21-ғасырда неонацистік топтардың арасында жаңа танымалдылыққа ие болды.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың басында антисемитизмнің тағы бір қатаң түрі әлеуметтік несие теориясының айналасында қалыптасты. Бұл теорияны британдық инженер К.Х. Дуглас ұсынды, ол банкирлер мен қаржыгерлерді қатысты сынға алды, борыштың адамдардың құқықтарын жою үшін қолданылатынына сенді. Барлық кредиторлар антисемит болған жоқ, бірақ әлеуметтік несие тарапынан жасалған шағымдар еврейлердің қаржы институттарын бақылайтыны туралы антисемиттік теориялармен үйлеседі. Сондықтан көптеген антисемиттер әлеуметтік несие ұйымдарының айналасына жиналды және кейбір жағдайларда ықпалды болды. Бастапқыда әлеуметтік несиені қолдағандардың көпшілігі Лейбористік партияның жақтастары болды, бұл антисемиттік сезімдердің айтарлықтай жұмсаруына әкелді. Кейіннен тәуелсіз Әлеуметтік несие партиясы құрылды, және кейбіреулер бұл жаңа топта көптеген антисемиттік элементтер бар екенін мәлімдеді. Бірте-бірте партияда антисемиттік көзқарастар бойынша жіктер пайда болды, және антисемитизмге қарсы фракция жеңіске жетті. 1960 жылдардың соңына қарай, кез келген антисемиттік бағыт Социал-кредит партиясынан толығымен шығарылды. Көптеген антисемиттер Австралияда пайда болған және әлеуметтік несие қозғалысына да байланысы бар «Құқықтар лигасы»н қолдады. Кейбір елдерден айырмашылығы, Жаңа Зеландияда ХХ ғасырдың бірінші жартысында ерекше фашистік ұйымдар болған жоқ, бірақ Жаңа Зеландия легионы кейде фашистік бейімділіктермен айыпталды. Британдық фашистер одағына немесе Американың күміс легионына теңдес ешқандай ұйым болған жоқ, бірақ Лайонель Терри және Артур Нельсон Филд сияқты кейбір тұлғалар ақ нәсілшілдік идеяларды насихаттады. Соғыстан кейінгі кезеңде бірнеше фашистік ұйымдар белсенділік танытты. 1968 жылы фашистік белсенді Колин Кинг Анселл синагогқа шабуыл жасағаны үшін түрмеге қамалды. Келесі жылы ол Жаңа Зеландияның Ұлттық Социалистік партиясын құрып, оның туын көтеріп, бірнеше сайлауға қатысты. Кейін ол АҚШ-та Джордж Линкольн Роквелл құрған партияға ұқсас «Ұлттық социалистік ақ адамдар партиясы» деп аталатын топты басқарды. 1979 жылы Анселл бірнеше мың антисемиттік жарнамалық парақтарды таратып, Расалық қатынастар туралы заңды бұзғаны үшін айыппұл төледі. Бұл кезеңде құрылған тағы бір фашистік деп саналатын топ – Жаңа Зеландия Ұлттық майданы (NZNF) болды. Ұлттық майданды 1968 жылы Эшбертоннан Брайан Томпсон құрды, бірақ оның алғашқы операциялары тұрақсыз болды. Ақырында 1989 жылы Антон Фолжамбе құрған «Консервативті майдан» деп аталатын жаңа ұйым Ұлттық майданды сіңіріп алып, оның атын қабылдады. Қазіргі кезде таратылған Жаңа Зеландия Демократиялық Ұлттық партиясы да осы кезеңге дейін барады. 1981 жылы «Жаңа күш» деп аталатын топ құрылды. Оның негізін қалаушылардың бірі және директорлар кеңесінің мүшесі Керри Болтон болды, ол сонымен қатар NZNF-ке қатысты. 1983 жылы «Жаңа күш» партиясы «Ұлтшыл жұмысшылар партиясы» деп аталды. 1981 жылы Оңтүстік Африканың регби командасының сапары сол кездегі Оңтүстік Африканың апартеид саясатына байланысты үлкен дау тудырды. Колин Кинг Анселл және басқа да фашистік тұлғалар туристікке қарсы наразылық білдіргендерге қарсы демонстрацияларға қатысты. 1990 жылдары Жаңа Зеландияда фашизмнің жаңадан өрлеуі байқалды. Фашистік көзқарастарды ұстанатын бірнеше топтар, әсіресе 88-ші бөлім, көпшіліктің назарына ілікті. Колин Кинг Анселл тағы да қатысты, бірақ ол 88-ші бөлімге бұқаралық ақпарат құралдары назар аударғанда қашықтап алды. Кейін, 1997 жылдың наурыз айында король Анселл Жаңа Зеландия Фашистік одағын құрды, ол өзін нацистік Германияға қарағанда Муссолинидің Италиясы мен Перонның Аргентинасына көбірек ұқсас деп сипаттады. Фашистік одақ бір кезде 500 мүшесі бар екенін мәлімдеді, бұл партияны ресми тіркеу үшін қажетті сан, бірақ одақ ешқашан тіркелмеді. Сондай-ақ 1997 жылы Антон Фолжамбе Ұлттық майданның басшысы лауазымынан кетті. Кайл Чапман 2005 жылдың мамыр айында басшы лауазымынан кетті, содан бері ол және Фолжамбе орташа ұлттық демократиялық партияны құрды. Кайл Чэпман ақ мақтаныштың ашық түрде скинхедтер ұйымы – Оң жақ қарсыласын (RWR) құрды. RWR бүкіл Крайстчерч, Окленд, Гастингс, Нельсон, Инверкаргилл, Веллингтон және Палмерстон Норт қалаларында жарнамалық парақтарды таратуда. RWR демонстрацияларға Ұлттық майдан және шағын ұйымдармен бірігеді. Фашистік Италия мен Британдық фашистер одағының үлгісі бойынша қара форманы енгізу қазір жүзеге асырылуда.

21 ғасыр

Фолжамбе 2007 жылы Ұлттық демократиялық партиядан кетті, содан бері партияның қызметі тоқтатылды. Австралияда туған Брентон Харрисон Таррант, Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласындағы Аль-Нур мешіті мен Линвуд ислам орталығындағы қаңғыбас шабуылдың кінәлісі, британдық фашистік ұйым – Британ фашистер одағының (БФО) басшысы Освальд Мослиді құрметтеген фашист еді. Ол сондай-ақ, шабуыл жасаған адамның манифестінде сілтеме жасалған «Ұлы ауыстыру» (осы ат француздық өте оңшыл теориядан алынған) деп аталады. Әлеуметтанушы Пол Споунлидің мәліметінше, 2020 жылға дейін Жаңа Зеландиядағы белгілі оңшыл топтардың қатарында неонацистік дене шынықтырушылар тобы – Варгус Кристи, ақ ұлтшыл Доминион қозғалысы және Action Zealandia топтары болды. Stuff басылымы хабарлағандай, Dominion қозғалысының негізін қалаушылардың бірі Жаңа Зеландия Қорғаныс күштерінің сарбазы Йохан Вольф болды, ол құпия топпен ақпарат алмастырғаны үшін әскери сотта отыр. Action Zealandia – Жаңа Зеландиядағы Қытайдың саяси ықпалына қарсы шыққан және маоридің Жаңа Зеландияға байырғы халық екенін жоққа шығарған Доминион қозғалысының жалғасы. Newsroom журналисі Марк Даалдердің айтуынша, Action Zealandia 2020 жылдың наурызында кем дегенде үш қылмысқа қатысты, оның ішінде Сэм Бриттенден есімді мүше Крайстчерчтегі Аль-Нур мешітіне онлайн қауіп төндірді, Жаңа Зеландия полициясының Қаржылық тергеу бөлімінің құжатын жариялады және террорлық ұяшық құру және Atomwaffen Division сияқты ұқсас топтардан қару сатып алу жоспарларын жасады.