Кіріспе

Ресейлік еврей ырымдық кісі өлтіруге айыпталды (1874–1934)

Менахем Мендель Бейлис (кейде Белисс деп те жазылады; 1874 – 7 шілде 1934) – 1913 жылы Ресей империясының Киев қаласында өткен, «Бейлис ісі» немесе «Бейлис сот процесі» деп белгілі болған жариялы сотта ырымдық кісі өлтіруге айыпталған ресейлік еврей. Бейлис ұзақ сот процесінен кейін ақталғанымен, бұл сот процесі Ресей империясындағы антисемитизмге халықаралық сын тудырды. Бейлис туралы оқиға Бернард Маламудтың 1966 жылғы «The Fixer» романында көркемделіп суреттелген, ол Пулитцер сыйлығы мен АҚШ Ұлттық кітап сыйлығына ие болды.

Өмірбаян

Менахем Мендель Бейлис хасидтік отбасында дүниеге келген. 1911 жылы ол запасқа шыққан әскери қызметкер және бес баланың әкесі болды. Ол Киевтегі Зайцев кірпіш зауытында қараушы болып жұмыс істеді.

Андрей Ющинскийдің өлтірілуі

1911 жылы 12 наурызда 13 жасар Андрей Ющинский мектепке бара жатқанда жоғалып кетті. Сегіз күннен кейін оның мүсілденген денесі Зайцев кірпіш зауытының жанындағы үңгірден табылды. Бейлисті 1911 жылы 21 шілдеде, шамшырашы баланы еврей ұрлап кеткенін куәлік еткеннен кейін тұтқындады. Сот органдары патшаға ұсынған есепте Бейлисті кісі өлтіруші деп көрсетті. Бейлис екі жылдан астам уақыт сот күтіп түрмеде отырды. Осы уақытта орыс баспасөзінде еврей қауымына қарсы антисемиттік науқан басталды, оларды ритуалдық кісі өлтіруде айыптады. Александр Блок, Александр Куприн, Владимир Вернадский, Михайло Грушевский және Павел Милюков. Бейлис түрмеде бір жылдан астам болғанда, әскери шенеунік басқарыған делегация оның камерасына келді. Бейлисті өзін немесе басқа еврейлерді айыптауға мәжбүр ету мақсатымен жасалған әрекет болуы мүмкін, шенеунік Бейлисқа Романовтар әулетінің билігінің үш жүз жылдығына орай барлық каторжниктерді (қатаң еңбекке сотталғандарды) кешіретін манифестке байланысты жақын арада босатылатынын хабарлады. Бейлис өзінің естеліктерінде былай деді:

“Бұл манифест, – дедім мен, – каторжниктер үшін, мен үшін емес. Маған манифест қажет емес, әділ сот қажет.”
“Егер сізге босатуға бұйрық берілсе, сіз кетуге тиіссіз.”
“Жоқ – егер сіз түрме қақпаларын ашып, мені атумен қорқытсаңыз да, мен кетпеймін. Сот болмайынша мен кетпеймін.”

Бұл Бернард Маламудтың "Тексеруші" романына енгізген Бейлистің естеліктерінен алынған көптеген оқиғалардың бірі.

Сот

Сотқа дейінгі кезеңде, 1911-1912 жылдары, істі Киев полиция департаментінің бас тергеушісі Николай Александрович Красовский тергеді. Красовский тергеуді саботаждау әрекеттеріне қарамастан жұмысын жалғастырды және дәлелдерді жоғарылату науқанына қатысудан бас тартты. Ол істен шығарылды, бірақ полиция бөліміндегі бұрынғы әріптестерінің көмегімен жеке тергеуді жалғастырды. Олар Ющинскийдің нағыз кісі өлтірушілерін тапты: Рудзинский, Сингаевский, Латышев және Вера Чеберяктан құралған қылмыстык топ, оның ұлы Евгений Ющинскийдің досы болды. 1912 жылдың 30-31 мамырында Киев газеттерінде жарияланған хабар Красовскийдің тұтқындалуына әкеп соқты. Ақырында ол барлық айыптаулардан ақталды. Бейліс сот процесі 1913 жылдың 25 қыркүйегінен 28 қазанына дейін Киевте өтті. Прокуратураны үкіметтің ең білікті заңгерлері құрады. Киев мемлекеттік университетінің профессоры Сикорский (Игорь Сикорскийдің әкесі), медициналық психолог, сотқа сарапшы ретінде бұл оқиғаның діни мақсаттағы кісі өлтіру екенін айтты. Бейліс еврейлердің сенбі күні жұмыс істегендігіне байланысты мықты алибиге ие болды. Ющинскийді Бейліс жұмыс істеп тұрған сенбі күні таңертең ұрлап кеткенін оның жұмыстағы бейдін әріптестері растады. Сол таңертең Бейліс қол қойған кірпіштерді жеткізу туралы түбіртектер дәлел ретінде ұсынылды. Прокуратура Бейлістің бірнеше минутқа шығып, Ющинскийді ұрлап, содан кейін жұмысына оралғанын айтты.

Іс қорытылуы

Бейлісті айыптауға куәлік берген шамшырағыш, құпия полиция оны жаңылыстырғанын мойындады. Прокуратураның ісі одан әрі күшін жоғалтты, өйткені олар профессор Сикорскийдің өлтірілген баланың денесінің бір бөлігінде тапқан 13 жараны "еврей діни рәсімдерінде" он үш санының маңыздылығымен байланыстыруға көп еңбек сіңірді, бірақ кейіннен сол дене бөлігінде 14 жара болғаны анықталды. Дегенмен, бірнеше сағат ойластықтан кейін қазылар алқасы Бейлісті кінәсіз деп таныды.

Соттан кейін

Бейлістің соты бүкіл әлемде жарияланды және Ресей империясының антисемит саясаты қатты сынға алынды. Палестинаның Яффа қаласында шығатын араб тіліндегі "Филастин" газетінде осы сот туралы бірнеше мақала жарық көрді. Оның редакторы Юсеф Эль-Исса "ХХ ғасырдың ұятты оқиғасы" деген тақырыпта редакторлық мақала жариялады. 1913 жылғы 13 қазанда ол былай деп жазды: Лео Франк өмір бойына түрмеге кесілгеннен кейін линчеленді. Ақталудан кейін Бейліс танымал болды. Оның даңқының шамасын көрсететін мына сөз: "1913 жылғы Алғыс айту күнінде Нью-Йорктегі идиш сахнасының көрнекті жұлдыздарын көргісі келгендердің үш таңдауы болды: Якоб Адлердің Дьюи театрында Мендель Бейліс, Борис Томасхефскийдің Ұлттық театрында Мендель Бейліс немесе Дэвид Кесслердің Екінші авеню театрында Мендель Бейліс."

Осындай ұсыныстардан бас тартып, ол отбасымен бірге Ресейден Осман империясының бір провинциясы болған Палестинада барон Ротшильд сатып алған шаруашылыққа көшіп барды. Бейлістің күнкөрісі қиын болғанмен, ол кетпеуге қарсылық көрсетті. Достары мен жақсы тілектестері Америкаға баруға шақырғанда, ол былай деп жауап берді: "Бұрын, Ресейде, "Палестина" сөзі шөлейт және құнарсыз жерді еске түсіргенде де, мен басқа елдерге қарағанда осында келуді жөн көрдім. Енді, осы жерді жақсы көріп алғаннан кейін, осында қалуымды қаншалықты қатты қалағанымды айтуға болады!"

Америка Құрама Штаттары

Бейлистің қаржы жағдайы нашарлағаннан кейін, ол ақыры мойынсұнды. 1921 жылы ол Америка Құрама Штаттарына көшіп, өзінің басынан өткендері туралы «Қайғы-қасіреттерімнің хикаясы» атты еңбегін жариялады. Алғашында идиш тілінде жарық көрген (1925 және 1931 жылғы басылымдары), кітап кейіннен ағылшын тіліне (1926, 1992 және 2011 жылғы басылымдары), сондай-ақ орыс тіліне аударылды. Бейлис 1934 жылдың 7 шілдесінде Нью-Йорктегі Саратога-Спрингс қонақ үйінде күтпеген жерден дүниеден өтті және екі күннен кейін Квинс штатындағы Глендейлдегі Кармел тауы зиратында жерленді, осы зиратта Лео Франк пен Шолем Алейхем де жерленген. Бейлистің 1913 жылғы сот процесінен кейін даңқы сарқылып кеткенімен, оның қайтысымен бірге қысқа мерзімге қайта жаңғырды. Оның қоштасу рәсіміне 4000-нан астам адам қатысты. «Нью-Йорк Таймс» газеті Белистің еврей достары оның [өзін немесе басқа еврейлерді айыптауға бағытталған барлық қысымға қарсы тұру арқылы] өз елдестерін қырғыннан сақтап қалғанына сенгенін атап өтті. Бейлистің қоштасу рәсімі өткен Элдридж көшесі синагогының тарихында оның қоштасу рәсіміне қатысты оқиға былай сипатталған: «Адамдар ғибадатханаға сыймады. Онға жуық полицей көшеде тәртіп орнатуға тырысып, сәтсіз болды».

Өліміне шамамен алты ай қалғанда, Бейлис ағылшын тіліндегі «Jewish Daily Bulletin» газетіне сұхбат берді. Киевтегі сот процесі туралы «ең есімде қалған әсері» туралы сұрағанда, ол қанды жаладан құтылуына көмектескен орыс халқына, мысалы, детектив Красовский Микола Олександровичке (Николай Красовский) және журналист Бразуль Брушковскийге соңғы құрметін көрсетті: «Шын мәнінде ерлік, шын құрбандық болды. Олар мені қорғау арқылы мансаптарының құлайтынын, тіпті өмірлеріне қауіп төнетінін білді. Бірақ менің кінәсіз екенімді білгендіктен, олар табандылық танытты».

"The Fixer" кітабындағы сурет

Бернард Маламудтың "The Fixer" романы Мендель Бейлістің өміріне негізделген болса да, Маламуд Бейлістің және оның әйелінің бейнесін Бейлістің ұрпақтары кемсітетіндей етіп өзгертті. Шын Мендель Бейлис – адал әйелі Эстер және бес баласы бар, қадірлі, сыйлы, дінге жақын отбасылық адам еді. Маламудтың басты кейіпкері Яков Бок – ашулы, қарапайым тілде сөйлейтін, алданып, доссыз, баласыз, дінге қарсы шығушы. "The Fixer" алғаш жарық көрген кезде Бейлістің ұлы Дэвид Бейлис Маламудқа хат жазып, Маламудтың Бейлістің естеліктерінен плагиат жасағанын және Яков Бок пен Боктің әйелі Раисл кейіпкерлері арқылы Бейлис пен оның әйелінің естеліктерін түсіргенін айтты. Маламуд Дэвид Бейлисті "The Fixer" Мендель Бейлісті немесе оның әйелін бейнелеуге тырыспайтынына сендіруге тырысып, жауап жазды. Яков пен Раисл Бок, сіздердің пікіріңізше, ата-аналарыңызға ешқандай ұқсамайды. Тарихшы Альберт Линдеман өкініш білдірді: «ХХ ғасырдың соңына қарай Бейлис ісі туралы естелік "The Fixer" романымен ажырамас түрде байланысып (және шатастырылды)».

2006 жылы қайта жаңғыру

2006 жылғы наурыз айындағы (№ 9/160) «Украинский Персонал Плюс» журналында, «Қылмыс ашылды, қылмыскер белгісіз бе?» деген мақала жарияланды. Бұл мақала Бейлис ісіне қатысты жалған айыптауларды қайта көтеріп, қазылар алқасы Бейлисті кінәсіз деп тапқан болатын, бірақ оны белгісіз біреулер жасаған діни қағидаларға сәйкес кісі өлтіру деп таныды деген пікірді таратты.