Кіріспе

Рихард Вагнердің музыка теориясына қатысты антисемиттік еңбегі "Das Judenthum in der Musik" (Неміс тілінде «музыкадағы иудаизм», бірақ қазіргі тілде «музыкадағы еврейлік» деп дұрыс түсініледі) – композитор Ричард Вагнердің еврейлердің және олардың «табиғатының» еуропалық өнер музыкасына тигізген әсерін сынап, олардың оның дамуына ешқандай үлес қоспағанын, керісінше оны тауарға айналдырып, құлдыратып жібергенін дәлелдейтін эссе. Онда еврейлердің өнерлік қабілеттері арқылы емес, қаржылық ресурстарды бақылау арқылы музыка индустриясына енгендігі айтылады. Еңбектің назарында еврей композиторлары Феликс Мендельсон мен Джакомо Мейербердің музыкасы тұр, олардың техникалық шеберлігі мойындалса да, шынайы көркемдік құштарлықтан мүсірқалып, бетке айтылады. Вагнердің пікірінше, нағыз өнер – мәдениеттің өмірлік негізіне терең сіңуден туады, ал осы мәдениетке жат деп көрсетілген еврейлер тек жасанды немесе сыртқы үлес қоса алады. Алғаш рет 1850 жылдың қыркүйегінде Лейпцигтегі Neue Zeitschrift für Musik (NZM) журналында псевдониммен жарияланған. 1869 жылы Вагнердің атымен қайта басылып, түпнұсқалық басылымның мақсаты, оған болған реакция және Вагнер мен оның жақтастарының мансабына тигізген зиянды әсері туралы кеңейтілген түсіндірмелер қосылды.

Өмірбаян

"Дас Юдентум ин дер Музик" атты тақырыбының ағылшын тіліне аударылуы талқылау тудырып отыр. Мақаланы алғаш аударған Уильям Эштон Эллис оған "Музыкадағы Иудаизм" деген атау берді. Қазіргі ағылшын тілінде "иудаизм" еврейлердің Ыбырайым дінін білдіреді. Дегенмен, 19 ғасырдағы Германияда "Judenthum" еврейлердің мәдениеті мен әлеуметтік тұрмысын қамтитын, одан да кең мағынаға ие болды. Бұл сөз еврейлерді ақша табумен байланыстыратын, жағымсыз сипаттаманы да білдірді. Карл Маркс 1843 жылғы "Еврей сұрағы" атты мақаласында осы сөзді осы мағынада қолданады, онда ол еврейлерді капиталистік кәсіпкерлікпен тығыз байланыстырады. Вагнер де осы соңғы екі мағынаны ескерді, өйткені ол "Judenthum" сөзін "коммерциялықтықпен" шамамен бірдей мағынада қолданатын мақаланың контекстін ескереді; бұл қолданыс оның жеке хаттарында да көрінеді. Вагнердің мақаласы еврей ұлты мен дініне емес, еврей мәдениетіне, көркемдік талғамына, сондай-ақ экономикалық күшіне және коммерциялықтығына бағытталған шабуылды қамтиды. Мақалада Вагнер еврейлерді де, еврей емес адамдарды да "Judenthum" құлдырауынан азат ету қажеттігін айтады. Осы себепті тақырыптың баламалы аудармалары ұсынылды, оның ішінде "Музыкадағы еврейлік" және "Музыкадағы еврейлер". Бұл мақала 1848 жылғы төңкерістің бір бөлігі болған Дрездендегі мамыр көтерілісіне қатысқаннан кейін Цюрихтегі жер аударылу кезінде жазылған. Ол "Өнер және революция" және "Болашақтың өнер туындысы" атты polemikaлық мақалалар сериясынан кейін жарық көрді, олардың мақсаты Еуропа өнерінің мақсаты мен болашақ бағыты туралы пікірталас пен талқылауларды қозғау болды. Вагнер сол кезде радикалды көзқарастас болды және ол Германия өнері мен қоғамын жаңартуға бағытталған, 16 сағаттық "Der Ring des Nibelungen" музыкалық драмасын жасап шығарды, ол құлдырап бара жатқандай сезінген. Бұрынғы мақалаларында Вагнер әйгілі еврей композиторы Джакомо Мейербер сияқты сол кездегі танымал француз операсының бетке шығарған әлсіздігін сынады. Вагнер 1849 жылы Мейербердің "Пайғамбар" операсының үлкен жетістігін білгеннен кейін және оның жақын серігі Теодор Ухлигтің "Пайғамбар" операсын төменгі "еврейлік көркемдік талғамның" мысалы ретінде сынағаннан кейін осы тақырыпқа қайта оралуға батылдық танытты.

1850 жылғы түпнұсқа мақала

Мақаланың алғашқы нұсқасы К. Фрейгеданк ("К. Фритонх") деген псевдониммен NZM-де жарияланды. 1851 жылдың сәуірінде Франц Листке жазған хатында Вагнер псевдонимді "қорқудан емес, еврейлердің мәселені жеке деңгейге төмендетуіне жол бермеу үшін" қолданғанын мәлімдеді. Қызығы, осы хат Вагнердің Мейерберге деген жеке жеккөрушілігін де ашады, ол оның өмірінің "ең қараңғы" кезеңін еске түсіреді. Эсседе Вагнер еврейлердің өнерін сынап жазады. Вагнердің пікірінше, еврейлердің еуропалық музыкаға қатысуы оны байытуға емес, керісінше, төмендеп бара жатқан мәдени дәуірдің белгісі болып табылады. Вагнер Феликс Мендельсонды және аты-жөні аталмаған еврей опера композиторын (Мейербер) мысалға келтіріп, еврей суретшілері техникалық шеберлікке қол жеткізе алатынын, бірақ олардың туындылары шын өнер рухымен терең байланыспайтынын көрсетеді. Бұл үзіліс еврей суретшілерінің еуропалық мәдени дәстүрлерге деген сырттан қарау тұрғысынан туындайды, бұл оларға осы дәстүрлердің рухын шынайы бейнелейтін өнер жасауға кедергі келтіреді. Вагнердің Мейербердің музыкасына жасаған теріс бағасы жекелеген жайт емес, сол кездегі Германиядағы басым сыншылар пікірімен үйлеседі, олар Мейербердің шығармаларында "ритмикалық біртектілік пен артық эклектизм, нағыз драмалық кернеуден жоғары қойылған жасалма әсер" байқалады деп есептеді. Вагнер Мейербердің париждік көрермендерін шынайы өнермен айналысып, оларды сынға алып, рухани жағдайын көтеруді қалайтын емес, керісінше, олардың көңілсіздігінен арзан ойын-сауық іздеп отыр деп айыптайды. Вагнер еуропалық қоғамда еврейлерге деген эмоционалдық "инстинктивті теріс көзқарас" туралы ойға келеді, бұл либералдық әлеуметтік эмансипацияға қарамастан сақталады, сондай-ақ еврейлердің толыққанды интеграциясы мен қабылдануының болмауына байланысты. Вагнер бұл теріс көзқарасты мойындап, талқылау қажет деп санайды, оның себептері түсінікті болған соң, еврейлер мен еврей емес адамдар арасындағы әлеуметтік шиеленісті азайтуға болатын шаралар қабылдануы мүмкін. Түсіністік пен келісімге шақыруларға қарамастан, эсседе ұятсыз және қауқыпты антисемитизмке толы. Вагнер еврей тілін, сөйлеу манерін және сыртқы келбетін эстетикалық тұрғыдан ұнамсыз және көркемдік өрнек беруге жарамсыз деп кескілеп сынап жазады. Бір метафорада Вагнер, құрттар дене өлгеннен кейін оны желіп қоятындай, еврейлер де еуропалық мәдениеттің музыкасын, оның өмірлік күші сарқылғаннан кейін өздеріне иеленеді деп көрсетеді.

1850 жылғы баптың қабылдануы

NZM-нің таралымы өте шағын болды, шамамен 1500–2000 оқырманға жететіні бағаланды. Вагнер сенсация туғызып, қоғамдық пікір-таласты қозғауды үміттенгеніне қарамастан, реакция әлсіз болды. Мендельсонның бұрынғы әріптесі Игнац Мошелес NZM редакторы Франц Бренделге бір ғана наразылық хат жолдады. Ол Лейпциг консерваториясының тағы он профессорымен бірге Бренделдің консерватория басқармасынан кетуін талап етті. Брендел лауазымын сақтап қалды. Мақала Вагнердің жақтастары арасында да жақсы қабылданылмады, әсіресе композитор Франц Лист мақаладан ұялып, оны уақытша құбылыс немесе ашуға берілген шақ деп есептеді.

1869 жылғы қайта жариялау

Достарына өзіне және өнер туындыларына қатысты музыка сыншыларының баспадағы бұрын-соңды болмаған жаулықты түсіндіруге тырысқан Вагнер 1869 жылы өзінің атын қолданып, эссесін қайта жариялады. Оған түпнұсқаның мақсаты мен қабылдануына қатысты кеңейтілген түсіндірмелер қосты. 1850 жылғы түпнұсқа мәтінге бірнеше түзетулер енгізіліп, оның ұнатпайтын тілінің кермек сипаты азайтылды. Вагнер эссесінің алғашқы басылымында псевдоним қолдануын қорғады, себебі ол талқылаудың жеке бақыттарға бұрылуын болдырмақшы болды, өйткені шын аты жазылса, осылай болады деп ойлады. Дегенмен, Вагнер эссе авторы ретінде тез танылды. Вагнердің сөзіне сүйенсек, бастапқы эссе оның қоздырғысы келген әңгімені тоқтату үшін назарсыз қалғанмен, сыншылар оны басқа салаларда, атап айтқанда, оның басқа жарияланған көркем шығармалары мен сахналық туындыларында шабуылдауға көшті. Вагнер мұны баспасөзді бақылайтын еврей зиялыларының «кері қуғындауы» деп сипаттады. Бұл өзінен және Листтен «Болашақ музыкасының» «пайғамбарлары» ретінде газеттерде қатты қысым көрсетуге әкелді. Бұған музыка сыншысы Эдуард Ханслик бастама көтерді. Ханслик бастапқыда Вагнерді қолдағанмен, 1854 жыл шамасында «Музыкадағы әдемі туралы» еңбегін жариялағаннан кейін оған қарсы бұрылды. Хансликтің формальды құрылымға негізделген эстетикалық сұлулық туралы теориясы, Вагнер эссесінде «еврейлік» деп қынжырды, Вагнердің өзінің формасыз, құмарлықпен толған көріністерге негізделген теорияларымен қақтығысты. Вагнер Хансликтің «Музыкалық иудаизміне» қарсы ұзақ пікір таласты жүргізеді. Бұл тек еврей музыканттарын ғана емес, сонымен қатар осы стильді қабылдаған барлық композиторларды қамтиды. Ол Роберт Шуманды мысалға келтіріп, оның жастық шағындағы шаттыққа толы шығармалары «Музыкалық иудаизмнің» ықпалымен кейінірек беткей және мақтаншақтыққа ұласып кеткенін айтады. Соңында Вагнер еврей халқына тікелей үндеу жасап, еврей қоғамындағы айқын таланттар мен ізгіліктерді мойындайды. Ол еврей дінінің неміс рухына келтірген қысымның еврей халқы үшін одан да ауыр екенін мәлімдейді. Вагнер еврейлердің еврей дінімен қарым-қатынасын ашық сынау тіпті еврей қауымының өкілдерін де өздерінің нағыз азаттығы үшін күресуге шақыруы мүмкін деген үмітін білдіреді. Ол еврей халқының неміс мәдениетіне сіңіру мәселесін ашық талқылау қажеттігін, мәдени құлдырауды шеттету арқылы тоқтату үшін емес, адамгершілік қасиеттерді дамытуға бағытталған ортақ прогреске қол жеткізу үшін айтады.

Соңғы қабылдау

"Дас Юдентум" Вагнердің 1950-1960 жылдары ғалымдар Вагнер мен оның шығармалары арасындағы нацистік Германияның философиясы мен саясаты, әсіресе Холокостқа әкелген «Соңғы шешім» арасындағы ықтимал байланысты зерттей бастағанға дейін күрделі дау туғызбады. Гитлер Вагнердің музыкасының ынталы жанкүйері ретінде танымал болды, ал музыка нацистік партияның митингілерінде жиі ойналатын (басқа неміс композиторларының музыкасымен бірге), неміс мәдени үстемдігін көрсететін. Гитлер Вагнердің бірнеше музыка қолжазбаларын бағалы мүлік ретінде сақтаған, бірақ Гитлер мен басқа да нацистік басшылардың «Дас Юдентумды» оқығанына немесе тіпті оның бар екенін білгеніне ешқандай дәлел жоқ. Бұл эссе ертедегі вагнершілдер үшін ұят болғандықтан, нацистер билікке келгенге дейін 1914 жылы Веймарда тек бір рет қайта басылды. Нацистік кезеңде тағы екі басылым жарық көрді: 1934 жылы Берлинде және 1939 жылы Лейпцигте. Олардың ешқайсысы кең таралған басылымдар болған жоқ. Эссе басылымдарының неміс мәдени өміріне әсері шектеулі болғанымен, ол Вагнердің антисемиттік көзқарасының мәнін және оның сахналық шығармаларындағы антисемитизмнің болуын түсіну үшін маңызды құжат ретінде қызмет етеді. Теодор Адорно сияқты ғалымдар оның бар екенін айтса, басқалары бұған қарсы күреседі. Бұл мәселе академиялық және опера сүйер қауым арасында қызу талқылауда. Бірнеше даулы ерекшеліктерден басқа, Вагнердің шығармалары 1938 жылдан бері қазіргі Израиль мемлекетінде көпшілік алдында орындалмайды. Брайан Маги сияқты кейбір авторлар Вагнердің «Дас Юдентумдағы» ой-пікірінің түпнұсқалығын, оның зұлымдығын мойындауға қарамастан, қорғауға тырысты. Алайда, басқа ғалымдар эссенің мазмұнын жан-жақты қарастыру оның аргументін әлсіретеді деп санайды. Музыка тарихшылары Вагнердің эссесіндегі антисемиттік тезистер мен аргументтерді жоққа шығару үшін жазған.