Кіріспе

Нейсерия менингитиді, көбінесе менингококк деп аталатын, грам-теріс бактерия, меніңгит және менингококк ауруының басқа түрлерін, мысалы, менингококкцемияны – өмірге қауіпті сепсисті қоздыруы мүмкін. Бактерия дөңгелек болғандықтан кокус деп, ал жұптар түзе беруге бейім болғандықтан, нақтырақ айтқанда диплококус деп аталады. Ересектердің шамамен 10% бактерия тасымалдаушысы болып табылады, ол бактериялардың мұрын-жұтқыншақта кездеседі. Бұл бактерия тек адамға ғана тән патоген, және оның салдарынан жағдайдың 10% даму кемістігіне және өлімге әкелуі мүмкін. Бактериялық меніңгиттің эпидемиялық түрде, негізінен Африка мен Азияда таралған жалғыз түрі осы бактериямен байланысты. Бұл бактерия бүкіл әлемде эпидемиялық және эндемиялық түрде кездеседі. N. meningitidis сілекей және тыныс жолдарының секреттері арқылы жөтелгенде, түскенде, сүйіскенде, ойыншықтарды шайнағанда және су көзін бөліскенде таралады. Сондай-ақ, ауыз арқылы жыныстық қатынас арқылы жұғуы және ерлерде уретрит тудыруы мүмкін екені хабарланған. Бактерия пили деп аталатын ұзын, жіңішке өскіндерімен және Opa және Opc беткейлік ақуыздарымен жасушаларға жабысып, оларды жұқтырады және бірнеше вируленттілік факторларына ие.

Белгілері мен симптомдары

Менингококк менингит және менингококк ауруының басқа түрлерін тудыруы мүмкін. Менингококк менингитінің белгілері Haemophilus influenzae және Streptococcus pneumoniae сияқты басқа бактериялардың қоздырған белгілерімен оңай шатастырылады. Бұл зертханалық тесттер Neisseria meningitidis-тің болуын растау мүмкіндігін азайтады, себебі антибиотиктер организмдегі бактериялардың санын күрт төмендетеді. Ұлыбританиялық ұсыныстар бактерияны анықтау мүмкіндігінің төмендеуі, өлім қаупінің азаюымен өтемеленеді деген тұжырымға негізделген. Нейссерия менингитидісінен туындаған септицемия, тіпті нәрестелердің өлімімен байланысты болса да, менингококк менингитіне қарағанда аз назар аударды. Менингококк септицемиясы әдетте қызғылт түсті бөртпеге себеп болады, ол шынымен басылғанда (ақшыл болмайды) түсін жоғалтпайды және менингиттің классикалық белгілерін тудырмайды. Сондықтан, бөртпенің маңыздылығын білмейтіндер бұл жағдайды елемеуі мүмкін. Септицемияның бастапқы көрінуінен кейін бірнеше сағат ішінде өлім-жітім шамамен 50% құрайды. Басқа да ауыр асқынуларға Уотерхаус-Фридериксен синдромы (фульминантты менингококцемия салдарынан бүйрек үсті бездерінің кең ауқымды, көбінесе екі жақты қан кетуі), бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігі және тараған интраваскулярлық коагуляция жатады.

Тіршілік ету ортасы

N. meningitidis ересектердің 8–25% дейін құралатын мұрын-жұтқыншақтың қалыпты, патогенді емес флорасының бір бөлігі болып табылады. Ол тек адамдарды ғана қоныстандырып, жұқтырады және басқа жануарлардан оқшауланған емес. Бұл бактерияның адам трансферрині мен лактоферринінен басқа көздерден темір алуға қабілетсіздігінен туындайды деп саналады. Серотиптердің таралуы әлем бойынша айқын түрде өзгереді. А типі Африка мен Азияда ең көп таралған, бірақ Солтүстік Америкада сирек кездеседі немесе жоққа шығарылған. АҚШ-та B серотобы ауру мен өлім-жітімнің басты себебі болып табылады, одан кейін C серотобы тұр. Көптеген субтиптер менингококк ауруына қарсы жалпыға қолданылатын вакцинаны әзірлеуге кедергі келтірді.

Вируленттілігі

Липолигосахарид (LOS) – *N. meningitidis* сыртқы мембранасының құрамдас бөлігі. Ол эндотоксин ретінде әрекет етеді және қызыл қан клеткаларының жойылуына байланысты септикалық шок пен қан кетуге себеп болады. Басқа вируленттілік факторларына иелік жасушаның фагоцитозын болдырмайтын және иелік жасушаның иммундық жауабынан қашуға көмектесетін полисахаридтік капсула жатады. Адгезия – иелік жасушаға сәтті енудің тағы бір маңызды вируленттілік стратегиясы. Адгезия мен инвазияға қатысатын немесе белгілі бір иелік жасуша рецепторларымен өзара әрекеттесуді қамтамасыз ететін бірнеше белгілі ақуыздар бар. Оларға бактерияның мұрын-жұтқыншақтың эпителийлік жасушаларына жабысуын қамтамасыз ететін IV типті пилин адгезині, белгілі бір иелік жасуша рецепторларымен өзара әрекеттесуді қамтамасыз ететін, беткі қабаттағы Opa және Opc ақуыздары, сондай-ақ адгезияға қатысатын NadA жатады. Қан ағынына енген патогенді менингококтар жаңа ортада тірі қалуға қабілетті болуы керек, бұл темірді (FetA және Hmbr) алу және пайдалану, каталаза және супероксид дисмутазасын өндіру арқылы жасуша ішіндегі тотығу арқылы өлтіруге қарсы тұру, сондай-ақ комплемент арқылы өлтіруді (fHbp) болдырмау арқылы жеңілдетіледі. Пориндер патогенді және коменсалды түрлердің де комплементті тежеудің маңызды факторы болып табылады. Пориндер қоректік заттарды сіңіру үшін маңызды. Пориндер TLR2 арқылы да танылады, олар комплемент факторларымен (C3b, C4b, фактор H және C4bp (комплемент фактор 4b байланыстырушы ақуыз)) байланысады. CR3 арқылы ішке сіңіру үшін пилимен ынтымақтастық – пориндердің тағы бір функциясы. Пориндер иелік жасушаларға транслокациялау қабілетін және реактивті оттегі түрлерінің өндірісін және апоптозды модуляциялау мүмкіндігін де қамтамасыз етеді. Бір түрдің штамдары әртүрлі пориндерді экспресс ете алады.

Геном

Нейссерия менингитидінің кем дегенде 8 толық геномы анықталды, олар шамамен 2100–2500 ақуызды кодтайды. MC58 штаммының (B серотобы) геномында 2 272 351 негіз жұптары бар. 2000 жылы тізбектелген кезде 2158 ашық оқу кадрлары (ORF) табылды. Олардың 1158-іне (53,7%) биологиялық функция болжамдалды. ДНҚ-ның көлденең трансферінің үш негізгі аймағы табылды. Олардың екеуі патогенділікке қатысты ақуыздарды кодтайды. Үшінші аймақ тек гипотетикалық ақуыздарды кодтайды. Бұрын белгілі кез келген патогенге қарағанда фазалық өзгеріске ұшырайтын гендердің көбірек саны осы штаммда табылды. Фазалық өзгеріс – бұл патогеннің иесінің иммундық жүйесінен қашуына көмектесетін механизм. H44/76 штаммының геномдық мөлшері 2,18 Мб және 2480 ашық оқу кадрын (ORF) кодтайды, ал MC58 үшін 2,27 Мб және 2465 ORF. N. meningitidis ядролық геномы үшін мультилокусты тізбекті типтеу (cgMLST) ашық қолжетімді деректер базасы бар. Сілтеме: Neisseria typing.

Генетикалық трансформация

Генетикалық трансформация – бактериялық клетканың көрші клеткадан ДНК-ны қабылдап алуы және рекомбинация арқылы осы ДНК-ны қабылдаушы геномға енгізу процесі. N. meningitidis-те ДНК трансформациясы донор ДНК-ның қысқа ДНК тізбектерінің (9–10 мер, кодтау аймақтарында орналасқан) болуын қажет етеді. Бұл тізбектер ДНК қабылдау тізбектері (DUS) деп аталады. Осы тізбектерді нақты тану IV типті пилин арқылы жүзеге асырылады. N. meningitidis-те DUS тізбектері ДНК жөндеу және рекомбинацияға (сондай-ақ шектеу-модификация және репликацияға) қатысатын гендерде, басқа аннотацияланған гендер тобына қарағанда едәуір жоғары тығыздықпен кездеседі. ДНК жөндеу және рекомбинация гендеріндегі DUS-тың көп болуы геномды сақтау гендерін қабылдау арқылы ДНК жөндеу және рекомбинация механизмінің тұтастығын сақтаудың пайдасын көрсетеді, олар қабылдаушы клеткадағы зақымдалған аналогтарын алмастыра алады. N. meningititis мұрын-жұтқыншақ шырышты қабығына қоныстанды, ол макрофагтарға бай. Олардың белсенділігі кезінде макрофагтар супероксид (O2−) және сутек пероксидін (H2O2) өндіреді. Осылайша, N. meningitidis өмірлік циклы барысында окистелу стрессіне ұшырауы мүмкін. Сәйкесінше, N. meningitidis үшін генетикалық трансформацияның маңызды пайдасы реактивті оттегіден туындаған окистелу ДНК зақымдануын жоятын клетканың рекомбинациялық және жөндеу механизмін сақтау болуы мүмкін. Бұл трансформация бактериялық патогендерге пайдалы екенін, инфекция кезінде иесінің окистелу қорғанысынан туындаған ДНК зақымдануын қалпына келтіруді жеңілдететінін көрсететін жалпы идеямен сәйкес келеді. Менингококк популяциясы генетикалық тұрғыдан кең түрленеді, бұл назофаринксте горизонтальді гендердің ауысуына байланысты. Гендер алмасу Neisseria түрлерінің геномдары ішінде де, арасында да жүруі мүмкін, және бұл жаңа қасиеттерді алудың басты механизмі болып табылады. Бұл менингококктардың шетелдік ДНК-ны қабылдауға табиғи қабілетімен жеңілдетіледі. N. meningitidis-тің комменсал штаммы бұрын гипер инвазивтілікпен байланысты болған 8 кб профагты, менингококк ауруымен байланысты аралды (MDAΦ) иеленді. Диагноздың алтын стандарты – N. meningitidis-ті стерильді дене сұйықтығынан (ЦСЖ немесе қан) микробиологиялық оқшаулау.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та менингококк ауруының алдын алу үшін бірнеше вакцина қол жетімді. Кейбір вакциналар B серотобын қамтиды, ал басқалары A, C, W және Y серотобын қамтиды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) барлық жасөспірімдерге MenACWY вакцинасын және күшейткіш дозасын, сондай-ақ MenB вакцинасын қосымша ұсынады. MenACWY және MenB түрлі медициналық жағдайлары мен әлеуметтік тәуекел факторлары бар басқа жастағы адамдарға да ұсынылады. 2014 жылдың қазан айында FDA 10-дан 25 жасқа дейінгі адамдарға қолдануға арналған, B серотобына қарсы тиімді алғашқы вакцинаны – Trumenba вакцинасын мақұлдады.

Африка

2010 жылы Менингит вакцинасы жобасы Африканың менингит белдеуінде MenAfriVac деп аталатын вакцинаны қолданысқа енгізді. Оны Serum Institute of India үлкен дәрі-дәрмек өндірушісі жасады және бір инъекциясы 50 АҚШ центінен сатылды. 2010 жылы Буркина-Фасодан бастап, Бенин, Камерун, Чад, Кот-д'Ивуар, Эфиопия, Гана, Мали, Нигер, Мавритания, Нигерия, Сенегал, Судан, Того және Гамбия елдерінде 215 миллион адам вакцинацияланды. Вакцинация науқанының нәтижесінде қатысушы елдерде А тобы менингиті дерлік жойылды.

Емдеу

N. meningitidis жұқпасы анықталған адамдар антибиотиктермен емдеу үшін дереу ауруханаға жатқызылуы керек. Менингококк ауруы өте жылдам тарауы мүмкін болғандықтан, егер ауру белгілері күдіс тудырса, ауруханаға жатқызу алдында, мүмкіндігінше ертерек бұлшықетке бір реттік интрамускулярлық антибиотик берілуі мүмкін. Клиникалық практикалық нұсқаулар зертханалық тексеру үшін ми-жұлындық сұйықтықты (МЖС) алуға мүмкіндік болмаған жағдайда, эмпирикалық емдеуді қолдауды ұсынады. Антибиотиктермен емдеу микробиологиялық тесттердің нәтижелеріне әсер етуі мүмкін, бірақ диагноз қанның егісі және клиникалық қарап тексеру негізінде қойылуы мүмкін.

Эпидемиология

Н. менингитид – өркендеген елдерде аурудың, дамудың бұзылуының және балалық шақтағы өлімнің негізгі себебі болып табылады және Африка мен Азияда эпидемияларға әкеп соқты. Жыл сайын АҚШ-та N. meningitidis жұқтырған 2500–3500 адам тіркеледі, бұл 100 000 адамға шаққанда 1 адамды құрайды. Бес жасқа дейінгі балалар ең көп тәуекелге ұшырайды, одан кейін жоғары мектеп жасындағы жасөспірімдер келеді. Африканың менингит белдеуіндегі аурудың көрсеткіші 2010 жылы вакцина енгізілгенге дейін 1000-нан 1-ге дейін, ал кейде 100-ге дейін жететін. Менгинококк ауруына ең көп шалдығатындар – бір жасқа дейінгі нәрестелер, олардың иммундық жүйесі толық жетілмеген. Өркендеген елдерде жасөспірімдер арасында аурудың екінші бір шарықталуы байқалады, олар көптеп жиналады, жатақханаларда тұрады немесе темекі шегеді. Вакцина әзірлеу жұмыстары жалғасуда. Бұл инфекция сілекей және басқа да тыныс жолдарының секреттері арқылы жұқпалы, әсіресе жөтелгенде, түшкіргенде, сүйгенде және ойыншықтарды шайнағанда. Аурудың бастапқы сатысындағы тасымалдаушыдан шыққан тыныс тамшылары бактерияларды таратуы мүмкін. Тасымалдаушымен тығыз байланыс – ең маңызды тәуекел факторы. Басқа да тәуекел факторларына әлсіреген жалпы немесе жергілікті иммундық жауап, мысалы, жоғарғы тыныс жолдарының жақындағы инфекциясы, темекі шегу және комплемент тапшылығы жатады. Инкубациялық кезеңі қысқа, 2–10 күнге созылады. Сезімтал адамдарда N. meningitidis қан ағынына еніп, жүйелік инфекция, сепсис, тараған интраваскулярлық коагуляция, қан айналымының бұзылуы және септикалық шок тудыруы мүмкін.

Тарих

1884 жылы Этторе Марчиафава мен Анджело Селли алғаш рет ми-жұлын сұйығында (МЖС) жасушалардың ішінде бактерияны байқады. 1887 жылы Антон Вайхсельбаум бактериялық менингитпен ауыратын науқастардың ми-жұлын сұйығынан бактерияны бөліп алды. Ол бактерияға Diplococcus intracellularis meningitidis деген ат қойды. Neisseria meningitidis бактериясының жасуша бетіндегі FrpC ақуызы, кальцийге ұшырағанда реактивті ангидрид түзілетіндіктен, ақуыздардың коваленттік байланысын жасау үшін өзгертілген. Бактерия сонымен қатар IgA антиденелерін ыдыратуға қабілетті ерекше ферменттерді де шығарады.