Кіріспе

«Солтүстік полюсінің императоры» – Роберт Олдричтің режиссерлік еткен, Ли Марвин, Эрнест Борньин, Кит Каррадин және Чарльз Тайнер ойнаған 1973 жылғы американдық оқиғалық фильм. Кейіннен ол үй медиасында (және көбірек танымал) «Солтүстік императоры» деген қысқаша атаумен қайта шығарылды, студия басшылары оны көңіл көтеріп, мерекелік оқиға деп қате түсінуден сақтау үшін осылай атады. Бұл түпнұсқа атау Ұлы депрессия кезеңіндегі саяхатшылардың арасындағы тарихи әзілге құрмет көрсету болып табылады, олар әлемдегі ең жақсы саяхатшыны «Солтүстік полюсінің императоры» деп атаған, бұл олардың өмірдің қиын жағдайларын әжуалау тәсілі еді, себебі Солтүстік полюсін басқаратын адам кең, шөл, суық, бос және құнарсыз далаға ғана билік ететінін білдіреді. Фильм 1930 жылдардағы Орегон штатында Ұлы депрессия кезінде екі саяхатшының (әсіресе «Жүйеге» қарсы) күресін көрсетеді. Оның сценарийі үш жеке, бірақ байланысты, бұрынғы онжылдықтарда жарық көрген еңбектерден үлкен шабыт алды: Джек Лондонның 1907 жылғы саяхат мемуары «Жол»; және екі аз танымал кітап, екеуі де аңызға айналған саяхатшы «А No. 1» (Леон Рей Ливингстонның псевдонимі) жазған: «Саяхатшының жолы» (1913) және «Жек Лондонмен жағалаудан жағалауға» (1917) саяхатнамасы. Каррадиннің кейіпкері, Сигарет, Джек Лондон саяхаттарында қолданған лақап атын пайдаланады және Лондон сияқты, ескі Ливингстонның «Жоқ No. 1» (Марвин ойнаған) жас серігі ретінде бейнеленген, бірақ осы жерде (кейбіреулердің айтуынша) Каррадиннің кейіпкері мен Джек Лондонның ұқсастығы аяқталады, себебі фильмде Сигарет жас, көп сөйлейтін және ақылсыз болып көрсетілген, ал «Жоқ No. 1» – ізгі және тәжірибелі ардагер.

Сюжет

Шак (Эрнест Борньин) – Ұлы депрессия кезінде Орегон, Тынық және Шығыс теміржолында кондуктор. Ол өзінің пойызын, №19-ды, тегін жол тартуға тырысатындардан қорғайды. Босқындардың арасында қадірленген, батыр саналатын «Бірінші номер» пойызға секіріп өтеді, ал одан кейін жас, тәжірибесіз Сигарет оның ізінен тым жақыннан ілеседі, бірақ Шак оларды көріп, сырттан вагонға кіргізіп, шығу жолдарын жабады. Қиын жағдайларын түсінгеннен кейін, «Бірінші номер» өзі мен Сигарет тұтқындалған ағаштан жасалған мал вагонынан «жасырын» шығу үшін борттағы сабанға от қояды. Шак командаға жақындап келе жатқан теміржол ауласында пойызды тоқтатуға, содан кейін өртті сөндіруге көмектесуге және оның қосымша жолаушыларын ұстауға бұйрық береді. «Бірінші номер» олардан қашып, босқындар орманына жетеді, ескі досы Smile-мен кездеседі, ол өз кезегінде оянады және жиналған топқа: «Бірінші номер – «Жолдың патшасы, әлдеқашан 19-шы номермен келді!» – деп жариялайды. Осы уақытта, Сигарет теміржол ауласында жұмысшыларға ұстатылады, ол оларға Шактың пойызына өзі мінгенін және басқа босқын оларды ұстатып, өртте жағып жібергенін мақтанады. Жұмысшылардың көпшілігі оған сенеді және босқындар орманына Сигареттің Шакты жеңгенін хабарлау үшін тағы бір «бо» жібереді. Бұл босқын джунглиге келіп, хабарды тарата бастағанда, «Бірінші номер» олардың арасында болады және жас мақтанышкер Сигарет өзінің ісіне құрмет алып жатқанын естиді. Ашуланып, «Бірінші номер» Шактың пойызымен Портлендке дейін барып, осы батыл әрекетке тек өзі ғана қабілетті екенін дәлелдеуге бел буады. Ол тағы бір жас босқынды ауланың су мұнарасына, барлық адам көре алатын жерге, өз ниетін жазуға шақырады. Бұл хабар пойыз депосына жеткенде, Шак Сигареттің өзінің пойызымен жүргенін айтқаны үшін өлтіруге дайын тұрады. Айналасындағы жұмысшылардың ықыласынан айырылып, Сигарет байқалмай тыныш шығып кетеді. Басқа босқындар Шактың пойызымен бірінші рет жүретін адам «Солтүстік полюстің императоры» атағына ие болады деп келіседі. Теміржолшылар «Бірінші номер» оны жасай ала ма, жоқ па, деп тігіс тігеді, хабарды телефон және телеграф арқылы жоғары және төменге таратып, Шактың кеңінен танымал және ұнамайтындығын еске салады. Келесі күні таңертең тұманды болады. «Бірінші номер» пойыздан орын алуына жол бермеуге бел буған Шак ауласында пойызды жылдам жүргізеді. Алайда, босқындардың бірі 19-шы номерді тармақты желіге ауыстыратын, бұл «Бірінші номер» үшін оңайрақ болады. Содан кейін пойыз қайтадан жолға шыға бастайды. «Бірінші номер» локомотивті және тендерді жүк вагондарынан ажыратып, Шакты одан әрі қашықтықта ұстайды. Шак «Бірінші номерге» (қазір томанды орманда жасырынып жатыр) бұл әзіл бірнеше минуттан кейін келетін жедел пошта пойызынан 10 адамның өмірін қиюы мүмкін екенін айқайлайды. «Бірінші номер» бұл «ертегі» ғана деп күмән келтіреді. Инженер, отыншы және Шак пойызды қайтадан іске қосуға тырысады, олар оны жолдан шығаруға тырысады, пошта пойызымен апатты соқтығысудан қашып, олардың ақымақ тежегіші Крекерге инсульт немесе жүрек соғысы тудырады. «Бірінші номер» қайтадан пойызға мініп, темір құбырдың ішіне жасырынады. Таң атқанда және тұманның көтерілгенін байқаған ол Сигарет көрші құбырда жасырынғанын, одан да жаманы, №19 экипажына олардың қасында екенін ескерткен болуы мүмкін. Шак пойызды биік тұғырға тоқтатады, сонда ол және Крекер босқындарды оңай іздеуге болады. Көп ұзамай өзін тауып алатынын түсінген Сигарет көпірден төмен түсіп, тек «Бірінші номер» қиыршық өзеннің түбіндегі қоқыс үйіндісінде сигараға тосып отырып, тынығып отырғанын көреді. Олар пойызға қайтадан көтеріледі, бірақ Шак мұны байқап, темірден жасалған ілмек тізбегін арқанға байлап, оны қозғалып жатқан пойыздың астына сүйретеді (ол жерде ол өтетін рельсті байлағыштарға секіреді) оларды жарақаттап, Сигаретке соқтырады. «Бірінші номер» тікұшақтың арқанын ұстап, оны машинаның астына байлайды және Сигаретті өзімен бірге көлікті көтеруге шақырады, бірақ ол ұстауын жоғалтады (Шак қол мен аяқ ұстағыштардың бір бөлігін саботаж етті) және құлайды. Шак үлкен балғамен Сигареттің басына соққы береді, ол да құлап түседі. Екі жігіт қоқыс үйіндісіне барып, бірнеше бөтелкелерді жоғары қарай сүйреп шығады да, рельстерді майлайды. Жолаушылар пойызының жылдамдығы осыған байланысты жеткілікті төмендейді. «Бірінші номер» және Сигарет көліктің бірінің шатырына жоғарыдан құлыптан секіре алады. Екі адам Салем ауласында және «Бірінші номер» цигаретті фольга ретінде күрішті ұрлау үшін пайдаланады. Полицей (Саймон Окленд) оларды босқындар орманына дейін қуалайды, бірақ олар оны қоршап алып, иттің үнін шығаруға мәжбүр етеді. «Бірінші номер», енді Сигареттің бос сөздерінен жиі ашуланып, жас жігітке егер оларға тыңдап, үйренуге рұқсат берсе, ол нағыз босқын бола алатынын, тіпті Солтүстік полюстің императоры бола алатынын айтады. «Бірінші номер» кейін жергілікті баптызу рәсіміне қатысады, оның мақсаты – екеуі үшін киім жинауға көмектесу үшін Сигареттің киімдерін ұрлау. Салем ауласында «Бірінші номер» қайтадан су мұнарасына №19 пойызымен Портлендке дейін баратынын жазады. Шак локомотившіге ауладан қалыпты жылдамдықпен пойызды шығаруға бұйрық береді, осылайша екі босқынның оңай отыруына мүмкіндік береді; Шак мәселені біржолата шешуді қалайды. «Бірінші номер» және Сигарет жүк вагонының астына мініп, Шак (қайтадан) арқанмен байланған ілмек тізбегін оларды жарақаттау үшін сүйрейді. Ауырсынып, Сигареттің өткен жолы көмектескеніне қарамастан, енді көмектеспейтінін көріп, «Бірінші номер» аяғымен тежегіштердегі жабысқақтықты босататын рычагты итеріп, пойызды тез тоқтатуға мәжбүрлейді. Отыншы өртке жақын тұрғандықтан, қатты күйік алады. Крекер кабинадан құлап, мойны сынғанынан қаза табады. Сигарет «Бірінші номерді» жараланған күйде көлдің жанында есін жинап жатқан жерінен табады және оның күшсіздігі мен батылдығына наразылық білдіреді. Жасырақ жігіт өзінің барлық уақыттың ең ұлы босқынына айналатынын мәлімдейді. Бұл тікілгеннен кейін Сигарет қайтадан пойызға мініп, бірақ бірден балғамен қаруланған және ашулы Шактан қорқып, кері шегінеді. Шак соққы жасауға дайын болғанда, «Бірінші номер» пайда болып, Шакпен күресе бастайды. Ауыр тізбектер, ағаш тақталар және балтаны қолданатын қаһарлы күрес орын алады (Сигарет кабинадан қауіпсіз қашықтықта бақылайды). «Бірінші номер» соңында қанға батқан Шакты жеңіп алады, бірақ оны өлтірмей, пойыздан лақтырып жібереді. Нашарлықпен Шак «Бірінші номер» оны жеңгенімен, одан құтыла алмайтынын айқайлайды. «Бірінші номер» одан кейін Сигаретті «біз» Шакты жеңгеніміз деп мақтанғаны үшін пойыздан лақтырып жібереді, баланың жақсы босқын бола алатынын, бірақ оның мінезі жоқ екенін айтады. «Сенде барлық мүмкіндіктер болды, бала, бірақ жүрек жоқ», – деп айғайлайды ол, пойыз алыс горизонтқа қарай Портлендке қарай жылдамдап кетеді.

Өндіріс

Фильм 1972 жылдың қаңтарында жарияланды. Борньиннің гонорары 150 мың доллар құрады. Бұл Марвин мен Борньиннің бірге түскен бесінші фильмі болды (барлығы алты фильмнің ішінде).

Фильм түсіру орны

Фильм Орегон штатының Коттедж-Гроув қаласында және оның айналасында түсірілді (сонымен қатар, Бастер Китон өзінің 1927 жылғы теміржол фильмі "Генерал" үшін пайдаланған орын), Орегон, Тынық мұхиты және Шығыс темір жолының (OP&E) қолданыстағы теміржол бойында. 1972 жылы OP&E президенті Уиллис Кайл Орегон губернаторы Том Макколлмен және 20th Century Fox компаниясымен келісімге келгеннен кейін кинокомпанияға фильмді түсіруге шексіз мүмкіндік берді. Орегон, Тынық мұхиты және Шығыс темір жолының вагондары, оның ішінде екі бу локомотиві (біреуі No. 19, 2-8-2 типіндегі Baldwin Locomotive Works ағаш өңдеу/кен өндіру жеңіл Микадо локомотиві, екіншісі No. 5, ALCO 2-8-0 Consolidation локомотиві) фильмде көрсетілген. OP&E-нің Коттедж-Гроув қаласындағы теміржол депосы және бұрынғы Portland, Astoria & Pacific Railroad темір жолының 1913 жылы Орегон штатының Бакстон қаласының жанындағы Менденхолл сағасы үстінде салынған ағаштан жасалған көпірі, қазір Банкс-Вернония мемлекеттік жолының бөлігі болып табылады. Түсірілім 1972 жылдың 5 қазанында аяқталды.

Сыни

Роджер Эберт фильмге 4 жұлдыздың 2,5-ін берді және былай деп жазды: «Фильмнің қуаты зор, бірақ ешқашан назарға шоғырланбаған; соңында біз тым көп бағытталмаған зорлық-зомбылық пен белгісіз мақсаттағы тамаша режиссурамен қалдық». 1983 жылы «At the Movies» бағдарламасында Эберт Джин Сискелмен келіспеу үшін «Octopussy» фильмін қарап тұрып, осы фильмдегі пойыз трюктерін оған ұқсас немесе «бұрын көргендей» деп бағалады. «The New York Times» газетінің Винсент Канби фильмді «жақсы, әсем қойылған әрекетке толы мелодрама» деп атады, «керемет актерлік ойын» мен «өте жақсы әрекеттік фильм кейіпкерлері, олардың өткен тарихымен бізді жалықтыра алмайтын адамдар, себебі олардың мұндай тарихы жоқ. Олар фильмнің уақыты мен оқиғасы ішінде ғана өмір сүреді. Фильм аяқталғанда олар жоғалып кетеді, бірақ біз керемет саяхат жасадық». «Variety» журналы сюжетті «шеткі және толық метражды фильмді ұстап тұруға жеткіліксіз» деп тапты. Роберт Олдричтің күшті режиссурасымен зорлық-зомбылық көп болғанымен, негізгі идея жиі уақытты жеңіп, Марвин хоболардың философиясы мен ерекшеліктерін жас жігітке (Кит Каррадин) түсіндірумен айналысады, ол өте қадірленіп, қабылдануды қалайды. «Chicago Tribune» газетінің Джин Сискел фильмге 4 жұлдыздың 1,5-ін берді және оны «мұңды дастан» деп атады, «сценарийде ешкімге ешқайсысы туралы қамқорлық тудырмайтын ештеңе жоқ». «Los Angeles Times» газетінің Кевин Томас фильмді «бұл жылы Голливудтан шыққан ең жақсы сценарийлердің бірі» деп бағалап, «күшті, көңілді дастан» деп сипаттады. «The Washington Post» газетінің Гари Арнольд «мағынасыз, мультфильм сценарийін» сынап, былай деді: «Фильмнің барлық мәні – кульминацияда. Сол керемет, қорқынышты зорлық-зомбылық эпизоды болмаса, жоба толығымен маңызсыз болар еді. Фильмнің табысы Ли Марвиннің Эрнест Боргнинді балтамен ұруын көруге қызығушылық танытқандардың, қорқыныш сезінгендерден көп болуына байланысты». Квентин Тарантино кейінірек: «Теориялық тұрғыдан алғанда, Олдрич «Солтүстік императорына» өте лайықты болуы керек еді. Бірақ үлкен кісіден күтетін мықты, тозған, күшті режиссураның орнына, Олдрич 30-жылдардағы театрлық әрекеттерге беріліп кетеді. Фильм MGM көрермендерге «Болға қарсы тізбектей шайқас» деп сатқаннан гөрі, босқындар туралы Деймон Руниондық мюзиклға көбірек ұқсайды». «Rotten Tomatoes» 8 сыншының пікірлеріне сүйене отырып, фильмге 63% балл берді.

Кассалық жинақ

Фильм кассада сәтсіздікке ұшырады. Олдрич кейінірек фильмнің тартымдылығын дұрыс бағаламағанын мойындады: "Мен символдардың өте түсінікті деп ойладым". Көрермендер Борньеннің – жүйе өкілі екенін, Марвиннің – жүйеге қарсы, жеке тұлға екенін, ал Кит Каррадиннің – пайда үшін кез келген нәрсеге баратын, мүмкіндікті пайдаланушы жас екенін байқамайтындай болды деп ешқашан ойламадым. Мен адамдар Марвиннің кейіпкеріне жақсы тілек білдірмейді деп ойламадым. Мен бәрінің "Мен Марвиннің не үшін күресіп жатқанын түсінемін. Ол өзін шектеуге, құқын жоққа шығаруға қарсы тұрып жатыр, мен оны қолдаймын" дейтініне сендім". Бірақ ешкім де солай істемеді. Ол осылай болған жоқ. Ешкімге қызық болмады.

Саундтрек

2008 жылдың 16 маусымында Intrada Records компаниясы композитор Фрэнк Де Вольдің фильмінен жасалған саундтректің жалғыз коммерциялық CD нұсқасын, фильм шыққаннан кейін 35 жыл өткен соң жариялады. 1200 данадан тұратын CD бірден сатылып түгелдей таусылып кетті. Онда бірнеше пайдаланылмаған музыкалық фрагменттер бар еді. Righteous Brothers тобының Билл Медли бастапқыда фильмнің саундтрекі үшін вокалды жазған, бірақ себептері белгісіз, соңғы сәтте Марти Роббинспен ауыстырылды. Фрэнк Де Воль музыкасын жазған, Хэл Дэвид сөздерін жазған және Марти Роббинс орындаған "A Man and a Train" балладасы оның All Time Greatest Hits (Catalog# 77425) альбомында және Curb Records компаниясы 2006 жылдың қаңтарында шығарған The Best of Marty Robbins CD-сінде де кездеседі. Екеуінде де фильмде қолданылмаған екінші шумақ бар.

Үй медиасы

Фильм Солтүстік Америкада 20th Century Fox Home Entertainment компаниясы арқылы 2006 жылдың 5 маусымында «Солтүстік императоры» деген атпен DVD форматында жарық көрді. 2-аймақтық нұсқасы Ұлыбританияда 2007 жылдың 3 қыркүйегінен бастап жалпы таратпа ретінде сол атаумен қолжетімді болды. Сонымен қатар, фильм 2015 жылдың 8 қыркүйегінде Twilight Time компаниясымен Blu-ray форматында да шықты.