Кіріспе

Фригг (/f//r//ɪ//g/; көне норвег тілінде: Frigg) – герман мифологиясындағы Эсирлердің бірі. Солтүстік мифологиясында оған қатысты сақталған көптеген мәліметтерде, ол неке, болжам, болжамды көру және аналықпен байланысты және Фенсалирдің батпақты сарайларында тұрады. Жалпы герман мифологиясында ол көне жоғары неміс тілінде Фрижа, лангобард тілінде Фрея, көне ағылшын тілінде Фриг, көне фриз тілінде Фриа, көне саксон тілінде Фри деп аталады – бәрі де *Frijjō прото-германдық құдай атына басталады. Көптеген дереккөздер оны Один құдайының әйелі деп көрсетеді. Көне жоғары неміс және көне норвег дереккөздерінде ол Фулламен тығыз байланысты, сонымен қатар Лофн, Хлин, Гна және Жермен байланысты, бірақ Жер басқаша, дербес құдай ретінде бейнеленеді (көне норвег тілінде: Jörð – «Жер»). Фригг пен Одиннің балаларының ішінде жарқыраған құдай Балдр бар. Апта күнінің ағылшынша атауы Friday («Фригг күні») оның есімін сақтайды. Христиандық қабылдағаннан кейін скандинавиялық халық әңгімелерінде Фригг туралы айтылулар жалғасты. Қазіргі заманда Фригг танымал мәдениетте пайда болды, өнер туындыларының нысаны болды және германдық неопаганизмде құрметтеледі.

Этимология

Фригг (Ежелгі норвегиялық), Фрижа (Ежелгі жоғарғы неміс), Фриг (Ежелгі ағылшын), Фрия (Ежелгі фриз) және Фри (Ежелгі саксон) теонимдері туыс (бір түбірден тараған тілдік бауырлар). Олар протогермандық *Frijjō әйел есімінен шыққан, ол Хольтцман заңы бойынша *frijaz ('еркін') сөзінің зат есімге айналған түрі болып қалыптасқан. Кландық қоғамда "еркін" мағынасы "қатысты, туысқан" мағынасынан туындаған. Бұл атау этимологиялық тұрғыдан санскрит тіліндегі priyā және авеста тіліндегі fryā ('өз, жақын, сүйікті') сөздеріне жақын, олардың барлығы түпкілікті индоевропалық *priH o түбірінен шыққан, ол 'өз, сүйікті' дегенді білдіреді. Протогермандық *frijōnan ('сүйю') етістігі, сондай-ақ *frijōndz ('дос') және *frijađwō ('достық, бейбітшілік') есімдері де осымен байланысты. Көне редакторлар кейде әйелдік есім екенін көрсету үшін 'a' қосымшасын қолданып, Фрига түрін жасаған. Бұл жазу тәңір әйелін ағылшын тіліндегі 'frig' сөзінен ажырату мақсатын да қамтиды. Қазіргі Норвегия және Швеция аумағында Фриггке қатысты бірнеше жер-атаулар бар, бірақ оның аты Даниядағы жер-атауларында кездеспейді.

Фриггтің шығу тегі

Протогермандық кезеңде Фрейя құдайының Фриггпен байланысы және мүмкін ертерек анықталуы ғылыми талқылаудың нысаны болып табылады (Фригг пен Фрейяның ортақ тегі туралы гипотезаны қараңыз). Фрейяның жататын құдайлар тобының атындай, Ванир, Фрейя есімі Скандинавиядан тыс жерлерде кездеспейді. Бұл Фригг құдайының атына қарама-қарсы, ол Батыс германдық халықтар арасында да құдай ретінде белгілі. Ежелгі норвеж Фрейясынан тараған ортақ германдық құдайдың болғанына дәлел жоқ, бірақ ғалымдар бұл жай ғана қалған деректердің аздығынан болуы мүмкін деп санайды. Фрейя–Фригг ортақ тегі туралы гипотезаға қатысты ғалым Стефан Грунди: «Фригг немесе Фрейя бастапқыда бір құдай болған шығар деген мәселе қиын, оны викингтер дәуірінен бұрын германдық құдайларға жасалған сілтемелердің аздығы және дереккөздердің алуан түрлілігі одан да қиындатады. Ең жақсысы – олардың бір екенін немесе емес екенін дәлелдейтін аргументтерді қарастыру және әрқайсысын қаншалықты нығайтуға болатынын анықтау» деп жазады.

Жексенбі күнінің пайда болуы

Апта күнінің ағылшынша атауы Friday көне ағылшын тілінен Frīġedæġ, яғни 'Фриг күні' деген мағынаны білдіреді. Ол көне фриз тіліндегі Frīadei (≈ Fri(g)endei), орта голланд тіліндегі Vridach (≈ Vriendach), орта төменгі неміс тіліндегі Vrīdach (≈ Vrīgedach) және көне жоғарғы неміс тіліндегі Frîatac тілдерінде де кездеседі. Ежелгі скандинав тіліндегі Frjádagr Батыс герман тілінен қабылданған. Бұл терминдердің бәрі де латын тіліндегі Veneris dies ("Венера күні"; қазіргі итальян тіліндегі venerdì, француз тіліндегі vendredi, испан тіліндегі viernes тілдерімен салыстырыңыз) тілінен туындаған. Германдық құдайдың аты римдік құдайдың ұқсас есімін алмастырған, бұл құбылыс interpretatio germanica деп аталады. Көне ағылшын тіліндегі Фриг есімі апта күнінің атында ғана емес, сонымен қатар "махаббат, құштарлық [көпше түрінде], құшақтау [поэзияда]" деген жалпы есім ретінде де кездеседі. Ежелгі скандинав тіліндегі Freyjudagr, Frjádagr синонимі, алғашқы элементі Freyja-ның жаттық жайымен ауыстырылған.

Origo Gentis Langobardorum және Historia Langobardorum

7 ғасырдағы Origo Gentis Langobardorum және 8 ғасырдағы Павел Диаконның Historia Langobardorum одан алынған, қазіргі Италияның аймағын билеген герман халқы Лангобардтардың негізін қалау туралы мифті баяндайды (Ломбардияны қараңыз). Бұл миф бойынша, Виннили деп аталатын "кішкентай халықты" Ибор мен Агио есімді екі ұлы болған Гамбара есімді әйел басқарған. Амбри мен Асси бастаған вандалдар әскерлерімен Виннилиге келіп, олардан салық төлеуді немесе соғысқа дайындалуды талап етті. Ибор, Агио және олардың анасы Гамбара олардың салық талаптарын қабылдамады. Амбра мен Асси Годан құдайынан Виннилиге қарсы жеңіс беруді сұрады, ал Годан (Оригодағы толық нұсқада): «Күн шыққанда бірінші көрінгендерге жеңіс беремін» деді. Осы уақытта Ибор мен Агио Годанның әйелі Фреяға жүгінді. Фрея оларға: «Күн шыққанда Виннилилер келіп, әйелдері де шаштарын беттеріне түсіріп, сақалға ұқсатып, күйеулерімен бірге келсін» деп кеңес берді. Таң атқанда Фрея Годанның төсегін шығысқа бұрып, оны оятты. Годан Виннилилерді, оның ішінде шашын жіберген әйелдерін көріп, «Бұл кімдер, ұзын сақалдылар?» деп сұрады. Фрея Годанға: «Оларға есім бергеніңіздей, оларға жеңіс те беріңіз», деді. Годан осылай істеді, «олар оның кеңесіне сәйкес қорғанып, жеңіске жетсін» үшін. Осыдан бастап Виннилилер Лангобардтар деп аталды («ұзын сақалдылар» – лаңгобард тілінде).

Поэтикалық Эдда

Поэтикалық Эддада, XIII ғасырда ертеректегі дәстүрлі материалдардан құрастырылған, Фригг Вёлуспа, Вафþру́днисма́ль өлеңдерінде, Гри́мнисма́ль, Локасенна және Оддру́нарга́тр прозасында есімдері аталады. Фригг Поэтикалық Эдданың Вёлуспа өлеңінде үш рет тіліне алынады. Алғашқы айтылуында Фригг өзінің ұлы Бальдрдың Фенсали́рде қаза болғанына жылайды. Кейін өлеңде Одиннің болашақ өлімі туралы болжам жасалғанда, Один "Фриггтің жақын серігі" деп аталады, ал оның болашақ өлімі "Фриггтің екінші қасіреті" деп сипатталады. Поэманың басында Фриггтің Фенсали́рде жылағаны сияқты, "бірінші қасірет" – оның ұлы Бальдрдың өліміне байланысты сезімдеріне сілтеме жасайды. Фригг поэманың кіріспе бөлімінде, Гри́мнисма́льда маңызды рөл атқарады. Кіріспеде Храудунгр патшасының екі ұлы, Агнар (10 жастағы) және Гейррёдр (8 жастағы), кішкентай балық аулауға шығып, жел оларды мұхитқа айдап салады. Түннің қараңғылығында қайықтары қирап кетеді. Бауырластар жағаға шығып, бір шаруаға кездеседі. Олар бір қыс бойы шаруаның үйінде тұрып, ерлі-зайыптылар екі баланы бөлек тәрбиелейді: қарт әйел Агнарды, ал қарт ер адам Гейррёдрді тәрбиелейді. Көктем келген соң, қарт кісі оларға қайық алып береді. Шаруалар жігіттерді жағаға шығарып, қарт кісі Гейррёдрды бөлек алып, онымен сөйлеседі. Жігіттер қайыққа мінеді, жел соғып, қайық әкелерінің портына қайтып оралады. Гейррёдр қайықтың алдында тұрып, жағаға секіріп, ішінде бауыры бар қайықты итеріп жіберіп: "Жаман рух сені қуып жетуі үшін кетіңдер!" дейді. Қайық кетіп, Гейррёдр бір үйге жетеді, онда оны қуанышпен қарсы алады. Оның әкесі қайтыс болған екен, енді Гейррёдр патша болады. Ол "керемет адамға айналады". Сцена өзгеріп, Один мен Фригг Хли́дскья́льфте отырып, "барлық әлемдерге қарайды". Один: "Агнарды көресің бе, сен бағып өсірген балаңды, ол үңгірде алып әйелмен [ескі норвеж тілінде gȳgi] бала көтеріп жатыр? Ал мен бағып өсірген ұлым Гейррёдр өз елінде патша болып отыр". Фригг: "Ол соншалықты қонақжайсыз, қонақтардың көп келетінін ойласа, оларды азаптайды", - деп жауап береді. Один бұл үлкен жалғандық деп жауаптап, екеуі де тіл бітіріседі. Фригг өзінің "күзетші қызы" Фулланы Гейррёдрға сақ болу үшін ескерту үшін жібереді, әйтпесе оны іздеген сиқыршы оған зиян келтіруі мүмкін, және ол сиқыршыны, қаншалықты қатыгез болса да, иттердің шабуыл жасаудан бас тартуы арқылы таниды. Гейррёдрдің қонақтарына мейірімсіздік танытқаны рас болмаса да, Гейррёдр нұсқау бойынша сиқыршыны тұтқындайды. Сұраққа жауап бергенде, көк жамылғы киген сиқыршы өзінің аты Гри́мнир екенін ғана айтады. Гейррёдр Гри́мнирді сегіз түн бойы екі оттың арасында азаптайды. Тоғызыншы түнде Гри́мнирге Гейррёдрдың ұлы Агнар (Гейррёдрдың бауырының атымен аталған) толық ішетін мүйіз әкеледі, ал поэма Фригг туралы одан әрі айтылмайды немесе қатыспайды. Локасенна поэмасында, Локи барлық қатысушы әйелдерді ізгіліксіздік пен адалдықсыздыққа айыптайды, құдай Локи мен құдайы Фригг (содан кейін Локи мен құдайы Фрейя Фригг туралы) арасында қатыгез пікір алмасу болады. Поэманың кіріспе бөлімінде көптеген құдайлар мен құдайылар Эгирдің ұйымдастырған тойына қатысқандығы айтылады. Бұл құдайлар мен құдайылардың арасында Один мен "оның әйелі" Фригг бар.

Эдда прозасы

Фригг Прозалық Эдданың барлық бөлімдерінде, 13 ғасырда Снорри Стурлусон жинақтаған нұсқада еске алынады. Фригг алғаш рет Прозалық Эдданың кіріспесінде айтылады, онда норвегиялық құдайлардың эухемеризацияланған тарихы келтіріледі. Автор Фриггті Одиннің әйелі деп сипаттайды, ал халық этимологиясы тұрғысынан автор Фригг есімін латын тілінен алынған Frigida сөзімен байланыстыруға тырысады. Кіріспеде Фригг пен Одиннің "пайғамбарлық қабілеті" болғандығы айтылады. Прозалық Эдданың келесі бөлімі, «Гилфагиннинг», онда Хэйр Ганглериге (Гилфи патшаның жасырынған кейпі) Фриггтің, Фьергинннің қызы Одинге үйленгенін және Эсирлердің осы жұптың ұрпақтары екенін айтады, сондай-ақ «жер [Йордин] – [Одиннің] қызы және әйелі» екенін қосады. Хэйрдің айтуынша, олардың көптеген ұлдары болған, ал біріншісі – құдіретті құдай Тор. Кейін «Гилфагиннинг» бөлімінде Ганглери асынжурлар, яғни норвегиялық қасиетті әйелдер туралы сұрайды. Хэйр олардың арасындағы «ең жоғарысы» – Фригг екенін және Фрейя ғана «одан кейін ең жоғары дәрежеде» екенін айтады. Фригг Фенсалирде тұрады, ол «өте сәнді». «Гилфагиннинг» бөлімінің осы бөлімінде Фригг басқа асынжурлармен де байланыстырылады: Фулла Фриггтің күл қорабын алып жүреді, «оның аяқ киімін қадағалайды және оның құпияларын бөліседі»; Льофнға Фригг пен Один ерлер мен әйелдер арасындағы «одақтарды ұйымдастыруға» арнайы рұқсат беріледі; Хлин Фриггтің бұйрығымен Фригг лайық деп санайтын адамдарды қауіптен қорғауға міндетті; ал Гна Фриггтің «өз ісін атқару үшін әртүрлі әлемдерге жіберілген елшісі». «Гилфагиннинг» бөлімінің 49-тарауында Фриггтің ұлы Бальдрдың тағдыры туралы айтылады. Хэйрдің айтуынша, Бальдр бір кезде өміріне қауіп төніп тұрғанын көрсететін түстер көре бастаған. Бальдр арманы туралы басқа Эсирлерге айтқанда, құдайлар кеңес құрып, «Бальдр үшін барлық қауіп-қатерден қорғаныш сұрауы керек» деп шешті. Содан кейін Фригг элементтерден, қоршаған ортадан, аурулардан, жануарлардан және тастардан уәделер алады. Өтініш қабылданғаннан кейін, Эсирлер Бальдрдің жаңадан табылған жеңілместігіне риза болады; оқ атылса немесе соққыға ұшса да, Бальдр зардап шекпейді. Алайда, Локи бұл туралы біліп, оқиғаның бұрылысына наразы болады, сондықтан ол әйел кейпінде Фриггке Фенсалирге барады. Фригг бұл әйел қонақтан Эсирлердің не үшін жиналғанын сұрайды. Әйел Эсирлердің Бальдрге оқ атып жатқанын, бірақ оның зардап шекпегенін айтады. Фригг былай түсіндіреді: «Қорал мен ағаш Бальдрге зиян келтірмейді. Мен барлығынан да ант алдым». Әйел Фриггтен Бальдрға ешкім зиян келтірмеуге ант бергенін сұрайды, Фригг бір ерекшелікті атап өтеді: «Вальхалланың батысында ағаш өседі. Оны мистильто деп атайды. Мен үшін одан ант алу тым ерте болды». Локи бірден жоғалады. Енді мистильтомен қаруланған Локи Эсирлер жиналған жерге жетеді және Бальдрдың інісі, соқыр Хёдрді мистильтодан оқ атып Бальдрді өлтіруге алдайды. Құдайлардың үрейі мен қайғысынан Бальдр денесінен мистильто өткенде, олар тек жылай алады. Фригг сөйлеп: «Эсирлердің арасында оның барлық махаббаты мен құрметіне ие болғысы келген және Хельге баратын жолға шығып, оны таба алатынын және Хель Бальдрды Асгардқа қайтаруға рұқсат берсе, ол үшін сыйлық беруге дайын болған кім бар?» дейді. Бальдрдың інісі Гермодр Фриггтің өтінішін қабылдап, Хельге аттанады. Осы уақытта Бальдрге көптеген жандар қатысқан салтанатты жерлеу рәсімі өткізіледі, олардың ішінде оның анасы мен әкесі, Фригг пен Один ең бірінші болып еске алынады. Жерлеу кезінде Нанна қайғыдан көз жұмады және оның қайтыс болған күйеуі Бальдрмен бірге жерлеу отына қойылады. Гермодр Бальдр мен Наннаны Хельде табады. Гермодр Бальдрді қайтару туралы келісімге қол қояды, ал Нанна Гермодрмен бірге Фриггке (кептірген матадан тігілген көйлек) және Фуллаға (сақина) сыйлықтар жібереді. Гермодр Эсирлерге оралды және болған оқиғаны айтады. Алайда, келісімнің сәтсіз аяқталуына әңгірдегі jötunn саботаж жасауы себеп болады. Фригг Прозалық Эдданың «Скалскапармал» бөлімінде бірнеше рет еске алынады. Алғашқы сөз бөлімнің басында айтылады, онда Эсир мен Асынжурлер бір кезде құдайлар елі Асгардтағы залда той өткізген. Фригг – он екі асынжурдың бірі.

Хаймскрингла және сагалар

Инглинг сагасында, «Хаймскрингланың» алғашқы кітабында, құдайлардың тегі туралы эухемеризацияланған әңгіме келтіріледі. Фригг бір рет есімдерін тілге тиек етеді. Сага бойынша, Один жолға шыққанда, оның бауырлары Вили мен Ве Одиннің иеліктеріне қарайды. Бір күні, Один ұзақ уақытқа кеткен соң, Эсирлер оның қайта оралмайтынына сенімді болды. Оның бауырлары Одиннің мүлкін бөлісе бастады, «бірақ оның әйелі Фриггті олар бөлісіп алды. Бірақ, көп ұзамай [Один] қайтып келіп, әйелін қайта өзіне иеленді». «Вөлсунга сагасында» ұлы патша Рерир мен оның әйелі (есімі аталмаған) бала сүюге мұңайды; «олардың бұл кемістігіне екеуі де ренжіді, және олар құдайлардан бала сұрады. Фригг олардың тілегін естіп, Одинге баяндады».

Археологиялық дерек

12 ғасырдағы Шлезвиг-Гольштейндегі Шлезвиг соборының қабырғасында үлкен мысыққа мініп отырған, жамылғымен жабылған, бірақ әйтсе де жалаңаш әйелдің бейнесі бейнеленген. Оның қасында, сондай-ақ жамылғымен жабылған, бірақ басқа жағынан жалаңаш әйел, қаруға мініп отыр. Бұл бейнелердің әдебиеттегі иконографиялық ұқсастықтарына байланысты, олар Фрейя мен Фриггтің бейнелері деп болжанады.

Ғылыми қабылдау және аударма

Көптеген ұқсастықтарға байланысты, кейбір ғалымдар көне норвегиялық қасиеттер Фригг пен Фрейя протогермандық кезеңдегі ортақ бір тұлғадан тараған деп ұсынады. Фрейя мен Фриггтің ортақ шығу тегі туралы гипотезаға қатысты ғалым Стефан Грунди: "Фригг немесе Фрейя бастапқыда бір ғана қасиет болған болуы мүмкін деген мәселе қиын, оны викингтер дәуірінен бұрынғы герман қасиеттеріне жасалған сілтемелердің аздығы және дереккөздердің алуан түрлілігі одан да қиындатады. Жасауға болатын ең жақсысы – олардың бір екенін немесе емес екенін растайтын аргументтерді қарастыру және әрқайсысын қаншалықты қолдауға болатынын анықтау" дейді. Фриггтен айырмасы, бірақ Фрейяның жататын қасиеттер тобының атындай, Ванир, Фрейяның аты Скандинавиядан тыс жерде кездеспейді, ал германдық халықтар арасында кең таралған қасиет ретінде белгілі Фриггтің аты протогермандық *Frijjō ретінде қайта құрастырылған. Фрейяның шыққан тегі – ортақ германдық қасиеттің бар екенін көрсететін дәлел жоқ, бірақ ғалымдар бұл тек Солтүстік германдық жазбаларынан тыс деректердің жетіспеуіне байланысты болуы мүмкін деп санайды.

Қазіргі заманның ықпалы

Фригге сурет өнерінде және әдебиетте қазіргі заманға дейін еске алынады. 18 ғасырда Швеция королі Густав III Фриггия деген пьеса жазды, бұл пьеса оның құрметіне аталған, ал 1937 жылы Г. Ф. Блок пен Ханс Фридрих Бланк Фрау Фригг унд Доктор Фауст пьесасын жазды. Басқа мысалдарға К. Эренбергтің көркем туындылары (Фриг, Фрейя, сурет, 1883), Джон Чарльз Доллман (Frigga бұлттарды иіру, картина, шамамен 1900 жыл), Эмиль Доплер (Wodan und Frea am Himmelsfenster, картина, 1901) және Х. Тома (Фрика, сурет, күні көрсетілмеген) жатады.