Кіріспе

Биологиялық асимметрияның түрі. Флюктуациялық асимметрия (ФА) – антисимметрия және бағытталған асимметриямен қатар биологиялық асимметрияның бір түрі. Флюктуациялық асимметрия – толық екі жақты симметриядан шағын, кездейсоқ ауытқулар. Мұндай кемелдіктен ауытқу даму кезеңіндегі генетикалық және қоршаған ортаның қысымына байланысты деп саналады, ал күшті қысым асимметрия деңгейін жоғарылатады. Бұл принципті халық деңгейінде асимметрияның таралуын зерттеуге, ФА, бағытталған асимметрия және антисимметрияны көрсететін белгілерді ажыратуға болады. ФА-ның нөлдік орташа мәнге шамамен таралуы симметрияның идеалды екенін және ФА-ның бейімделу қасиеті емес екенін көрсетеді. Белгілердің бағытталған асимметриясын сол немесе оң жақта үлкенірек болатын белгілерге қарай бұрыс өлшемдерді анықтау арқылы ажыратуға болады, мысалы, адамның семіздіктері (оң жағы көбірек кездеседі) немесе қолдану (85% оң қолды, 15% сол қолды). Антисимметрияны кейбір бейімделу функцияларына байланысты екі өршікті таралым арқылы ажыратуға болады.

Себептер

Флюктуациялық асимметрия (ФА) жиі даму стресі мен тұрақсыздықтың нәтижесі деп есептеледі, ол генетикалық және қоршаған ортаның стресс факторларынан туындайды. ФА генетикалық және қоршаған орта факторларының салдары екендігі Уоддингтонның канализация тұжырымымен қолдалады, ол ФА-ның геномның нашар қоршаған орта жағдайында да қалыпты фенотипке жету үшін дамуды сәтті баяулату қабілетінің өлшемі екенін көрсетеді. Дамудағы тұрақсыздық пен ФА-ға себеп болатын әртүрлі факторларға инфекциялар, мутациялар және уларлы заттар жатады.

Генетикалық факторлар

Егіздердегі зерттеулер ФА-ға генетикалық әсер ететінін және мутациялар мен бұзылулардың жоғары деңгейі үлкен асимметриямен байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен, бұл саладағы зерттеулер көбінесе корреляциялық сипатта, сондықтан себеп-салдарлық байланысты болжағанда сақтық тану керек. Мысалы, ФА иммунитет жетіспеушілігінен туындамай, организмнің иммундық жауабын әлсіретуі мүмкін, немесе мүлдем басқа факторлар әрекет етуі мүмкін. ФА-ның пайда болуына туыстық неке салдарынан болатын генофондтың тарылуы да ықпал етеді деген пікір бар. Бір зерттеуде құмырсқалардағы іштен туыстық байланысқа түскендерде екі жақты белгілерде асимметрия көбірек байқалғанмен, бұл айырмашылықтар маңызды болған жоқ. Сонымен қатар, іштен туыстық байланыс арқылы көбейтілген құмырсқалардың колонияларында ФА көрсеткіші, іштен туыстық байланыссыз көбейтілген колонияларға қарағанда айтарлықтай жоғары емес.

Қоршаған орта факторлары

Әртүрлі дереккөздер ФА-мен байланысты қоршаған орта факторлары туралы ақпарат береді. Қатысты зерттеулердің мета-талдауы ФА-ның даму кезінде қоршаған ортаның стрестік әсерін көрсететін тиісті маркер екенін ұсынады. Кейбір мәліметтер кедейлік пен даму кезінде тамақ жетіспеушілігі ФА деңгейінің жоғарылауына себеп болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жұқпалы аурулар да ФА-ға алып келуі мүмкін, себебі зерттеулер ФА деңгейі жоғары адамдардың инфекцияға шалдығу ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. Бұл ФА деңгейі мен инфекциялар арасындағы байланыс, бұрын айтылғандай (қараңыз, 'Генетикалық факторлар'), ауруларға қарсы иммунитеттің жетіспеуінен де болуы мүмкін. Адам еркектеріндегі флуктуациялық асимметрия деңгейімен окислик стресс деңгейінің оң корреляциясы байқалады. Бұл процесс организмде реактивті оттегі түрлерінің (ROS) мөлшері, ROS-ты бейтараптандыратын антиоксиданттардан асып кеткен кезде жүреді. Окислик стресс даму кезінде жоғары ФА мен инфекция мөлшері арасындағы байланысты қамтамасыз етуі мүмкін. Қоршаған ортаның ластануына ұшырау ФА-ның негізгі себебі болуы мүмкін. Балтық сұр итінің (Halichoerus grypus) бас сүйегінің ерекшеліктерін зерттеу 1960 жылдан кейін туған итілерде (қоршаған ортаның ластануының күшеюін көрсетеді) асимметрия деңгейі жоғары екенін көрсетті. Сондай-ақ, ластанған аймақтардағы шыршалар (Crocidura russula) жоғары деңгейде асимметрияны көрсетеді. Радиоактивті ластану ФА деңгейін де арттыруы мүмкін, өйткені Чернобыль реакторының апатты жеріне жақын жерде өмір сүретін тышқандарда (Apodemus flavicollis) асимметрия деңгейі жоғары.

Даму тұрақтылығы

Даму тұрақтылығы – организмнің генетикалық және қоршаған орта стресіне төтеп бере алу қабілетінде, және оның даму бағдарламасымен анықталатын екі жақты симметриялық белгілерін көрсетуінде көрінеді. Даму тұрақтылығын өлшеу үшін 10 белгінің ауытқу симметриясы (АФ) өлшемдері қосылады, олардың ішінде құлақтың ені, шынтақ, білезік, тобық, аяқ, құлақтың және саусақтың ұзындығы бар. Бұл (О-С) 1-белгі + (О-С) 2-белгі + (О-С) 10-белгі арқылы есептеледі. Бұл денедегі АФ-ның жалпы өлшемін береді, себебі әрбір организмде толық симметриялық емес белгілер болады. Даму тұрақтылығының төмендеуіне себеп болатын қоршаған ортаның әсеріне токсиндер, улар, жұқпалы аурулар, азық-түліктің нашар сапасы және дұрыс тамақтанудың жетіспеуі жатады. Генетикалық әсерлерге спонтанды жаңа мутациялар және «жаман гендер» (бұрын бейімделуге көмектескен, бірақ эволюциялық таңдау арқылы жойылып бара жатқан гендер) кіреді. Ауытқу симметриясының (АФ) жоғары болуы және даму тұрақтылығының төмендігі организмнің екі жақты симметрияның идеалды күйіне сәйкес дамымауына нұсқейді. Екі жақты симметрияны дамытуға қажетті энергия өте жоғары, сондықтан табиғи организмдерде толық симметрия функционалдық жағынан мүмкін емес. Энергия генетикалық және қоршаған ортаның әсеріне қарамастан, тіршілік етуге жұмсалады, ал екі жақты симметриялық белгілер содан кейін қалыптасады. Зерттеулер АФ пен депрессия, генетикалық немесе қоршаған орта стресі және жыныстық таңдау үшін серіктің сапасының өлшемдері арасындағы байланысты көрсетті.

Ауруларға бейімділік

Зерттеулер өзгермелі асимметрияның (АА) жоғары деңгейін адамдардың денсаулығының кейбір аспектілерінде нашар нәтижелермен байланыстырды. Мысалы, бір зерттеуде АА деңгейі жоғары адамдар, АА деңгейі төмен адамдарға қарағанда, көбірек медициналық жағдайларға шағымданған. Дегенмен, олар систолалық қан қысымы немесе холестерин деңгейі сияқты көрсеткіштер бойынша нашар нәтижелерді көрсеткен жоқ. АА деңгейінің жоғары болуы әйелдерде дене массасы индексінің (ДМИ) жоғары болуымен де байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, АА деңгейі жоғары еркектер мен әйелдер, бет және дене симметриясы бойынша, АА деңгейі төмен еркектер мен әйелдерге қарағанда, тыныс алу инфекцияларына көбірек шалдыққан және аурумен өткізген күндерінің саны да көп болған. Ерлерде АА деңгейінің жоғары болуы физикалық тартымдылықтың төмендеуімен және темекі шегу немесе зиянды заттарға ұшырау деңгейіне қарамастан, оксидативтік стрестің жоғары деңгейімен байланысты. Денедегі АА деңгейіне байланысты ауруларға шалдығу қабілетінде гендерлік айырмашылықтар байқалмайды. Адам және жануарлар туралы әдебиеттің кең ауқымды шолуын жүргізген Мёллер, АА деңгейінің жоғары болуының паразиттерге ұшырау ықтималдығының артуымен және ауруларға қарсы иммунитеттің төмендеуімен байланысты екенін анықтады. Ұлыбританияда жүргізілген кең ауқымды, ұзақ мерзімді зерттеуде бет-әлпеттің АА деңгейі балалық шақта денсаулықтың нашарлауымен байланысты емес екендігі анықталды, бұл АА-ның Батыс қоғамдарындағы әсерінің шамалы екенін көрсетеді, себебі бұл қоғамдарда АА деңгейі жалпы алғанда төмен. Батыс қоғамдарында тартымдылықтың әртүрлі белгілері мен денсаулық арасындағы байланысты қарастырған шолу ұқсас нәтижелер берді: симметрия екі жыныста да денсаулықпен байланысты емес, бірақ еркектерде тартымдылықпен байланысты.

Денсаулыққа қауіп төндіретін мінез-құлық

ФА деңгейі төмен адамдар биологиялық тұрғыдан қымбатқа түсетін мінез-құлықтарға, мысалы, есірткі қолдану және денеге пирсинг жасау, татуировка салу сияқты қауіпті өзгерістерге бейімделуі мүмкін деген болжам бар. Бұл идеялар Захавидің кемшілік принципі аясында ұсынылған, онда жоғары құнға бағаланатын мінез-құлық немесе қасиеттер организмнің генетикалық сапасының көрсеткіші ретінде қарастырылады. ФА мен денсаулыққа қауіпті мінез-құлық арасындағы байланыс туралы зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсеткен. Денесінде пирсингтер мен татуировкалар бар (қан арқылы инфекция жұқтыру тәуекелін арттыратын) адамдардың ФА деңгейі төмен екені анықталды. Шеклфорд пен Ларсеннің бір зерттеуі бойынша, беттік асимметриясы жоғары ерлер мен әйелдер, беттік асимметриясы төмен адамдарға қарағанда физиологиялық шағымдарды жиірек білдірген, сондай-ақ жоғары асимметриясы бар ерлер мен әйелдердің психологиялық стрессі жоғары болған. Мысалы, беттік асимметриясы жоғары ерлер, беттік асимметриясы төмен ерлерге қарағанда депрессия деңгейі жоғары болған. Флюктуациялық асимметрия психопатиямен байланысты да зерттелді. Қылмыскерлер мен қылмыс жасалмаған адамдарды қамтитын бір зерттеуде, қылмыскерлердің ФА деңгейі жалпы алғанда жоғары болғанымен, психопатиялық белгілері бар қылмыскерлердің ФА деңгейі психопатия критерийлеріне сәйкес келмейтін қылмыскерлерге қарағанда төмен екені анықталды. Бұған қоса, психопатия деңгейі ең жоғары қылмыскерлердің ФА деңгейі қылмыс жасалмаған адамдармен салыстырғанда ұқсас болды.

Адамның басқа да денсаулық мәселелері

Зерттеулер сонымен қатар фронтальды асимметрияны (АФ) бел ауруы сияқты жағдайлармен байланыстырды, бірақ дәлелдер әртүрлі. Бір зерттеуде таз асимметриясы мен белдің төменгі жағындағы ауыру арасында ерекше байланыс табылмаса да, басқа зерттеулерде таз асимметриясы (сондай-ақ, таз функциясымен тікелей байланысты емес, басқа белгілердегі АФ) бел ауруынан зардап шегетін науқастарда жоғарырақ екендігі анықталды, ал АФ деңгейінің жоғарылауы туа біткен омыртқа проблемаларымен де байланысты. Зерттеулер ерін-жарық және/немесе синдромдық емес тіс жарығы синдромы бар адамдарда құлақ ұзындығының АФ деңгейінің жоғарылағанын көрсетті.

Адамның дене шынықтыру жағдайы

Жалпы денсаулық және ауруға шалдығу мүмкіндігінен басқа, зерттеулер сондай-ақ дене шынықтыру мен ФА арасындағы байланысты да қарастырды. Зерттеулер ямайкалық спринтерлерде төменгі денедегі ФА деңгейінің төмен болуы жылдамдықпен байланысты екенін көрсетті, ал дене асимметриясы жоғары адамдар жүгіргенде көбірек асимметриялы қозғалыс жасайды, бірақ симметриялы адамдарға қарағанда метаболизм шығындары артық емес. Сонымен қатар, төменгі денедегі ФА деңгейі төмен балалардың спринт жылдамдығы жоғарырақ болып шықты және ересек жасқа жеткенде қайта бақылау кезінде спринтке бейімділігі де жоғары екені анықталды.

Адам емес популяциялардың денсаулығы

ФА, денсаулық және ауруға шалдығу арасындағы байланыс адам емес жануарларда да зерттелді. Мысалы, зерттеулер көрсеткендей, бет симметриясының жоғары деңгейі әйел макакаларда (Macaca mulatta) нашарлау денсаулық жағдайымен байланысты, ал жоғары ФА шимпанзелерде (Pan troglodytes) денсаулық мәселелерінің көбеюімен байланысты. ФА мен денсаулық арасындағы байланыс приматтар емес жануарларда да зерттелді. Газельдің үш түрінде (Gazella cuvieri; Gazella dama; Gazella dorcas) мысалы, ФА сүтқоректілердің денсаулығымен байланысты қан параметрлерінің бірқатар көрсеткіштерімен байланысты, бірақ бұл көрсеткіштердің осы газель түрлері үшін нақты маңыздылығы зерттелмеген. Сондай-ақ, Ибериялық қызыл бұғыларында (Cervus elaphus hispanicus) жоғары ФА мүйіздің мөлшерімен де, жалпы дене салмағымен де (жалпы жағдайды көрсететін белгілер) аз ғана кері байланысты екендігі анықталды. Күреске қатысқан мүйіздер, қатыспағандарға қарағанда симметриялырақ болды, ал репродуктивті жастағы мүйіздердің асимметриясы даму кезеңінде немесе репродуктивті жастан кейінге қарағанда төмен болды. ФА мен денсаулық көрсеткіштері жәндіктер популяциясында зерттелді. Мысалы, Жерорта теңізі далалық шыңғырлауықтарында (Gryllus bimaculatus) артқы аяқтардың үш белгісінде ФА деңгейі жоғары болғанда инкапсуляция деңгейі төмендегені анықталды, бірақ литикалық белсенділік бойынша ФА деңгейі төмен шыңғырлауықтардан ешқандай айырмашылық жоқ (екеуі де иммундық қабілеттің өлшемдері). Адамдарда ФА мен ұзақ өмір сүру арасындағы байланыс туралы зерттеулер аз болғанымен, адам емес популяцияларды қолданатын кейбір зерттеулер организмнің симметриясы мен оның өмір сүру ұзақтығы арасындағы байланысты көрсетеді. Мысалы, қанат тамырлары екі жақты симметриялы болған шыбыздар, симметриясы аз шыбыздарға қарағанда ұзақ өмір сүретіні анықталды. Бұл айырмашылық еркек шыбыздар үшін ең көп байқалды.

Жұптың тартылуы

Симметрияның денеге әсер ететіні дәлелденді. Флюктуациялық асимметрия (ФА) деңгейі төмен адамдар көбінесе тартымды деп бағаланады. Әртүрлі зерттеулер осыны растап көрсеткен. ФА мен серік таңдау арасындағы байланыс ерлер мен әйелдер арасында зерттелді. ФА даму тұрақтылығы мен сапасын көрсетеді, сондықтан денсаулық және интеллект сияқты қасиеттерін көрсететіндіктен, біз ФА деңгейі төмен/тартымды адамдарды артық көреміз. Зерттеулер көрсеткендей, ФА деңгейі төмен ерлердің әйел серіктестері, ФА деңгейі жоғары ерлердің әйел серіктестеріне қарағанда, жыныстық қуаттан көбірек ләззат алады. Басқа зерттеулерде ФА деңгейі төмен ерлер мен әйелдердің дауыстары тартымды деп бағаланатыны анықталды, бұл дауыстың даму тұрақтылығының көрсеткіші болуы мүмкін. Зерттеулер ерлердің иісіне берілген бағалардың ФАмен кері байланыста екенін көрсетті, бірақ ФА әйелдердің иісіне берілген бағалармен байланысты емес. Әйелдердің симметриялы ерлердің иісіне деген қалауы менструалдық циклдің ең өнімді кезеңдерімен шектеледі. Дегенмен, зерттеулер әйелдердің иіскеуге қарағанда, бет-әлпет суреттерін бағалау кезінде менструалдық цикл бойы ФА деңгейі төмен адамдарға деген қалауларында өзгерістерді анықтамады. Бет симметриясы жұптасу жиілігімен оң байланысты. Сондай-ақ, бір зерттеуде ерлер мен әйелдердің денелерінің 3D сканерлері қолданылып, осы сканерлердің бейнелері денелердің тартымдылығын бағалаған адамдар тобына көрсетілді. Еркектер мен әйелдер үшін ФА деңгейінің төмен болуы тартымдылық деңгейінің жоғары болуымен байланысты екені анықталды. Сонымен қатар, жыныстық ерекшеліктеріне сәйкес келетін буын конфигурациялары ерлер үшін тартымды деп бағаланып, олардың ФА деңгейімен байланысты болды, бірақ әйелдер үшін емес. ФА деңгейі жоғары еркектерде окислик стресс деңгейі жоғары және тартымдылық деңгейі төмен екені анықталды. Алайда, тартымдылық пен ФА арасындағы байланысқа қатысты әдебиеттерде әртүрлі пікірлер бар. Мысалы, бір зерттеуде бет-әлпеттің суретін өңдеу арқылы асимметрияны азайту, оны бағалаушылардың одан да аз тартымды деп бағалауына әкелді. Ван Донгеннің зерттеулері ФАның ерлер мен әйелдердің тартымдылығына, физикалық күшіне және еркектік деңгейіне қатысы жоқ екенін көрсетті.

Адам емес жануарларда жыныстық таңдау

Көптеген адам емес жануарлар ФА деңгейіне байланысты әлеуетті жұптастарды ажырата алады. Адамдардағыдай, ФА-ның төмен деңгейі түрлердің ең сәтті көбейетін мүшелерінде кездеседі. Мысалы, еркек алдыңғы қанатының ұзындығындағы ФА, қара қанатты қызылшалар және жапондық шаянбалықтар сияқты көптеген жәндік түрлерінің табысты жұптасуында маңызды рөл атқарады. Қара қанатты қызылшада (Calopteryx maculate) табысты жұптасқан еркектердің алдыңғы қанаттарындағы ФА деңгейі, табыссыз еркектерге қарағанда айтарлықтай төмен болды, ал жапондық шаянбалықтар үшін ФА деңгейі еркектер арасындағы төбелестердің нәтижесін болжауға жақсы көмектеседі, себебі симметриялы еркектер көбірек төбелестерді жеңді. Басқа жануарлар да ұқсас үлгілерді көрсетеді, мысалы, көптеген түрдегі көбелектерде ФА деңгейі төмен еркектер ұзақ өмір сүріп, белсендірек ұшады, бұл оларға көбірек ұрпақ беруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, әйел қарлығаштар жұптасқанда ұзын және симметриялы құйрықты ұнатады. Сондықтан ұзын және симметриялы құйрықтары бар еркектердің көбею сәттілігі жоғары, олар әдемі әйелдерге тартымды келеді. Қызыл бұғыларда жыныстық таңдау мүйіздің дамуына әсер еткен, нәтижесінде ірі және симметриялы мүйіздер жұптасу жасындағы еркектерде басымдыққа ие. Дегенмен, ФА деңгейіне жыныстық таңдаудың әсеріне қатысты кейбір деректер келіспейді, бұл ФА мен жыныстық таңдау арасындағы байланыс алғашқыда ойланғаннан гөрі күрделірек болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, жапырақты қара құс пен қызыл джунгли тауығында ФА мен жұптасу сәттілігі арасында ешқандай байланыс табылған жоқ. Сонымен қатар, жұмақтың құйрықтарын симметриялырақ және симметриясыз ету арқылы, әйелдер симметриялы құйрықтарға ешқандай артықшылық танытпады (бірақ ұзын құйрықтарға артықшылық танытты).

Ақпараттық қызмет

Зерттеулер нәтижесінде, флуктуациялық асимметрияның (ФА) жұмыс жады және интеллект сияқты адам қасиеттерінің өлшемдерімен кері байланысы бар екені анықталды, яғни асимметриясы жоғарырақ адамдардың IQ көрсеткіштері төмен болады. ФА интеллект пен бет әлпетінің тартымдылығымен байланысты болғандықтан, біздің тартымдылықты қабылдауымыз даму сапасына негізделген болуы мүмкін, оған интеллект және денсаулық сияқты қасиеттер кіреді.

Тұлға

АФ-ны зерттеулер белгілі бір жеке тұлға факторларымен, әсіресе, Үлкен Бес тұлғалық қасиеттерімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жалпы алғанда, симметриялы (әдетте, тартымдылықты білдіреді) адамның келісімділік, ұқыптылық, экстраверсия және жаңалыққа ашықтық деңгейі жоғары, ал невротизм деңгейі төмен болуы күтіледі. Ең тұрақты нәтижелердің бірі – төмен АФ экстраверсия деңгейімен оң байланысты, яғни симметриялы адамдар симметриясы төмен адамдарға қарағанда экстраверттірек болады, әсіресе бет симметриясы туралы айтылғанда. АФ пен адамның әлеуметтік үстемдігі арасында да байланыс бар екені хабарланды. Дегенмен, зерттеулер басқа тұлғалық факторлармен аздап қана сәйкес келеді, кейбіреулер төмен АФ пен ұқыптылық және жаңалыққа ашықтық арасында әлсіз байланыс табады, ал басқалары жоғары немесе төмен АФ көрсеткіштері арасында ешқандай маңызды айырмашылықты анықтай алмайды.

Әлеуметтік емес мінез-құлық

Кейбір зерттеулер ФА мен агрессия арасында байланыс бар екенін көрсетеді, бірақ дәлелдер әртүрлі. Адамдарда қылмыскерлер қылмыс жасалмаған адамдарға қарағанда көбірек ФА-ны көрсетеді, ал ашу-ызасы азырақ болады. Әйелдерде ФА мен физикалық агрессия арасында байланыс байқалмайды.

Басқа жануарлардағы зерттеулер де әртүрлі нәтижелер береді. Жапондық шаяншақтарда (Panorpa nipponensis және Panorpa ochraceopennis) бір жынысты жануарлардың тамақ үшін бәсекелесу кезіндегі ФА айырмашылығы, дене мөлшерінен немесе тамаққа иеліктен гөрі, түрлер аралық бәсекелестіктер мен агрессияның нәтижесін анықтайды. Сонымен қатар, каннибализмге бейім тауықтар (Gallus gallus domesticus) қалыпты тауықтарға қарағанда көбірек асимметрияны көрсетеді. Дегенмен, тауықтардағы ФА мен агрессия арасындағы байланыс күмәнді, себебі зәбір көрген тауықтар да үлкен асимметрияны көрсетті. Бұған қоса, тауық жұмыртқаларына шамадан тыс серотонин (5 HT) инъекция жасағанда, 18 апталық жаста тауықтарда ФА деңгейі жоғарылап, агрессивті мінез-құлқы төмендеді. Бұл ретте, ерте эмбриональды кезеңдерде белгілі бір факторлар (мысалы, серотониннің артық болуы) арқылы туындаған стресс даму тұрақсыздығын туғызып, фенотиптік және мінез-құлық өзгерістеріне (агрессияның күшеюі немесе азаюы сияқты) әкелуі мүмкін.

Қартаю

Қартайған шақта бет симметриясы жақсырақ когнитивтік қарттаумен байланысты, себебі FA деңгейінің төмен болуы егде жастағы ерлерде жоғары интеллект пен тиімді ақпаратты өңдеумен қатар келеді. Дегенмен, егде жастағы адамдардың фотосуреттеріндегі FA деңгейінен өлім-жітім қаупін дәл болжау мүмкін емес екені анықталды.

Басқа факторлар

Сонымен қатар, АФ мидың атипиялық асимметриясын болжауға қабілетті екені көрсетілген. Зерттеулер туылғаннан кейінгі өсу жылдамдығы АФ-мен оң корреляцияда екенін де көрсетті. Мысалы, семіз адамдарда АФ жоғарылауы анықталды.