Кіріспе
Қорғасын қосылыстарын пигмент ретінде құрайтын бояулар. Қорғасын бояуы немесе қорғасын негізіндегі бояу – құрамында қорғасын бар бояу. Пигмент ретінде қорғасын(II) хроматы ("хром сары"), қорғасын(II,IV) оксиді ("қызыл қорғасын") және қорғасын(II) карбонаты ("ақ қорғасын") ең көп қолданылады. Қорғасын бояуға кептіру процесін жеделдету, беріктігін арттыру, бояудың жаңа түрін сақтау және коррозия тудыратын ылғалға қарсы тұру үшін қосылады. Бұл бояумен байланысты денсаулық және қоршаған ортаға қауіптіліктің басты себептерінің бірі. Қорғасынның уытты қасиеттеріне байланысты қорғасын бояулар қолданудан көбінесе алынып тасталған. Сулы, қорғасынсыз жол бояуы сияқты баламалар кеңінен қолжетімді. Кейбір елдерде қорғасын тұрмыстық қолданысқа арналған бояуларға әлі де қосыла береді, ал АҚШ және Ұлыбритания сияқты елдерде оның қолданылуына тыйым салынған. Дегенмен, мұндай ережелер енгізілгенге дейін боялған ескі үйлерде қорғасын бояуы кездесуі мүмкін. АҚШ-та 1978 жылдан бері тұрмыстық бояуларға қорғасын қосылуына тыйым салынса да, ол әлі де жол белгілеуге арналған бояуда қолданылуы мүмкін.
Lead paint or lead based paint is paint containing lead. As pigment, lead(II) chromate (, "chrome yellow"), lead(II,IV) oxide, (, "red lead"), and lead(II) carbonate (, "white lead") are the most common forms. Lead is added to paint to accelerate drying, increase durability, maintain a fresh appearance, and resist moisture that causes corrosion. It is one of the main health and environmental hazards associated with paint. Lead paint has been generally phased out of use due to the toxic nature of lead. Alternatives such as water based, lead free traffic paint are readily available. In some countries, lead continues to be added to paint intended for domestic use, whereas countries such as the United States and the United Kingdom have regulations prohibiting its use. However, lead paint may still be found in older properties painted prior to the introduction of such regulations. Although lead has been banned from household paints in the United States since 1978, it may still be found in road marking paint.
Тарих
Ақ қорғасын б.з.д. 4 ғасырда өндірілді; бұл процесті Плиний Үлкен, Витрувий және ежелгі грек авторы Теофраст сипаттаған. Пигмент дайындаудың дәстүрлі әдісі – қаптама әдісі деп аталды. Жүздеген немесе мыңдаған қыш ыдыстарға сірке су мен қорғасын салынып, олар қарағай қабығы немесе сиыр тынысының қабаттарына орналастырылды. Ыдыстар сірке су мен қорғасынды бөлек бөлімдерде сақтау үшін жасалған, бірақ қорғасын сірке су буымен жанасатын. Қорғасын әдетте спираль түрінде оралып, ыдыстың ішкі жағына орналастырылатын. Ыдыстың үстін қорғасын тормен жабатын, бұл қарағай қабығының немесе тыныстың ашыуынан пайда болған көмірқышқыл газының ыдыс ішінде айналуына мүмкіндік берді. Әр ыдыс қабатының үстіне қарағай қабығының жаңа қабаты салынып, содан кейін тағы да ыдыстар қойылды. Ашыту процесінен туындаған жылу, сірке қышқылының буы және көмірқышқыл газы өз жұмысын істеді, бір ай ішінде қорғасын орамдары ақ қорғасын қабығымен жабылды. Бұл қабық қорғасыннан бөлініп, жуылды және пигмент үшін ұнтақталды. Бұл жұмысшылар үшін өте қауіпті процесс болды. Орта ғасырлық мәтіндерде қорғасын ақпен жұмыс істеудің "инсульті, эпилепсия және сал қауіпі" туралы ескертілген. 1786 жылы Бенджамин Франклин досына қорғасын мен қорғасын бояудың қауіптілігі туралы ескерту хат жазды, ол оны толыққанды дәлелденген деп санады. Қауіпке қарамастан, пигмент суретшілер арасында оның тығыздығы мен мөлдір еместігіне байланысты өте танымал болды; аздаған мөлшері үлкен бетті жабуға жететін. Ол суретшілер тарапынан 19 ғасырға дейін кеңінен қолданылды, содан кейін мырыш ақ және титан ақпен алмастырылды. Қорғасын бояудың қауіптілігі 20 ғасырдың басында толыққанды дәлелденген деп есептелді. 1904 жылғы шілде айындағы айлық басылымында Sherwin Williams қорғасын бар бояудың қауіптілігі туралы хабарлады, француз сарапшысы қорғасын бояуды "жұмысшылар үшін де, қорғасын бояумен боялған үйдің тұрғындары үшін де өте улы" деп танығандығын жазды. Көктемде 1886 жылы Германияның денсаулық сақтау заңдары әйелдер мен балаларға қорғасын бояу мен қорғасын қанты өңдейтін фабрикаларда жұмыс істеуге тыйым салды. Ұлттар Лигасы 1921 жылы қорғасын бояуды тыйым салу бойынша жұмыстарды бастады.
Уыттылық
Қорғасын бояу қауіпті. Ол жүйке жүйесіне зақым келтіруі, өсудің тежелуіне, бүйрек зақымдануына және дамудың қалыпты жүрмейтініне әкелуі мүмкін. Ол зорлық қылмыстарының жоғары деңгейімен байланысты. Балаларға қауіпті, себебі оның дәмі тәтті болады, сондықтан балалар қорғасын жанылған кесектерді және қорғасын тозаңы бар ойыншықтарды аузына салады. Қорғасын бояу репродуктивті мәселелерге, соның ішінде ерлерде сперма концентрациясының төмендеуіне себеп болуы мүмкін. Қорғасын сондай-ақ, күдікті канцероген ретінде қарастырылады. Қорғасынға ұзақ уақыт бойы тону өлімге әкелуі мүмкін. Қорғасын қорғаны бар деген күдік туған кезде, материалды зертханада үлгі алып тексеру немесе қорғасынды анықтау үшін сыртқы сынамадан тексеру ұсынылады.
Канада
Канадада 1976 жылы Қауіпті өнімдер туралы заңға сәйкес алғашқы ережелер қабылданды, ол жиһаз, тұрмыстық заттар, балалар тауарлары және балалар жиі баратын кез келген ғимараттың сыртқы және ішкі беттеріндегі бояулар мен басқа да сұйық жабындардағы қорғасын мөлшерін салмағы бойынша 0,5%-ға дейін шектеді. 2005 жылы қолданысқа енген жаңа ережелер беттік жабын материалдарындағы қорғасын мөлшерін тұтынушыларға сатылатын ішкі және сыртқы бояулар үшін фоновый деңгейге дейін төмендетті. Канадалық бояу өндірушілер 1991 жылдан бері өздерінің ішкі және сыртқы тұтынушылық бояуларында осы деңгейді сақтап келеді. Дегенмен, канадалық Dominion Colour Corporation компаниясы "әлемдегі қорғасын негізіндегі бояу пигменттерін өндірушілердің ең ірісі" болып табылады және оның голланд еншілес фирмасы арқылы қорғасын хроматы бояуларын пайдалану қатаң реттелмеген елдерге экспорттауға Еуропалық химиялық агенттіктерден рұқсат алғаны үшін көп сынға ұшырады.
Еуропалық Одақ
2003 жылғы қауіпті заттарды шектеу туралы директива (RoHS) Еуропалық Одақта қорғасын бояуға тыйым салады, ол тұтыну тауарларындағы, соның ішінде бояудағы қауіпті заттарды қолдануға тыйым қояды. Бұл акт мүше мемлекеттердің бұрынғы заңдарын жойды және үйлестірді, олардың көптегені қорғасын бояуды жылдар бұрын тыйым салған болатын. Суретшілердің денсаулығын сақтау мақсатында Франция 1909 жылы барлық ғимараттардың ішкі және сыртқы жағын бояу үшін қорғасын қосылған бояуларды пайдалануға тыйым салатын заң қабылдады.
Гонконг
2023 жылдан бастап бояулардағы қорғасын мөлшерін реттейтін ережелер мен заңнама жоқ. АҚШ 2010 жылы қатаң талаптарды енгізгенімен салыстырғанда, Гонконгта қорғасынды бояумен жұмыс істеген кезде жөндеушілердің сертификат алуы міндетті емес. Қорғасынды бояуды жоюға арналған әдістер (мысалы, электр құралдарын қолдану) да реттелмейді. HEPA сүзгісі бар вакуум тазартқыш немесе HEPA сүзгісі бар шаң жинау жүйесін пайдалану да міндетті емес. Кез келген жөндеу немесе қайта жаңарту жұмысы аяқталғаннан кейін қорғасын деңгейін тексеру қажет емес.
Үндістан
2016 жылға дейін Үндістанда қорғасын бояуға тыйым салынбаған. 2015 жылғы зерттеуде Үндістандағы тұрмыстық бояулардың 31% астамы (Үндістандағы шағын және орта кәсіпорындар өндіретін шағын брендтер, жергілікті қолжетімділігі және таралуы шектеулі) 1 миллионға 10 000 бөліктен (ppm) жоғары қорғасын концентрациясын көрсетті, бұл бояулардағы қорғасынға қатысты BIS стандартының 90 ppm-нен әлдеқайда көп. «Тұрмыстық және декоративтік бояулардағы қорғасын мөлшері туралы» ереже 2017 жылдың 1 қарашасында күшіне енді, соған сәйкес бояулардағы қорғасын мөлшері 90 ppm-нен кем болуы керек және осы туралы жазба міндетті түрде болуы тиіс. Алайда, екі жыл өткен соң, тоғыз штаттан алынған 32 жергілікті өндірілген бояу үлгісінің талдауында қорғасын мөлшері 10 ppm-ден 186 062 ppm-ге дейін болса, үлгілердің 90% 90 ppm-нен жоғары қорғасын деңгейін көрсетті.
Филиппин
Филиппин 2013 жылы қорғасын бояуларын тыйым салды, бірақ 2017 жылы бояулардың 15% әлі де сертификатталмаған еді. ЭкоҚалдықтар коалициясы және Филиппин бояу өндірушілері қауымдастығы 2020 жылғы 1 қаңтарда Филиппиннің Қоршаған орта және табиғи ресурстар министрлігінің (DENR) 2013–24 әкімшілік бұйрығы, яки қорғасын мен қорғасын қосылыстарын бақылау туралы ережені іске қосу нәтижесінде Филиппин қорғасынды бояуларды толық тоқтатқандығын жариялады, бұл бұйрық қорғасын бар бояуларды өнеркәсіптік қолдану үшін өндіретін компанияларды 2019 жылғы 31 желтоқсанға дейін оларды тоқтатуға міндеттеді.
Сингапур
1995 жылдың 1 ақпанынан бастап, жалпы қорғасын концентрациясы 600 ppm-нен жоғары бояуларды таңбалау міндетті. 2022 жылдың 3 қаңтарынан бастап, жергілікті қолдануға арналған 90 ppm-нен жоғары жалпы қорғасын концентрациясы бар бояуларды өндіруге, импорттауға және сатуға тыйым салынды, мырыш негізіндегі коррозияға қарсы бояулар мен мыс негізіндегі залалсыздандыру бояуларын қоспағанда. Экспорт және қайта экспорт үшін қауіпті заттар лицензиясы қажет (мырыш негізіндегі коррозияға қарсы бояулар мен мыс негізіндегі залалсыздандыру бояуларын қоспағанда). Мырыш негізіндегі коррозияға қарсы бояулар мен мыс негізіндегі залалсыздандыру бояуларын 90 ppm-нен жоғары жалпы қорғасын концентрациясымен жергілікті сату үшін таңбалау талап етіледі және тек өнеркәсіптік мақсатта қолдануға рұқсат етіледі.
except for zinc based anti corrosion paints and copper based anti fouling paints). For local sale of zinc based anti corrosion paints and copper based anti fouling paints exceeding 90ppm total lead concentration labelling is required and only industrial uses are allowed.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада 2009 жылғы Қауіпті заттар туралы заң қорғасынды қауіпті зат ретінде қарастырады және оның бояуда қолданылуын 600 миллион бөлікке (ppm) дейін шектейді. Ұсынылып отырған түзету осы лимитті 90 ppm-ға дейін төмендетіп, бояудан қорғасынды толығымен жоюға жағдай жасайды. Бұл түзету бұрынғыда қолданылмай келген барлық өнеркәсіптік бояуларды да қамтиды.
Ұлыбритания
1992 жылы Ұлыбританияда қорғасын бояуға тыйым салынды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ Тұтынушы өнімдерінің қауіпсіздігі жөніндегі комиссиясы (CPSC) 1977 жылы тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттарда (16 CFR 1303), сондай-ақ қорғасын бояуы бар ойыншықтар мен жиһаздарды қолдануға тыйым салды. Бұл шешімнің себебі – "балалардың бояу сынықтарын немесе қабықшаларын жұтқанда қорғасынмен улану қаупін азайту" болды. Өндірушілер үшін CPSC 2008 жылғы Тұтынушы өнімдерінің қауіпсіздігін жақсарту туралы заңды қабылдады, ол 2009 жылдың 14 тамызынан бастап бояу құрамындағы қорғасынның мөлшерін 0,06%-дан 0,009%-ға дейін төмендетті. 2018 жылы Делавэр штаты сыртқы құрылыстарда қорғасын бояуларын пайдалануға тыйым салды. Сонымен қатар, Тұрғын үйлерде қорғасын бояуынан туындайтын қауіпті азайту туралы заң ("Қорғасын бояуы туралы заң") әлеуетті сатып алушылар немесе жалға алушылармен ғимараттағы қорғасын бояуының кез келген қаупі туралы ақпаратты талқылауды қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) және Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті (HUD) LBP-ді 1,0 мг/см2 (XRF бойынша өлшенгенде) немесе құрғақ салмақта 0,5% қорғасын (яғни 5000 ppm) деп анықтаса да, кейбір штаттар мен муниципалитеттер бұл көрсеткіштен де асып түсті. Мысалы, Нью-Йорк қаласының 2019 жылғы 66-шы жергілікті заңы LBP-ді 0,500 мг/см2 (XRF) немесе 0,25% қорғасын құрғақ салмағы (2500 ppm) деп белгілейді. 2010 жылдың сәуір айында АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) 1978 жылға дейін салынған және үйдің ішінде немесе сыртында қорғасын бояуының жабынын бұзатын барлық жөндеушілерді аттестаттауды міндетті етті. EPA-ның Қорғасынды жөндеу, жөндеу және бояу ережесі (RRP ережесі) үйді жаңарту жұмыстарынан қорғасынмен ластану қаупін азайтады. Бұл ережеге сәйкес, 1978 жылға дейін салынған үйлерде, балаларға арналған мекемелерде (балалар жиналатын кез келген орын) қорғасынға негізделген бояуды бұзатын жөндеу, жөндеу және бояу жұмыстарын жүзеге асыратын компаниялар EPA-дан аттестат алуға және EPA мақұлдаған оқу орталықтарында оқытылған аттестатталған жөндеушілерді пайдалануға тиіс. Қорғасын қауіпсіздігін сақтай отырып, кез келген жабыққан, сынықтанған немесе жарылған бояуды тұрақтандыру да ұсынылады. АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің (HUD) өкілеттігімен, қорғасынға негізделген бояуды құрғақ скребпен, құрғақ сылаумен, отпен күйдіру арқылы, 1100°F жоғары температурада жылу тапаншасын қолдану арқылы және HEPA сүзгісі бар вакуум немесе шаң жинау жүйесіз машинамен сылау/ұнтақтау арқылы жоюға тыйым салынды, себебі бұл әдістер жөндеу, қайта жаңарту және бояу кезінде қорғасын шаңының көп мөлшерін шығарады. Кез келген қайта жаңарту немесе бояу жұмысының соңында HUD тәуелсіз үшінші тараптың кәсіби маманы жүргізген шаң сынағы "тазалық" үшін міндетті болып табылады. Қорғасынды бағалау рентгендік флуоресценция (XRF) әдісімен жүргізіледі, ол 2 сигма деңгейінде 95% дәлдікпен 4-8 секунд ішінде нәтиже береді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та қорғасын бояуы бар шамамен 37 миллион үй мен пәтер бар.
Майлы бояулар
Өнерде ақ қорғасын бояуы қабықты ақ немесе Кремниц ақ деп аталады. Ол майлы бояуларға қосылғандағы оңай қолдану және беріктік қасиеттері үшін бағаланады. Қорғасын ақ бояуы салыстырмалы түрде жылдам кеуіп, мықты, иілгіш бояу қабатын құрайды. Қорғасынға негізделген ақ бояу – ең көне жасалған пигменттердің бірі. 20 ғасырға дейін, мырыш ақ және титан ақ пайда болғанға дейін, суретшілерге қолжетімді жалғыз ақ пигмент осы болды. Өнеркәсіптік өндірісте шығарылған қорғасын ақ, 19 ғасырдан бастап тыйым салынғанға дейін, дәстүрлі әдіспен жасалған түрлерінен нашар саналды, себебі олардың ірі "қабық" бөлшектері қолдануды жеңілдетті. Титан және мырыш ақтары қорғасын ақтан гөрі әлдеқайда аз улы және көбінесе бейнелеу өнерінде оны толығымен ығыстырды. Қауіпсіздік ережелері кейбір аймақтарда, мысалы Еуропалық Одақта, қорғасын ақты алуды қымбат әрі қиынға соқты. Қорғасын ақ майлы бояулары әлі де өндіріледі және оның ерекше қолдану, араластыру және құрылымдық қасиеттерін бағалайтын суретшілер қолданады. Қорғасын ақ мырыш пен титанға қарағанда ұзақ қызмет ететіні дәлелденген, олар тезірек жарылады.
Титан
Бояу өндірушілер ақ қорғасынды титан диоксидімен алмастырды, ол азырақ уытты зат және алғаш рет 19 ғасырда бояуларда қолданылды. Титан диоксиді тамақ бояуы ретінде және тіс пастасында қолдануға жеткілікті қауіпсіз деп есептеледі, сондай-ақ күннен қорғайтын кремдердің құрамында кеңінен қолданылады. Титан ақ түсі қорғасын ақ түсінен әлдеқайда жарық және бояу күшімен өтеді, сондықтан мұқият араластырылмаса, көптеген басқа пигменттерді оңай басып шығарады. Титан ақ түсі қоспаларда "әжірге" алып келеді деп сынға ұшырады.
Цинк
Цинк ақ түсті бояу титан ақ немесе қорғасын ақ түсті бояуларға қарағанда нашар жасырады және бояу күші әлсіз. Ол көбінесе қоспаларды мөлдірлігін сақтай отырып, жұмсақ түрде ашық ету үшін қолданылады. Су бояуындағы стандартты ақ түс цинк ақ болғанымен, майлы бояулардағы оның беріктігі талқыланған. Цинк ақ бояу ұзақ кебеді және салыстырмалы түрде икемсіз бояу қабығын құрайды. Бұл пигментті сынаушылар, тіпті аз мөлшерде қолданғанда да, оның қолданылуы жарықтар мен қабаттардың бөлінуіне алып келеді деп мәлімдейді.