Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жалпақ құрттар түрі
Species of flatworm
Жаңа Зеландиялық жалпақ құрт (Arthurdendyus triangulatus) – Жаңа Зеландияға тән ірі құрлықтық жалпақ құрт. Оның ұзындығы шайқасынан 5 мм болса, ересектерде шамамен 60 см-ге жетеді. Жаңа Зеландиялық жалпақ құрттары Еуропаның кейбір аймақтарында инвазивті түр деп саналады. Бұл түр 2019 жылдан бері Еуропалық Одақтың маңызды инвазивті шетелдік түрлерінің тізіміне ("Одақ тізімі") енгізілген. Бұл, Еуропалық Одақтың барлық аумағында осы түрді импорттауға, көбейтуге, тасымалдауға, саудалауға немесе қоршаған ортаға қасақана жіберуге тыйым салынғанын білдіреді.
The New Zealand flatworm (Arthurdendyus triangulatus) is a large land flatworm native to New Zealand. It can vary from 5 mm in length when hatched to approximately in mature adults. The New Zealand flatworm is considered an invasive species in parts of Europe. This species is included since 2019 in the list of Invasive Alien Species of Union concern (the Union list). This implies that this species cannot be imported, bred, transported, commercialized, or intentionally released into the environment in the whole of the European Union.
Сипаттама
Жалпақ құрттың күрме жағы ақшыл-сары түсті, ал жоны қара қоңыр. Жастардың түсі ақтан ақшыл-жеміш сарысына дейін өзгеріп, өскен сайын ересек құрттарға тән түсіне ие болады. Күндіз жалпақ құрттарды жер бетінде, жерге жақын заттардың астында тынығып жатқан күйінде табуға болады. Олар сондай-ақ жер астында құрттарды аулап жүреді. Көбейіп-өндіру 8 мм шамасындағы жұмыртқа қабықшаларын жасауды қамтиды. Қабықшалар жылтыр, иілгіш, алғашқыда алқа тұмсық қызыл түсті, кейін бірнеше күннен соң қараңғыланып, қара түске айналады. Белгісіз инкубация кезеңінен кейін, сынғыш қабықшадан бірнеше ақшыл, кішкентай жалпақ құрттар шығады. Бір уақытта бір жұмыртқа қабықшасы түзіледі, және ересек құрттың жонындағы дөңгелек анық көрінеді.
The ventral surface of the flatworm is a pale buff colour while the dorsal surface is dark brown. Young flatworms vary in colour from white to pale orange and develop their adult colouration as they grow. During the day, flatworms can be found resting on the surface of soil underneath objects in close contact with the ground. They may also be found beneath the soil surface hunting for earthworms. Reproduction involves the production of egg capsules of about 8 mm in length. The capsules are shiny, flexible and cherry red in colour at first and later darken to black after several days. After an unknown incubation period, several pale, tiny flatworms hatch out of the brittle capsule. One egg capsule is produced at a time with the bulge clearly visible in the dorsum of the adult worm.
Жылжыну
А. triangulatus тыныш күйде денесін орап алып, өте кішкентай швейцар рулеты сияқты көрінеді. Ол қозғала бастағанда, оралып жазылады, сонымен бірге алдыңғы бөлігіндегі эпидермис жасушаларының астындағы дөңгелек бұлшықтар жиырылады. Ақшыл басы алға қарай созылады, қарындаш ұшы сияқты жұқа болады. Қозғалыс барысында ол бірнеше миллиметрге көтеріліп, кейін қайтадан төмен түседі. Қозғалыс жалғасқанда, дененің қалған бөлігіндегі дөңгелек, диагональ және бойлық бұлшықтар жиырылады. Кіндік беті мен субстрат арасындағы үйкелісті кірпікшелі эпидермис жасушалары бөліп шығаратын шырыш азайтады. А. triangulatus сағатына 17 метрге дейін жылдамдыққа жете алады.
When at rest, A. triangulatus rolls itself up and can appear like a very tiny Swiss roll. When it starts to move, it uncurls, at the same time as the circular muscles beneath the epidermal cells at the anterior end contract. The paler head end extends forward, becoming as thin as the lead in a pencil. During movement it is repeatedly raised a couple of millimetres from the substratum before being lowered again. As movement continues, circular, diagonal and longitudinal muscles in the rest of the body contract. Friction between the ventral surface and the substratum is reduced by mucus produced by the ciliated epidermal cells. A. triangulatus can achieve speeds of up to 17 m per hour.
Инвазивті түрлер
Жаңа Зеландиялық жалпақ құрт Еуропаға бұрғын түр ретінде енген, онда ол негізінен тек құрттармен қоректенеді. Бұл топырақтың сапасын нашарлатады. Еуропалық құрттарды жейтін жануарлар оны жеуге құштар емес, бірақ бақалар мен қоңыздардың дернәсілдері жалпақ құрттарды жеген жағдайлар тіркелген. Ол Англияда, Шотландияда, Солтүстік Ирландияда, Ирландия Республикасында және Фарер аралдарында кездеседі. Ол 1960 жылдардың басында келген болуы мүмкін, алғаш рет 1963 жылы Белфастта тіркелген. Жаңа Зеландиялық жалпақ құрт ересек немесе жұмыртқа күйінде өсімдіктердің горшоктарында кездейсоқ түрде оңай тасымалданады. Олар көбінесе бау-бақша орталықтарында кездеседі және экзотикалық өсімдіктермен бірге Ұлыбританияға келген болуы мүмкін. Егер олар осы аймақтарға еніп келсе, Батыс Норвегияның, Оңтүстік Швецияның, Данияның, Германияның және Польшаның солтүстік бөліктерінде жақсы өсуі мүмкін деген пікір бар. Басқа құрлықтағы планарлардың ұқсас бұрғыншылықтары әлемнің көптеген аймақтарында орын алып жатыр. Мысалы, Bipalium туысына жататын планарлар Солтүстік Америкада кеңінен таралған, ал Platydemus туысына жататын планарлар Тынық мұхитының көптеген аралдарында кездеседі. Platydemus manokwari жақында (2013 жылы) Еуропада табылған.
The New Zealand flatworm is an invasive species in Europe, feeding there almost exclusively on earthworms. This degrades soil quality. European earthworm predators are reluctant to eat it although cases of frogs and beetle larvae consuming flatworms have been recorded. It has been seen in England, Scotland, Northern Ireland, The Republic of Ireland and the Faroe Islands. It might have arrived in the early 1960s, being first recorded in Belfast in 1963. The New Zealand flatworm is easily transported accidentally in plant pots in adult or egg form. They tend to be common in garden centres and may have arrived in the UK with exotic plants. It has been suggested that they might thrive in parts of western Norway, southern Sweden, Denmark, Germany and northern parts of Poland, if they invade these regions. Similar invasions of other terrestrial planarians are occurring in many other parts of the world. For example, planarians of the genus Bipalium are widely distributed in North America, and planarians of the genus Platydemus on many islands in the Pacific. Platydemus manokwari has recently (2013) been found in Europe.
Молекулалық сипаттама
Жаңа Зеландиялық жалпақ құрттың толық митогеномі 20,309 бп ұзындықты құрайды және екі түрлі тандемді қайталамаларды қамтитын қайталануларға ие. Митогеномның төрттен бірінен астамы кодтамайтын ДНҚ-дан тұрады. Митогеномда ND4L және ND4 гендері арасында 32 бп-ға тең жабысу байқалады, ал ND5 гені Ser тРНК-сының болуымен аяқталады. Цитохром c оксидазасының 2-ші суббірлігінің гені ерекше ұзындыққа ие, оның кодировкаланған cox2 протеині 446 аминқышқылынан тұрады (басқа геопланидтерде шамамен 250 аминқышқылымен салыстырғанда); А. triangulatus-қа жататын Rhynchodeminae тұқымдасының басқа өкілдерінде де осы өте ұзын cox2 ерекшелігі кездеседі. Жаңа Зеландиялық жалпақ құрттың геномы екі параллогтық рибосомалық РНК кластерін қамтиды (басқа жануарлардың тек бір кластерімен салыстырғанда), бұл Geoplanidae тұқымдасының мүшелерінде және жалпақ құрттардың тағы бірнеше тұқымдарында ғана кездесетін ерекше қасиет.
The complete mitogenome of the New Zealand flatworm is 20,309 bp in length and contains repetitions that includes two types of tandem repeats. More than a quarter of the mitogenome is constituted by non coding DNA. The mitogenome displays a 32 bp overlap between the genes ND4L and ND4, and the ND5 gene is terminated by the presence of tRNA Ser. The cytochrome c oxidase subunit 2 gene is of unusual length, with a cox2 encoded protein 446 aa in length (compared to about 250 aa in other geoplanids); this characteristic of a very long cox2 is also found in other members of the subfamily Rhynchodeminae, to which A. triangulatus belongs. The genome of the New Zealand flatworm includes two paralogous ribosomal RNA clusters (in contrast to other animals which have only one cluster), a unique characteristic found only in members of the family Geoplanidae and a few other families of flatworms.