Кіріспе

Жаман нәтиже үшін кінәсіз жапа шеккен адам – бұл басқа біреудің кінәсін жасыру үшін қасақана және жалған айыпталған адамды білдіретін әдеттегі тіркес.

Шығу тегі

"Тұмсық жігіт" терминінің шығу тегі белгісіз және даулы. Көптеген дереккөздер оны 20 ғасырдың басында пайда болған деп санайды, ал кейбіреулері одан ертерек пайда болды деп мәлімдейді. 2007 жылдың сәуір айында Уильям Сафайр оның шығу тегін анықтау үшін іздестіруді бастады. Басқаларды қорғау үшін кінәлауға жаратылған "тұмсық жігіт" термині АҚШ-та кем дегенде 1920 жылдары кеңінен таралды. 1925 жылы Джеймс Глисон мен Джордж Эбботтың "Тұмсық жігіт" атты Бродвей пьесасы осы атаумен шықты, оның басты рөлдерін болашақ Голливуд актері Эрнест Труэкс пен Дороти Паттерсон сомдады. 1930 жылы Голливуд осы пьесаны "Тұмсық жігіт" атты қылмыстық фильмге айналдырды, онда "тұмсық жігіт" бандиттің білмейтін есірткі тасымалдаушысы ретінде пайда болды. Ол 1940-шы жылдардың ортасынан 1950-шы жылдардың басына дейін, қылмысқа толы фильм нуар дәуірінде кеңінен қолданылды. "Тұмсық жігіт" терминіне ұқсас қолданылудың бірі – біреуді "қалтасын ұстап" қалдыру, яғни оны ұсталып, қылмысқа қатысқан деп айыптауға тастап кету, әсіресе ұрланған заттарды ұстауға, мақсатты түрде немесе жағдайға байланысты. Бұл өз кезегінде алаяқтық инвестиция схемасының құрбаны болған "сақтанушы" терминіне әкелді. Сонымен қатар, "паци" деген термин де болды, ол әдетте (бірақ міндетті емес) қылмыс жасауға дейін әдейілеп құлауға дайындалған адамды білдірді, бұл қылмыс орындалу кезінде бірдеңе дұрыс болмағанда "қалтасын ұстап" қалдырудан өзгеше.

Қаңғыбас шай құмырасының үйлесуі

Халық мәдениетінде айтылған, бірақ Сафайр мойындамаған бір пікір бар: бұл сөздің бастауы АҚШ президенті Уоррен Г. Хардингтің (1921–1923) басқару кезеңіне дейін барып салады. Ол кезде Нью-Мексико штатынан АҚШ сенаторы және Хардингтің президенттік мерзімінде Ішкі істер министрі болған Альберт Б. Фолл, әйгілі «Teapot Dome» жанжалына қатысқандығымен белгілі болды.

АҚШ-тың саяси аренасында

1940 жылдары "құлаушы жігіт" деген сөз қолданысы, жұмыс немесе жауапкершілікті автоматты түрде мойнына алуды білдіретін мағынада 1940 жылдары пайда болды. "Ақшаланушылық өлген жоқ" деген тақырыптағы мақалада, Бреттон Вудс қаржылық келісімдері мен азық-түлік конференцияларына қатысты Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы газеттен алынған анонимді редакторлық мақаладан үзінді келтіріледі, онда АҚШ "құлаушы жігіт, жүк көтеруші" ретінде бейнеленген. 1950 жылдары термин кәсіподақтар мен өндірістік қоғам аясында қолданыла бастады, ол тотем бағанасындағы ең төменгі дәрежедегі адамды, жұмыс немесе жағдай бойынша жағымсыз тапсырмаларға тағайындалатын адам ретінде көрсетеді. 1950 және 1960 жылдары "құлаушы жігіт" сөзі "шапақшы баланың" орнына қолданылуы мүмкін, яғни жауапкершілігі анықталған немесе жазалаудан қашынған жағдайда, рәсімдік түрде кінәлауға болатын адам. 1960 жылы "Ластану саясаты" атты еңбегінде Роберт Буллард, қоқыс орындарына байланысты сынды жоюға тырысқан мемлекеттік қызметкерлердің "федералды үкімет, штаттық үкіметтер және жеке қоқыс тастау компанияларындағы" анонимді тұлғалар түрінде "құлаушы жігіт" тапқанын жазды.