Кіріспе
Ұзын мылтықтың құрылымдық бөлігі – мылтық доңғасы, оның артқы жағы иыққа тіреу, тұғыр немесе жай ғана тұмсық деп те аталады. Бұл ұзын мылтықтың құрылымдық қолдауын қамтамасыз ететін бөлігі болып табылады, оған ствол, механизм және ату механизмі бекітіледі. Мылтық доңғасы ату кезінде қаруды иыққа тіреп, нысананы тұрақты түрде алуға және қаруды сенімді ұстауға мүмкіндік береді, сондай-ақ зеңбіреуді атушының денесіне тікелей беру арқылы басуды азайтуға көмектеседі. Арбалеттің тұғыры мылтық доңғасымен бірдей функцияға ие.
A gunstock or often simply stock, the back portion of which is also known as a shoulder stock, a buttstock, or simply a butt, is a part of a long gun that provides structural support, to which the barrel, action, and firing mechanism are attached. The stock also provides a means for the shooter to firmly brace the gun and easily aim with stability by being held against the user's shoulder when shooting the gun, and helps to counter muzzle rise by transmitting recoil straight into the shooter's body. The tiller of a crossbow is functionally the equivalent of the stock on a gun.
Тарих және этимология
Атыс қаруындағы "stock" термині 1571 жылға дейін бар еді, ол герман тіліндегі "Stock" сөзінен шыққан, яғни "ағаш діңгегі" деген мағынаны білдіреді, бұл қарудың ағаштан жасалған бөлігіне сілтеме жасайды. Алғашқы қол оқтарында тұтқа ретінде қарапайым таяқ қолданылып, оқ түйіршігіне бекітілген. Аркебус таңғыша қаруының пайда болуымен қазіргі қару тұтқасының пішіні дамуын бастады, ол ұзақ стволды және нағыз құлып механизмі бар, қолмен отты жаққан қол оғынан өзгеше. Қол оғынан ату үшін отты мұқият қолдану және бір мезгілде нысанаға бағыттау қажет; ал отты кілтін пайдалану отты баяу қолдануды автоматтандырып, екінші қолды тұрақтандыруға босатады. Екі қолы бос болғандықтан аркебусты иыққа сүйеп нысанаға алуға болады, осылайша 500 жылдан бері сақталған негізгі қару тұтқасының пішіні пайда болды. Бұл аркебустың дәлдігін күрт арттырды, бұрандалы стволдардың пайда болуына дейін одан асып түспейтін деңгейге жеткізді. Айырықша жағдай, Американы еуропалықтардың отарлау кезінде пайда болған мылтықтардың тұтқалары, американдықтар мен алғашқы ұлттардың қосымша жабдықтары бүлінген немесе оқ-дәрісі біткен кезде қолма-қол соғыс құралы ретінде қайта қолданылды. Окичитау сияқты жартылай әскери өнерлерде қару тұтқасын қолдану техникасы қайта жаңғыртылуда.
Қарулы оқтардың анатомиясы
Қарудың ұңғысы негізінен екі бөлікке бөлінеді (жоғарыда көрсетілгендей), оның шекарасы шамамен қағылтқыштың орналасқан жерінен өтеді. Арқа жағы – тұғыр (1), ал алдыңғы жағы – алдыңғы ұңғы (2). Алдыңғы ұңғы (немесе алдыңғы қол, алдыңғы сақ), қабылдағышты бекітеді және қолдайды, сондай-ақ ствол арқылы кері соққы күшін кері соққы тіреуіш арқылы жібереді. Тұғыр (немесе артқы ұңғы) тұрақтылық үшін атушының иығына сүйеніп, қағылтқышпен де байланысады, және одан әрі гребень (3), өкше (4), басы (5) және тұтқа (6) бөліктеріне бөлінеді. Жоғарыда суреттелген ұңғыда саусақ тесігі бар (7) тұтқасы орналасқан, ол пайдаланушының қолына тік ұстауға ыңғайлы жағдай жасайды. Кейбір заманауи қару конструкцияларында төменгі қабылдағыш пен қол сақшысы алдыңғы ұңғының орнын басады, олар дәстүрлі алдыңғы ұңғы сияқты бірдей қызмет атқарады, бірақ тек артқы бөлігі ғана танымал "ұңғы" ретінде сақталады.
Қорлардың стилі мен ерекшеліктері
Қор түрлерін ең негізгі жіктелуі – бір бөліктен және екі бөліктен жасалған қорларға бөлінеді. Бір бөліктен жасалған қорда, тұтқасы мен алдыңғы бөлігі үздіксіз, монолитті бір бөлік болып келеді, мысалы, дәстүрлі бұрандалы қаруларда кездесетіндей. Екі бөліктен жасалған қорлар тұтқасы мен алдыңғы бөлігі үшін бөлек бөліктерді пайдаланады, мысалы, ашылатын және рычагты қаруларда кездесетіндей. Дәстүрлі түрде, екі бөліктен жасалған қорларды жасау оңайырақ болды, себебі ұзын, бір бөліктен жасалған қорға жарамды сапалы ағаш табу, екі бөліктен жасалған қорға арналған қысқа ағаш табудан қиын. Бұл қорлар сондай-ақ, Франчи SPAS 12 сияқты жауынгерлік мылтықтарда қолданылады, бұл қорлар қолданылмаған кезде жиырылуына мүмкіндік береді.
Тұтқа
Тұтқаның алдыңғы бөлігі, алдыңғы бөлігімен байланысып, атыс кезінде атушының басу саусағы бар қолымен ұсталады. Тұтқаға жақын артқы беті – тікұшақ деп аталады. Көптеген тұтқалардың беті кедір-бүдыр болып келеді, тіпті атушының ұстауын нығайту үшін бүйірлеріне саусақ ойықтары салынған. Кейбір тұтқаларда тікұшаққа жақын жерде бас бармаққа арналған тіреуіш (немесе ойық) жасалған, ол басу саусағы үшін ыңғайлы ұстауды қамтамасыз етеді. Тұтқалардың пішіндері әртүрлі. Түзу тұтқа (А) саптамадан басу саусағына дейін тегіс жалғасады, бұл басу саусағы үшін дерлік көлденең ұстау бұрышын қамтамасыз етеді, ал толық пистолет тұтқасы (Е) жеке тұтқадан тұрады, бұл басу саусағы үшін дерлік тік бұрышты ұстауды қамтамасыз етеді және әсіресе кең таралған АК-47 және M16/M4 автоматтары сияқты заманауи әскери мылтықтарында кездеседі. Екі шеттің арасында жартылай тұтқа (В) – бұл, әдетте, ең көп таралған спорттық мылтық, ол басу саусағы үшін көдірек бұрыш жасау үшін саптамаға тік бұрышпен кесілген. Қазіргі заманғы нысаналық стильдегі саптамалар көбінесе толық, тік тұтқаға қарай өтеді, бірақ олар жеке бөліктер ретінде емес, саптамаға енгізілген. Мысалы, Anschütz тұтқалары (C) дерлік тік тұтқаны қолданады, ал көптеген саусақ тесігі бар тұтқалар (D) пішіні бойынша пистолет тұтқаларына ұқсас.
Шеге
Қайыс – кең ауқымды айырмашылықтардың тағы бір саласы. Қайыс атушының жағын, нысанаға қарау көзін қарудың атар тұғырымен бірқатар етіп ұстауы керек болғандықтан, телескоптық атар тұғырлар сияқты биік нысаналар үшін биік қайыстар қажет. Ең қарапайым түрі – түзу қайыс (А), ол барлық темір атар тұғыры бар дәстүрлі мылтықтарда кездесетін стандартты түр. Монте-Карло қайысы (B) көбінесе оптикалық атар тұғырлармен қолдануға арналған тоқпаншаларда кездеседі, және жақтың биіктігін көтеріп, тоқпаншаның артқы бөлігін төмен ұстайтын биік қайысқа ие. Егер биік қайыс дөңгелек күмбез пішіндес болса, оны көбінесе шошқа қайыс деп атайды. Жақ тірегі (C) – атушының жағына қосымша қолдау беретін, тоқпаншаның бүйінінен шығып тұратын көтеріңкі бөлік. Бұл терминдердің арасында шатасу туындауы мүмкін, себебі бұл элементтер жиі біріктіріледі, көтеріңкі дөңгелек жақ тірегі (D) тоқпаншаның үстінен созылып, негізінен тым кең және биік Монте-Карло қайысын құрайды. Кейбір заманауи тоқпаншаларда жақ тірегі немесе жақ көтеру деп аталатын жылжымалы қайыс бөлігі бар, ол атушының эргономикалық қалауынша реттелетін қайыс биіктігін ұсынады.
Алдыңғы бет
Алдыңғы ұштары қалыңдығы және ұзындығы жағынан әр түрлі болады. Британдық екі ұңғылы мылтықтарда жиі кездесетін жұқа алдыңғы ұштардан бастап, стендтік ату мылтықтарында кездесетін кең, жалпақ түбі бар бобвертейл алдыңғы ұштарына дейін. Ұзындығы бойынша қысқа AK-47 стилінен бастап, муздалған бөлігіне дейін созылатын ұзын Маннлихер қоржынына дейін өзгереді. Спорттық қаруларда ең көп таралғаны – жартылай қор, ол оқпан ұзындығының шамамен жартысын құрайды.
Қорларды өлшеу
Мақсатты мылтықтың доңғалағын өлшеу IBS немесе NBRSA тіркелген жарыстарда қатыссаңыз маңызды. Мақсатты мылтықтың доңғалағы бәсеке класына сәйкес белгілі бір өлшемдер мен конфигурациялық талаптарға жауап беруі керек. Доңғалақтың өлшемдері әсіресе оқпаналарда маңызды, себебі әдеттегі алдыңғы нысана көздеуі үшін атушының көзінің ұңғының ортасында тұрақты орналасуы қажет, бұл жақсы дәлдікті қамтамасыз етеді. Доңғалақты тапсырыс бойынша жасағанда немесе бейімдегенде, бірнеше маңызды өлшемдер бар. Көз сызығы – визуальдық бағыттың бойымен өтетін, доңғалақтың өлшемдеріне қатысты анықтамалық өлшемдер үшін қажетті барлық нүктелерге дейін осьтік бағытта созылатын сызық. Иіс ұзындығы – қаптың артқы жағынан триггерге дейінгі өлшенген қашықтық. Жаңа доңғалақтың көптеген дизайнында иіс ұзындығын реттеуге болады. Иіс ұзындығына әсер ететін басқа да маңызды ұзындық өлшемдері: нысанаға дейінгі ұзындық (LTS) және қолға дейінгі ұзындық (LTH). Оңға қарай бұрылыс – артқы жағынан қарағанда, доңғалақтың ортасынан көзге дейінгі қашықтық, оң жаққа қарай. Көбінесе оң иықтан атушылар қолданады. Солға қарай бұрылыс – артқы жағынан қарағанда, доңғалақтың ортасынан көзге дейінгі қашықтық, сол жаққа қарай. Көбінесе сол иықтан атушылар қолданады. Бұрыш – доңғалақтың артқы жағының тік бұрышы, өкшеден баққа дейінгі түзу сызықпен анықталады, көзге перпендикуляр. Еңіс – доңғалақтың артқы жағының бұрышы, ұңғы сызығына параллель осьтің айналуымен анықталады, егер тік тұрғанда нөл градусқа тең болса. Дене сызығы – доңғалақтың артқы жағының төменгі жиегі немесе тұтқадан баққа дейінгі түзу сызықпен анықталған. Дене бұрышы – дене қиылысу нүктесіндегі ұңғы сызығына қатысты дене сызығының бұрышы. Дене қиылысу нүктесі – бұранда бетінен алға қарай ұңғы сызығында дене сызығының қиылысқан жері (егер қиылысса). Қолды қорғаудың айналуы – тек қолды қорғауды айналдыруға болатын қаруларда ғана кездеседі. Нақты қолданылған материалға қарамастан, кураторлар, зерттеушілер және басқа да қару сарапшылары доңғалақтарды жиі "жабдық" деп атайды. Бұқтырылатын, жиналмалы немесе алынатын доңғалақтар көбінесе беріктік пен құлыптау механизмдері үшін болаттан немесе қорытпадан, ал пішіні үшін ағаштан немесе пластиктен жасалады. Bullpup мылтықтарының доңғалағы мылтықтың механизмінің өлшемдерін, сондай-ақ эргономикалық мәселелерді, мысалы, оқтарды шығаруды ескеруі керек.
Ағаш қорлары
Жаңғақ қарудың атыс салдағы үшін ең көп қолданылатын ағаш, бірақ шатыр, мирт, қайың және мескит сияқты көптеген басқа ағаштар да пайдаланылады. Қатты ағаштан салдақ жасағанда, ағаштардың табиғи қасиеттері мен айырмашылықтарын ескеру қажет. Ағаш талшықтарының бағыты беріктігін анықтайды, және талшықтар салдақтың қолға ұсталатын бөлігінен өтіп, аяғына дейін жалғасуы керек; егер талшықтар осы бөліктерге перпендикуляр болса, салдақ айтарлықтай әлсірейді.
Ламинаттелген ағаш
Ламинатталған ағаш – екі немесе одан көп қабаттан тұратын, желіммен сіңдірілген және бір-біріне берік жабыстырылған ағаш. Егер ағаштың екі бөлігі дұрыс орналастырылса, бөлек-бөлек қабаттар температура мен ылғалдың өзгеру әсерін теңестіреді. Қазіргі ламинаттар әдетте қайыңнан жасалған қалың ағаш қабаттарынан тұрады, олар эпоксидпен сіңдіріліп, дәнді бағыттары кезектестіріліп, жоғары температура мен қысымда бекітіледі. Нәтижесінде алынған композиттік материал бастапқы ағаштан әлдеқайда мықты, ішкі кемшіліктері жоқ және ыстық немесе ылғалдан бұрмалануға төтеп береді. Әдетте, ламинаттың әр қабаты ламинаттау алдында боялады, көбінесе кезектесіп түстермен, бұл пішінделген кезде ағаш өрнегіне ұқсас сурет береді, ал жарқын, контрастты түстермен нәтижелер өте әсерлі болуы мүмкін. Ламинаттық босалқы материалдардың кемшілігі – тығыздығы, ламинаттар орташа босалқы үшін жаңғақтан шамамен 110-140 граммға (4-5 унцияға) салмағы ауыр болады. 2020 жылдың 18 желтоқсанында Алкоголь, темекі, атыс қарулары және жарылғыш заттар бюросы Федералды тіркелімге «Тұрақтандырушы «кронштейндері» бар қаруларды жіктеудің объективті факторлары» деген хабарлама жолдады. Бұл хабарламада бекітілген тұрақтандырушы «кронштейндері» бар тапаншалардың Ұлттық атыс қарулары заңымен реттелуге тиіс атыс қарулары болып табылатынын бағалау үшін қолданылатын критерийлер жиынтығы ұсынылды, бірақ ол бес күннен кейін кері тартылып алынды.
Құқықтық мәселелер
Кейбір юрисдикцияларда атыс қаруының бөліктерінің түрі оның құқықтық статусын өзгерте алады. Мысалы:
АҚШ Ұлттық қару заңнамасына сәйкес, ұңғысы қысқа болған атыс қаруына иық тіреуі қосылса, ол қысқа ұңғылы мылтық (SBR) болып есептеледі. Қабатталатын немесе жеке пистолет тұтқасы бар иық тіреулері шабуылдық қарудың белгілері саналады және АҚШ-тың кейбір штаттары мен муниципалитеттерінде тыйым салынған. АҚШ-та жартылай автоматты қаруға жылдам оқ ату құрылғысы (bump stock) орнатылса, ол Алкоголь, темекі, атыс қаруы және жарылғыш заттар бюросы тарапынан автоматты қару ретінде жіктеледі, демек федералдық деңгейде тиімді түрде тыйым салынған. Олар Канада мен Ұлыбританияда да тыйым салынған.
Adding a shoulder stock to a firearm with a barrel shorter than changes it into a short barreled rifle (SBR) under the United States National Firearms Act. Folding stocks, or stocks with separate pistol grips, are regarded as assault weapon features and banned in some U. S. states and municipalities. In the United States, fitting a bump stock to a semi automatic firearm causes it to be classified as a machine gun by the Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives, meaning they are effectively banned on the federal level. They are also banned in Canada and the United Kingdom.