Фиджи аралдарының тарихы, 3500 жылдық Лапита мәдениетінен бастау алады. Меланезиялықтардың қоныстануы, Ту'и Тонга империясының ықпалы – бәрі осы мақалада.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тынық мұхитының орталық бөлігінде орналасқан Фиджи географиясы оны көп ғасырлар бойы саяхаттар үшін танымал орынға айналдырды, сонымен қатар көші-қон жолдарының тоғысқан жері ретінде де қызмет етті.
Located in the central Pacific Ocean, Fiji's geography has made it both a destination and a crossroads for migrations for many centuries.
Меланезия мен Полинезия қоныстары
Австронезиялық халықтар, Лапита мәдениетінен шыққан, шамамен 3500 жыл бұрын Фиджи аралдарына қоныстанған, ал Меланезиялықтар олардан шамамен мың жыл кейін ерген. Көптеген сарапшылар олардың Оңтүстік-Шығыс Азиядан, Малай архипелагы арқылы келгенін айтады. Археологиялық дәлелдер Мотурикиде 600 жылдан және б.з.д. 900 жылға дейін қоныс іздерін көрсетеді. 10 ғасырда Тонгада Туи Тонга империясы құрылды, ал Фиджи оның ықпалына ілікті. Фиджиге полинезиялық әдет-ғұрыптар мен тілдің енуі Тонганың ықпалымен болды. Империя 13 ғасырда құлдырауға бастады. The Fiji Times газеті 2005 жылдың 3 шілдесінде Фиджи мұражайы мен Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің (USP) жаңа зерттеулері Сигатокадағы Натадоланың жанындағы Буревада қазылған кем дегенде 3000 жылдық қаңқалардың Фиджидің алғашқы қоныстанғандарына тиесілі екенін анықтады. Олардың тегі Оңтүстік Қытайдан немесе Тайваньнан. Бұл қаңқалар қосымша зерттеу үшін Жапонияға жіберіледі. Папуа-Жаңа Гвинеяда ғана кездесетін сирек жанартау шынысы – обсидиан табылған, деді USP мұхит ғылымдары және география профессоры доктор Патрик Д. Нанн. Ол адамдар бастапқыда 7000 жыл бұрын Оңтүстік Қытайдан немесе Тайваньнан шығып, Папуа-Жаңа Гвинеяға қоныстанғаннан кейін Фиджиге және басқа елдерге көшіп кеткен болуы мүмкін деп болжады. Оның сөзіне göre, қабірлердің бетінен табылған лапита керамикасының жасы шамамен 2500 жылды құрайды. Фиджи мұражайының археологы Сепети Матарараба теңіз жағасындағы аймақтың адамдар мекендеген болуы керек екенін айтты, себебі көптеген қыш ыдыстар, аң аулау құралдары және ежелгі қабықшадан жасалған зергерлік бұйымдар табылған. Бұл аймақта лапита табылғаннан кейін 20-дан астам шұңқыр қазылды. 2005 жылдың 15 шілдесінде сол командалар Натадоланың жанындағы Буревадан 16 қаңқа тапқаны хабарланды. Қаңқалар б.з.д. 550 жылға дейінгі керамикасы бар топырақ қабатынан табылған. Профессор Наннның айтуынша, Борева Фиджи архипелагындағы алғашқы адамдар қоныстанған жер болғанына мол дәлел бар, ол б.з.д. 1200 жылдан бастап қоныстанған. "Лапита халқы Фиджиге, Вануатуға, Жаңа Каледонияға, Тонгаға және Самоаға алғаш келген халықтар. Бұл адамдар өздерінің болғанын дәлелдейтін іздерді, әсіресе әсем әрі жақсы жасалған қыш ыдыстармен қалдырды", - деді Нанн. Оның сөзіне göre, дәлелдер Папуа-Жаңа Гвинея немесе Соломон аралдарындағы алғашқы фиджиліктердің келген жерін көрсетеді, себебі қыш ыдыстардың сынықтары Папуа-Жаңа Гвинея мен Соломон аралдарындағы Лапита кезеңінің ерте кезеңіне тән, бірақ Фиджидегі Лапита ыдыстарында оңай табылмайды. Нанн 2005 жылдың 9 қарашасында Вити-Левудің оңтүстік-батысындағы Натадоланың жанында табылған қара обсидиан тасының Кутау Бао обсидиан кенішінде, Папуа-Жаңа Гвинеядағы Жаңа Британия аралындағы Таласеа түбегінде пайда болғанын мәлімдеді, ол шамамен 4500 шақырым қашықтықта орналасқан. Лапита халқы оны бүкіл Батыс Тынық мұхитында таратса да, Фиджиде оны жиі кездестіруге болмайды. Наннның айтуынша, "өңделген" белгілері бар обсидиан б.з.д. 1150 жылдары Боревадағы алғашқы Лапита қонысынан кейін көп ұзамай келген. Оның сөзіне göre, Лапита халқы оны талисман ретінде сақтап, қайдан келгенін еске түсірген. Фиджи теледидары 2006 жылдың 20 наурызында Наусоридегі Кукуда 1250 және 1560 жылдар аралығында басшылар тұрған деп есептелетін ежелгі Фиджи ауылы табылғанын хабарлады. Оның қатты қорғалған ұрыс бекінісі Фиджиде басқа жерде кездеспейтін ерекше ерекшеліктерге ие. Фиджи мұражайының археологы Сепети Матарараба бұл жердегі кейбір жаңалықтарға таң қалды, оның ішінде ақ саудагерлер фиджилік артефактілерге айырбастау үшін қолданған темір балта бар. Жергілікті ауылдар 2006 жылдың шілдесінде туристерге ашу үшін жерді қайта құруда.
Austronesian peoples, who were from the Lapita Culture have settled in the Fijian islands some 3,500 years ago, with Melanesians following around a thousand years later. Most authorities agree that they originated in Southeast Asia and came via Malay Archipelago. Archeological evidence shows signs of settlement on Moturiki from 600 BC and possibly as far back as 900 BC. In the 10th century, the Tu'i Tonga Empire was established in Tonga, and Fiji came within its sphere of influence. The Tongan influence brought Polynesian customs and language into Fiji. The empire began to decline in the 13th century. The Fiji Times reported on 3 July 2005 that recent research by the Fiji Museum and the University of the South Pacific (USP) has found that skeletons excavated at Bourewa, near Natadola in Sigatoka, at least 3000 years old, belonged to the first settlers of Fiji, with their origins in South China or Taiwan. The skeletons are to be sent to Japan for assembling and further research. Obsidian, a rare volcanic glass found only in Papua New Guinea had been discovered there, according to Dr Patrick D. Nunn, USP Professor of Ocean Science and Geography, who theorized that the people could originally have left southern China or Taiwan some 7000 years ago, settling in Papua New Guinea before drifting on to Fiji and other countries. Lapita pottery found on the surface of the graves was almost 2500 years old, he said. Fiji Museum archaeologist Sepeti Matararaba said that the area beside the sea must have been occupied, because a great deal of pottery, hunting tools, and ancient shell jewellery had been discovered. More than 20 pits had been dug following the discovery of lapita in the area. On 15 July 2005, it was reported that the same teams had uncovered 16 skeletons at Bourewa, near Natadola. The skeletons were found in a layer of undisturbed soil containing pottery from around 550 BC. Professor Nunn said there was now abundant evidence that Bourewa had been the first human settlement in the Fiji archipelago, occupied from around 1200 BC onwards. "Lapita people were the first people to come to Fiji, Vanuatu, New Caledonia, Tonga and Samoa. These people left evidence of their existence by mainly their elaborately decorated and finely fashioned pottery," Nunn said. He said the evidence pointed to Papua New Guinea or the Solomon Islands as the place from where the earliest Fijians came, as the pottery fragments were typical of the early Lapita period in Papua New Guinea and the Solomons, but not readily found on Lapita Pottery in Fiji. Nunn announced on 9 November 2005 that a black obsidian rock discovered near Natadola in southwest Viti Levu had originated in the Kutau Bao obsidian mine on Talasea Peninsula on the island of New Britain, in Papua New Guinea, some 4500 kilometers away. Although carried throughout the Western Pacific by the Lapita people, it is not often found in Fiji. The obsidian, which showed signs of being "worked," probably arrived soon after the initial Lapita settlement in Bourewa circa 1150BC, Nunn said. He theorized that it was kept by the Lapita settlers as a talisman, a reminder of where they had come from. Fiji Television reported on 20 March 2006 that an ancient Fijian village, believed to have been occupied by chiefs sometime between 1250 and 1560, had been discovered at Kuku, in Nausori. Its heavily fortified battle fort contained unique features not seen elsewhere in Fiji. Archeologist Sepeti Matararaba of the Fiji Museum expressed astonishment at some of the discoveries at the site, which included an iron axe used by white traders in exchange for Fijian artefacts. Local villages were reported to be rebuilding the site with a view to opening it up to tourists in July 2006.
Еуропалық ашылу (18 ғасыр)
Голландтық теңізші Абель Тасман Фиджиге алғашқы белгілі еуропалық саяхатшы болды, ол 1643 жылы солтүстік Вануа Леву аралын және Солтүстік Тавеуни архипелагын көріп өткен. 1774 жылы британдық теңізші Джеймс Кук оңтүстік Лау аралдарының біріне сапар жасады. Дегенмен, аралдарды картаға түсіріп, белгілеу 1789 жылға дейін күткен, сол кезде "Коньон" кемесінің құрдымға кеткен капитаны Уильям Блай Овалаудан өтіп, Вити Леву мен Вануа Леву аралықтарында Батавияға (қазіргі Индонезия) жол тартқанда жүзіп өтті. Оның құрметіне екі негізгі аралдың арасындағы бұғаз Блай Уотер деп аталды, ал Фиджи аралдары бір кезде "Блай аралдары" деп белгілі болды. Фиджи тұрғындары арасында алғашқы қоныстанған еуропалықтар – кеме апатына ұшыраған теңізшілер және Австралияның жазалау колонияларынан қашқан сотталғандар болды. 1804 жылы Вануа Леву аралының оңтүстік-батыс жағалауында сандал ағашының табылуы Фиджиге батыстан келген сауда кемелерінің саны мен жиілігінің артуына әкелді. Сандал ағашын іздеу алғашқы жылдары басталды, бірақ 1810 және 1814 жылдар аралығында қорлар азайғанда тоқтап қалды. 1820 жылға қарай, саудагерлер теңіз қияқтарын (денеңке) алу үшін қайта оралды. 1820-ші жылдардың басында Левука Фиджидегі Овалау аралында алғашқы еуропалық үлгідегі қала ретінде құрылды.
Dutch navigator Abel Tasman was the first known European visitor to Fiji, sighting the northern island of Vanua Levu and the North Taveuni archipelago in 1643. James Cook, the British navigator, visited one of the southern Lau islands in 1774. It was not until 1789, however, that the islands were charted and plotted, when William Bligh, the castaway captain of , passed Ovalau and sailed between the main islands of Viti Levu and Vanua Levu en route to Batavia, in what is now Indonesia. Bligh Water, the strait between the two main islands, is named after him, and for a time, the Fiji Islands were known as the "Bligh Islands." The first Europeans to settle among the Fijians were shipwrecked sailors and runaway convicts from Australian penal colonies. In 1804, the discovery of sandalwood on the southwestern coast of Vanua Levu led to an increase in the number and frequency of Western trading ships visiting Fiji. A sandalwood rush began in the first few years but it dried up when supplies dropped between 1810 and 1814. By 1820, the traders returned for beche de mer or sea cucumber. In the early 1820s, Levuka was established as the first European style town in Fiji, on the island of Ovalau.