Кіріспе

Тынық мұхитының орталық бөлігінде орналасқан Фиджи географиясы оны көп ғасырлар бойы саяхаттар үшін танымал орынға айналдырды, сонымен қатар көші-қон жолдарының тоғысқан жері ретінде де қызмет етті.

Меланезия мен Полинезия қоныстары

Австронезиялық халықтар, Лапита мәдениетінен шыққан, шамамен 3500 жыл бұрын Фиджи аралдарына қоныстанған, ал Меланезиялықтар олардан шамамен мың жыл кейін ерген. Көптеген сарапшылар олардың Оңтүстік-Шығыс Азиядан, Малай архипелагы арқылы келгенін айтады. Археологиялық дәлелдер Мотурикиде 600 жылдан және б.з.д. 900 жылға дейін қоныс іздерін көрсетеді. 10 ғасырда Тонгада Туи Тонга империясы құрылды, ал Фиджи оның ықпалына ілікті. Фиджиге полинезиялық әдет-ғұрыптар мен тілдің енуі Тонганың ықпалымен болды. Империя 13 ғасырда құлдырауға бастады. The Fiji Times газеті 2005 жылдың 3 шілдесінде Фиджи мұражайы мен Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің (USP) жаңа зерттеулері Сигатокадағы Натадоланың жанындағы Буревада қазылған кем дегенде 3000 жылдық қаңқалардың Фиджидің алғашқы қоныстанғандарына тиесілі екенін анықтады. Олардың тегі Оңтүстік Қытайдан немесе Тайваньнан. Бұл қаңқалар қосымша зерттеу үшін Жапонияға жіберіледі. Папуа-Жаңа Гвинеяда ғана кездесетін сирек жанартау шынысы – обсидиан табылған, деді USP мұхит ғылымдары және география профессоры доктор Патрик Д. Нанн. Ол адамдар бастапқыда 7000 жыл бұрын Оңтүстік Қытайдан немесе Тайваньнан шығып, Папуа-Жаңа Гвинеяға қоныстанғаннан кейін Фиджиге және басқа елдерге көшіп кеткен болуы мүмкін деп болжады. Оның сөзіне göre, қабірлердің бетінен табылған лапита керамикасының жасы шамамен 2500 жылды құрайды. Фиджи мұражайының археологы Сепети Матарараба теңіз жағасындағы аймақтың адамдар мекендеген болуы керек екенін айтты, себебі көптеген қыш ыдыстар, аң аулау құралдары және ежелгі қабықшадан жасалған зергерлік бұйымдар табылған. Бұл аймақта лапита табылғаннан кейін 20-дан астам шұңқыр қазылды. 2005 жылдың 15 шілдесінде сол командалар Натадоланың жанындағы Буревадан 16 қаңқа тапқаны хабарланды. Қаңқалар б.з.д. 550 жылға дейінгі керамикасы бар топырақ қабатынан табылған. Профессор Наннның айтуынша, Борева Фиджи архипелагындағы алғашқы адамдар қоныстанған жер болғанына мол дәлел бар, ол б.з.д. 1200 жылдан бастап қоныстанған. "Лапита халқы Фиджиге, Вануатуға, Жаңа Каледонияға, Тонгаға және Самоаға алғаш келген халықтар. Бұл адамдар өздерінің болғанын дәлелдейтін іздерді, әсіресе әсем әрі жақсы жасалған қыш ыдыстармен қалдырды", - деді Нанн. Оның сөзіне göre, дәлелдер Папуа-Жаңа Гвинея немесе Соломон аралдарындағы алғашқы фиджиліктердің келген жерін көрсетеді, себебі қыш ыдыстардың сынықтары Папуа-Жаңа Гвинея мен Соломон аралдарындағы Лапита кезеңінің ерте кезеңіне тән, бірақ Фиджидегі Лапита ыдыстарында оңай табылмайды. Нанн 2005 жылдың 9 қарашасында Вити-Левудің оңтүстік-батысындағы Натадоланың жанында табылған қара обсидиан тасының Кутау Бао обсидиан кенішінде, Папуа-Жаңа Гвинеядағы Жаңа Британия аралындағы Таласеа түбегінде пайда болғанын мәлімдеді, ол шамамен 4500 шақырым қашықтықта орналасқан. Лапита халқы оны бүкіл Батыс Тынық мұхитында таратса да, Фиджиде оны жиі кездестіруге болмайды. Наннның айтуынша, "өңделген" белгілері бар обсидиан б.з.д. 1150 жылдары Боревадағы алғашқы Лапита қонысынан кейін көп ұзамай келген. Оның сөзіне göre, Лапита халқы оны талисман ретінде сақтап, қайдан келгенін еске түсірген. Фиджи теледидары 2006 жылдың 20 наурызында Наусоридегі Кукуда 1250 және 1560 жылдар аралығында басшылар тұрған деп есептелетін ежелгі Фиджи ауылы табылғанын хабарлады. Оның қатты қорғалған ұрыс бекінісі Фиджиде басқа жерде кездеспейтін ерекше ерекшеліктерге ие. Фиджи мұражайының археологы Сепети Матарараба бұл жердегі кейбір жаңалықтарға таң қалды, оның ішінде ақ саудагерлер фиджилік артефактілерге айырбастау үшін қолданған темір балта бар. Жергілікті ауылдар 2006 жылдың шілдесінде туристерге ашу үшін жерді қайта құруда.

Еуропалық ашылу (18 ғасыр)

Голландтық теңізші Абель Тасман Фиджиге алғашқы белгілі еуропалық саяхатшы болды, ол 1643 жылы солтүстік Вануа Леву аралын және Солтүстік Тавеуни архипелагын көріп өткен. 1774 жылы британдық теңізші Джеймс Кук оңтүстік Лау аралдарының біріне сапар жасады. Дегенмен, аралдарды картаға түсіріп, белгілеу 1789 жылға дейін күткен, сол кезде "Коньон" кемесінің құрдымға кеткен капитаны Уильям Блай Овалаудан өтіп, Вити Леву мен Вануа Леву аралықтарында Батавияға (қазіргі Индонезия) жол тартқанда жүзіп өтті. Оның құрметіне екі негізгі аралдың арасындағы бұғаз Блай Уотер деп аталды, ал Фиджи аралдары бір кезде "Блай аралдары" деп белгілі болды. Фиджи тұрғындары арасында алғашқы қоныстанған еуропалықтар – кеме апатына ұшыраған теңізшілер және Австралияның жазалау колонияларынан қашқан сотталғандар болды. 1804 жылы Вануа Леву аралының оңтүстік-батыс жағалауында сандал ағашының табылуы Фиджиге батыстан келген сауда кемелерінің саны мен жиілігінің артуына әкелді. Сандал ағашын іздеу алғашқы жылдары басталды, бірақ 1810 және 1814 жылдар аралығында қорлар азайғанда тоқтап қалды. 1820 жылға қарай, саудагерлер теңіз қияқтарын (денеңке) алу үшін қайта оралды. 1820-ші жылдардың басында Левука Фиджидегі Овалау аралында алғашқы еуропалық үлгідегі қала ретінде құрылды.