Кіріспе
Океаниядағы британдық колония 1874-1970 жылдар аралығында. Фиджи колониясы – қазіргі Фиджи мемлекетінің аумағында 1874-1970 жылдар аралығында болған тәждік колония. Лондон 1852 жылы Фиджи Корольдігін аннексиялаудың алғашқы мүмкіндігін қабылдамады. Рату Серу Эпениса Какобау аралдарды беруге ұсынды, бірақ Фиджи патшасы (Tui Viti) титулын сақтап қалу шартымен. Оның талабы британдықтар мен көптеген басқа басшыларға да қабылданбады, олар оны, егер де солай болса, теңдердің арасындағы біріншісі ғана деп есептеді. Көбейіп бара жатқан қарыздар мен АҚШ Әскери-теңіз күштері тарапынан туындаған қауіп-қатерлер Какобауды 1871 жылы еуропалық отарлаушылардың басымдығымен конституциялық монархия құруға итермеледі, бұл үшін ол Австралиялық Полинезия компаниясымен қарыздарын төлеу туралы келісім жасаған болатын. Жаңа режимнің күйреуі оны 1872 жылы тағы да аралдарды беру туралы ұсыныс жасауға мәжбүр етті, оған британдықтар келісті. 1874 жылдың 10 қазанында Ұлыбритания Фиджиде билігін бастады, ол 1970 жылдың 10 қазанына дейін жалғасты.
The Colony of Fiji was a Crown colony that existed from 1874 to 1970 in the territory of the present day nation of Fiji. London declined its first opportunity to annex the Kingdom of Fiji in 1852. Ratu Seru Epenisa Cakobau had offered to cede the islands, subject to being allowed to retain his Tui Viti (King of Fiji) title. His demand was unacceptable to both the British and to many of his fellow chiefs, who regarded him only as first among equals, if that. Mounting debts and threats from the United States Navy had led Cakobau to establish a constitutional monarchy with a government dominated by European settlers in 1871, following an agreement with the Australian Polynesia Company to pay his debts. The collapse of the new regime drove him to make another offer of cession in 1872, which the British accepted. On 10 October 1874, Britain began its rule of Fiji, which lasted until 10 October 1970.
"Фиджи фиджиліктерге арналған"
1874 жылы 23 қыркүйекте келген сэр Геркулес Робинсон уақытша губернатор болып тағайындалды. 1875 жылы маусымда оның орнын сэр Артур Гордон басқарды. Барлық салаларда тікелей билік орнатпастан, Гордон Фиджи басшыларына жергілікті мәселелер бойынша автономия берді, бірақ оларға тайпалық соғыс жүргізуге тыйым салынды. Колония әрқайсысы Роко бақылауындағы төрт аймаққа бөлінді; бұл аймақтар өз кезегінде әрқайсысы дәстүрлі басшы басқаратын он екі округке бөлінді. 1876 жылы губернаторға кеңес беру үшін Басшылар Кеңесі құрылды. Бұл орган 2007 жылы әскери қолдау алған уақытша үкімет таратып, 2012 жылы жойылды. 1997 жылғы Конституцияға сәйкес, ол Фиджи Президентін, Вице-президентін және 32 сенатордың 14-ін сайлап тағайындайтын сайлау алқасы ретінде жұмыс істеді. Бастапқыда Басшылар Кеңесіне Жергілікті Ережелер Кеңесі (қазіргі Фиджи істері Кеңесі) қосылды; бұл екі орган фиджиліктер үшін заңдар қабылдады. (Дегенмен, еуропалық қоныс аударушылар олардың заңдарына бағынбады). 1882 жылы астана Левукадан Суваға, көбірек қолжетімді жерге көшірілді. "Фиджи – фиджиліктер үшін" саясатын қабылдап, Гордон жерді сатуға тыйым салды, бірақ оны жалға беруге рұқсат берді. Бұл саясат бүгінгі күнге дейін өзгеріссіз сақталып келеді және жердің 83 пайызы әлі де жергілікті тұрғындарға тиесілі. Ол сондай-ақ фиджиліктерді жұмыс күші ретінде пайдалануға тыйым салды. 1870-ші жылдардың басында мақта өсіру кәсіпорнының сәтсіз аяқталуынан кейін, Гордон 1878 жылы мақта плантацияларының орнын бастан кешірген қант плантацияларында жұмыс істеу үшін Үндістаннан келісімшарт бойынша жұмысшыларды импорттауды шешті. 14 мамыр 1879 жылы 463 үнділік келді – схема аяқталғанға дейін 1916 жылы келетін 61 мың адамның алғашқысы. Жоспар бойынша, үнді жұмысшылары бес жылдық келісімшарт бойынша Фиджиге әкелінді, одан кейін олар өз қаражатында Үндістанға орала алатын болды; егер олар келісімшартты екінші бес жылдық мерзімге жаңартса, оларға үкімет есебінен Үндістанға оралу немесе Фиджиде қалу мүмкіндігі берілді. Көпшілігі Фиджиде қалуды жөн көрді. Квинсленд штатында келісімшарт бойынша жұмыс істеуді реттейтін Квинсленд заңы Фиджиде де заң күшіне енді.
Фиджи Бірінші дүниежүзілік соғыста
Фиджи бірінші дүниежүзілік соғысқа тек қана жанама түрде қатысты, ол негізінен Еуропада болды. 1500-ден астам ер адам британдық әскерге ерікті түрде соғысқа қатысты. Басқа еріктілер австралиялық және Жаңа Зеландия әскерлерінде қызмет етті. 1917 жылдың қыркүйегіндегі бір ерекше оқиғада Феликс Граф фон Лакнер өзінің «Зееадлер» рейдері Кук аралдарында француз территориясы Таитидегі Папеетені бомбалаудан кейін жағаға отырғаннан соң, Вити-Левудің шығыс жағалауындағы Вакая аралына келді. 21 қыркүйекте аудандық полиция инспекторы бірнеше фиджиліктерді Вакаяға алып барды, ал граф фон Лакнер олардың қарусыз екенін білмей, ерікті түрде қолға түсті. Фиджи халқын пайдалануға ниеті жоқ екенін айтқан колониялық билік фиджиліктерге әскерге жазылуға рұқсат бермеді. Дегенмен, Какобаудың шөбересі, жоғары рулы бір фиджилік француз шетелдік легионына қосылып, француз әскери ордені – «Медаль Милитер» орденін алды. Кейін Сукуна Франция мен Италияда логистикалық қолдау көрсеткен Фиджи еңбек корпусының тағы 100 фиджилігімен бірге қызмет етті. Келесі жылдары Рату Сэр Лала Сукуна, кейіннен осылай танылған, Фиджидегі жетекші басшы ретінде беделді болды және фиджиліктердің жер құқықтарын қорғайтын институттарды құрды.
Фиджи Екінші дүниежүзілік соғыста
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, көптеген фиджиліктер Фиджи әскери күштеріне ерікті түрде қатысты, оған 1936 жылғы британдық келісім бойынша Жаңа Зеландия армия офицері басшылық етті. Келісімге сәйкес, Жаңа Зеландия Фиджиді қорғау жауапкершілігін өз мойнына алды. Фиджидің екі жаяу әскер батальоны мен коммандос бөлімдері Гуадалканал және Бугенвильдегі АҚШ әскер бөлімдерімен бірге қызмет етті. 8 желтоқсан 1941 жылы (Фиджи уақыты бойынша) Жапон империясының Перл-Харборға жасаған шабуылы Тынық мұхиты соғысының басталуын білдірді. Жапондық су асты кемелері Фиджи үстінен ұшып өткен гидросамолеттарды іске қосты; Жапондық су асты кемесі I 25 – 1942 жылдың 17 наурызында, ал Жапондық су асты кемесі I 10 – 1941 жылдың 30 қарашасында. Орталық орналасқандығына байланысты Фиджи одақтастардың оқу базасы ретінде таңдалды. Надиде (кейіннен халықаралық әуежайға айналған) әуежай салынып, жағалау бойында қару-жарақ орналастырылды. Фиджиліктер Соломон аралдарындағы шайқаста батылдықтарымен көзге түсті, бір әскери тілші олардың тұтқынға алу тактикасын «барқыт қолғаптармен өлім» деп сипаттады. Юкатадан шыққан капрал Сефания Суканаивалу Бугенвиль шайқасындағы батылдығы үшін қаза болғаннан кейін Виктория кресімен марапатталды. Алайда, индофиджиліктер еуропалықтармен тең қарау туралы талаптары қабылданбағандықтан, көбінесе әскерге жазылудан бас тартты. Олар өздері ұйымдастырған взводты таратып, тек бір офицер мен 70 сарбазды резервтік көлік бөліміне, шетелге жіберілмеу шартымен қосты. Индофиджиліктердің соғыс күш-жігеріне белсенді қатысудан бас тартуы, соғыстан кейінгі жылдары этникалық шиеленісті ақтау үшін фиджилік этно-ұлтшылдардың идеологиялық құрылысының бір бөлігіне айналды.
Саяси институттардың дамуы
Алғашында консультативтік өкілеттіктері бар Заң шығарушы кеңес 1874 жылдан бері тағайындалған орган ретінде жұмыс істеді, бірақ 1904 жылы ол ішінара сайланатын органға айналдырылды, сонда еуропалық ер адамдар қоныс аударушылар 19 кеңесшінің 6-сын сайлауға құқылы болды. 2 мүше Басшылар кеңесі ұсынған 6 үміткердің тізімінен колониялық губернатор тарапынан тағайындалды; тағы 8 "ресми" мүше губернатордың өз қалауынша тағайындалды. Губернатор өзі 19-шы мүше болды. Бірінші тағайындалған үнді мүшесі 1916 жылы тағайындалды; бұл лауазым 1929 жылдан бастап сайланатын болды. 1904 жылы төрт мүшеден тұратын Атқарушы кеңес құрылды; бұл қазіргі мағынадағы "кабинет" емес, себебі оның мүшелері Заң шығарушы кеңеске жауапты болған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Фиджи ішкі басқаруға қарай алғашқы қадамдарын жасады. Заң шығарушы кеңес 1953 жылы 32 мүшеге дейін ұлғайтылды, олардың 15-і сайланды және үш негізгі этникалық топ арасында тең бөлінді (түпкі фиджиліктер, индофиджиліктер және еуропалықтар). Индофиджи және еуропалық сайлаушылар өздеріне бөлінген 5 мүшенің 3-іне тікелей дауыс берді (қалған екеуі губернатор тарапынан тағайындалды); ал 5 фиджилік мүше Басшылар кеңесі ұсынды. Рату Сукуна алғашқы спикер болып сайланды. Заң шығарушы кеңес әлі де қазіргі парламенттің толық құзыретына ие болмаса да, ол тұңғыш рет фиджиліктер мен индофиджиліктерді ресми саяси құрылымға енгізіп, Фиджиде заманауи саяси мәдениеттің қалыптасуына ықпал етті. Өзін-өзі басқаруға қарай жасалған бұл қадамдарды сол кездегі фиджи халқынан сандық артық болған индофиджи қауымы құптады. Индофиджилік үстемдігінен сескенген көптеген фиджилік басшылар британдықтардың мейірімді билігін индофиджилік бақылаудан артық санап, британдықтардың автономияға қарай жасаған әрекеттеріне қарсылық көрсетті. Алайда, сол кезде Ұлыбритания отаршылдық империясынан бас тартпаққа бел буғандай көрінді және реформаларды жеделдетті. Фиджи халқы тұтастай алғанда 1963 жылы алғаш рет сайлау құқығына ие болды, онда заң шығарушы орган толыққанды сайланатын органға айналды, Басшылар кеңесі ұсынған 36 мүшеден 2-сін қоспағанда. 1964 жылы жауапты үкіметке қарай алғашқы қадам ретінде Мүшелік жүйе енгізілді. Заң шығарушы кеңестің кейбір сайланған мүшелеріне нақты портфельдер берілді. Олар Вестминстерлік үғымдағы кабинетті құраған жоқ, себебі олар атқарушы билігі бар министрлер емес, колониялық губернатордың ресми кеңесшілері болды және тек губернаторға ғана жауапты болды, заң шығарушы органға емес. Дегенмен, келесі үш жыл ішінде сол кездегі губернатор, сэр Дерек Джейквей, оларды жауапты үкіметке дайындау мақсатында Мүшелерге министрлер сияқты қарады.
Жауапты үкімет
1965 жылдың шілдесінде Лондонда конституциялық конференция өтті, онда жауапты үкімет құру мақсатында конституциялық өзгерістер талқыланды. А. Д. Патель басшылығындағы Индо-Фиджиліктер жалпы сайлау тізімі бойынша, жалпы сайлау құқығымен сайланатын толыққанды сайланған заң шығару органымен толық дербестік құруды дереу енгізуді талап етті. Бұл талаптар этникалық фиджилік делегациясы тарапынан қатаң түрде қабылданбады, олар Индо-Фиджиліктер басымдыққа ие үкімет билікке келсе, туған жер мен ресурстарға бақылауды жоғалтудан қорқады. Алайда, британдықтар Фиджиге дербестік беруге және соңында тәуелсіздікке жеткізуге бейілді екенін нақтылады. Фиджи басшылары басқа амалдары қалмағанын түсініп, ең қолайлы келісімге қол жеткізу үшін келіссөздер жүргізуге кірісті. Бірқатар келісімдер нәтижесінде 1967 жылы үкімет кабинеттік жүйесі құрылды, ал Рату Камисе Мара алғашқы Бас министр болып тағайындалды. Мара мен Сидик Коя арасындағы келіссөздер, 1969 жылы Пательдің қайтысынан кейін негізінен Индо-Фиджилік Ұлттық Федерация партиясының басшылығын өз қолына алған Коя, Фиджидің Заң шығару кеңесінің келісімшартты сайлау формуласы мен тәуелсіздік күнтізбесі туралы келісімге келген Лондондағы екінші конституциялық конференцияға әкелді. Заң шығару кеңесі екі палаталы Парламентпен алмастырылды, оның Сенаты фиджилік басшылардың басымдығымен құрылды, ал Өкілдер палатасы халық сайлауы арқылы сайланды. 52 мүшелі Өкілдер палатасында Фиджинің жергілікті халқы мен Индо-Фиджиліктерге әрқайсысына 22 орын бөлінді, оның 12-сі қатаң түрде этникалық тізімдерге тіркелген сайлаушыларды қамтитын аудандық сайлау округтеріне, ал тағы 10-ы ұлттық сайлау округтеріне, мүшелері этникалық принцип бойынша бөлінген, бірақ жалпы сайлау құқығымен сайланатын округтерге өкілдік етті. Тағы 8 орын «жалпы сайлаушыларға» – еуропалықтарға, қытайларға, Банаба аралдарының тұрғындарына және басқа азшылықтарға арналды; олардың 3-і «аудандық», ал 5-і «ұлттық» болып белгіленді. Осы келісімге сәйкес Фиджи 1970 жылдың 10 қазанында тәуелсіздік алды.