Кіріспе

Армян инелі тігісі (Бебилла, Назарет тігісі және Түйілген тігіс) – тек ине, жіп және қайшы қолданылып жасалатын ине тігісінің таза түрі. Тігісте мақта, жібек, жүн (көбінесе түрлі түсті), сондай-ақ моншақтар, інжу-маржан, қауырсын, асыл тастар, алтын жіптер, күміс жіптер, монеталар сияқты әртүрлі жіптер қолданылады. Тігіс киім, бас киім, көрпелер, шұлықтар, тұрмыстық заттарды безендіруге және әсем суреттер жасауға пайдаланылады.

Тарих

Тігіс жасау ежелгі заманнан бастау алады, адамдар иненің орнына өсімдіктердің тікендері мен балық сүйектерін, содан кейін ағаш, азу тісі, металл инелерді қолданған. Ерте заманнан-ақ алтын жіппен, содан кейін жүнмен, кейін мақта жіппен жұмыс істей бастады. Б.з.д. 1200 жылы Қытайда жүн жіптер кестелеуге қолданылған. Ежелгі әлемде ассириялықтар, яһудилер, парсылықтар, гректер және римдіктер кестелеуді қолданған, ал ең танымал орталық Вавилон болды. Ассирия-Вавилон мүсіндерінде, египеттік мүсіндерде, қабырға суреттерінде және археологиялық қазбалар кезінде табылған кестеленген фрагменттерде бейнеленген киімдердің әшекейлері ең көне үлгілер туралы мәлімет береді. Кестелеу бүкіл әлемде кеңінен таралған, кейбір ескі үлгілер табылды. Ежелгі грек мифологиясында кестелеуді құдай Афинаға жатқызады, бұл оның Арахнамен болған атақты сайысының бейнесінде көрінеді. Армения тігісі, филе тігісі сияқты, тор жасаудың тікелей ұрпағы болып көрінеді. Армения тігісі тордың өзін әшекейлі етуді қамтиды. Бұл тігіс ежелгі мүсіндерде және ғасырлар бойы салынған тасқа қашалған суреттерде бейнеленген. Археологиялық мәліметтер ертедегі Арменияда тігіс қолданылғанын көрсетеді, ал дәстүрлі өрнектердегі христиандық емес символдардың көптігі осы өнер түрінің христиандыққа дейінгі тамырларын көрсетеді. Еуропадан айырмашылығы, онда тігіс тек ақсүйектерге ғана тән болған, Арменияда ол дәстүрлі бас киімдерден бастап, ішкі киімге дейін барлық нәрсені әшекейледі, ал тігіс жасау көптеген әйелдердің өмірінің маңызды бөлігі болды.

Техника

Шынақ түйіндерді байлау арқылы жасалады, әдетте, олар алдыңғы қатарға байланып, келесі қатардағы түйіндерді байлауға арналған кішкентай иірімдер құрайды. Үлгілер иірімдердің ұзындығын өзгерту, алдыңғы қатардағы иірімдерді өткізіп жіберу, қосымша иірімдер қосу сияқты әдістермен жасалады. Шетке тігілген кезде, шынақ тігілетін матаның шетіне тікелей бекітілуі мүмкін. Дойли немесе еркін нысанды (мысалы, дәстүрлі бас киімдерді безендіретін құстар мен гүлдер) бастағанда, бірнеше иірімдер жылжымалы түйінге байланады, ол бірінші қатарды аяқтау үшін тартылады. Армян кестелеуі негіз ретінде қолданылатын материалдарға – былғары, мата және т.б., сондай-ақ жіп түрлері мен қосымша безендірулерге бай. Армянның дәстүрлі кестелеуінде барлық жүн, мақта, жібек және үй жасаған жіптер қолданылады. Кестелеудің негізгі құралдары – ине, тырнақ, қайшы және екі түрі бар – шаршы және дөңгелек тіреу. Шаршы тіреулер карка деп аталады (кестелеуге арналған тіреу). Егер кестелеу тіреуі үлкен болса, жерге қоюға, ал кішкентай болса, үстелге бекітуге бейімделген. Алтын жіппен кестелеу армян сәндік өнерінің маңызды бөлігі болып табылады және ежелгі заманнан бері Арменияда кеңінен таралған. Армян шеберлері алтын және күміс жіппен кестелеудің көптеген тәсілдерін білген.

Дін қызметкерлерінің кестелері

Діни тігістер екі топқа бөлінеді: шіркеу құралдары мен рәсімдерде қолданылатын тігілген заттар және дін қызметкерлерінің рәсімдік киімдері үшін қолданылатын маталар. Бірінші топқа перделер, алжапқыштар, үстел және басқа да жамылғылар, кресттер, сүлгілер, крест ұстауға арналған маталар, кілемдер, жастықтар, католикос тағының әшекейлері, тігілген суреттер және т.б. кіреді. Екінші топқа тігілген көйлектер, тәждер мен бас киімдер, белбеулер, тақ кешулер және т.б. жатады. Армян шіркеулерінің ішкі әрлеуінің маңызды бөлігі – үш түрге бөлінетін перделер: киелі орын, баптистерия және крещение тағы. Перделерде Құдай ана, төрт Евангелист, әулие Григорий Мұнауар, әулие Геворг және басқа да библейлік сюжеттер бейнеленген. Тігілген шіркеу кілемдері екі түрлі: бүркіт кілемдері және гүлді кілемдер. Гүлді кілемдер әртүрлі жіптермен және техникалармен тоқылған, өте тығыз орнаменттері бар. Бұл кілемдердің гүлдік өрнектері Ечмиадзин соборының фрескаларымен және мүсіндерімен үлкен ұқсастықтарға ие, бұл олардың арнайы тапсырыспен жасалғанын және тігіс шеберханаларында тігілгенін болжауға мүмкіндік береді. Бүркіт кілемдері ерекше қызығушылық тудырады. Бұл әртүрлі өлшемдегі төртбұрышты және дөңгелек маталар, олардың үстіне немесе астына бүркіттер, жыландар, сарышаяндар тігілген.

Армяндық кестелеу

Арменияда кестелеу – ежелгі тарихы бар, кең таралған қолөнердің бірі. V ғасырдан бастап армян тарихшылары зәулім киімдер мен шіркеулердің әшекейлерін сипаттаған, олардың көпшілігі кестеленген. Олардың арқасында ерте орта ғасырлардағы армян тоқымалары туралы мәліметтер сақталған, бұл кестелеудің одан да ертерек пайда болғанын көрсетеді. Ортағасырлық Арменияда кестелеудің жоғары деңгейде дамығанының тағы бір дәлелі – миниатюралар. Миниатюралар тігіншілік өнері туралы құнды бейнелі және сипаттамалық мәліметтер береді. Миниатюралардағы кестеленген заттардың алуан түрлілігі оларды үш топқа бөлуге мүмкіндік береді: киім, тұрмыстық заттар және шіркеу киімдері. Ани қаласындағы қазба жұмыстарынан табылған XIII ғасырға жататын мата үлгілері – кестелеу өнерінің құнды мысалдары. Атап айтарлықтары, Тигран Хоненцтің туысының қабірінен алынған жібек киімдер, көрпелер және басқа да маталар. Бұл заттар әртүрлі жіптермен, кестелермен және ою-өрнектермен кестеленген, бұл ортағасырлық армян кестелеуінің ерекшеліктері, шеберлігі және әсіресе Ани халқының эстетикалық талғамын білуге мүмкіндік береді. Ортағасырлық кестелеудің көрнекті мысалдары – Матенадаран қолжазбаларының мұқабаларына жабыстырылған маталар. Олардың арасындағы N3661 (1267 жылы көшірілген), N521 (XIV ғасыр), N1518 (XVI ғасыр) қолжазбаларын Давтян зерттеп, сипаттаған. Олар матаның, жіптің, әсіресе ою-өрнектердің және кестелеу техникасының тұрғысынан қызығушылық тудырады. Ең бағалысы – Етчмиадзин қазынасының діни туы, ол шілім жіптермен, алтын жіптермен кестеленген құнды өнімдердің ең көне үлгісі болып табылады.

Ван-Васпуракан кестесі

Ван түрлі тігіс бұйымдарымен әрмендердің өнері болды, әрмендер Ван тігісін Киликия, Константинополь және Таяу Шығыс сияқты елдерге таратты. Ван сондай-ақ әртүрлі тоқыма түрлерімен де танымал болды. Көркем кестеленген тоқымаларда ғаламның, флора мен фаунаның, геометриялық өрнектердің ежелгі мотивтері сақталған. Тоқымалар әдетте алдыңғы қатардағы матаға түйілген түйіндерді байланыстыру арқылы жасалған, нәтижесінде жіптің кішкентай иілмелері пайда болып, олар келесі түйіндерге түйіліп бекітілген. Өрнектер иілмелердің ұзындығын өзгерту және алдыңғы иілмелерге қосымша иілмелер қосу арқылы жасалған. Ван Васпураканнан асхана жаймалары, перделер, кілемдер, монастырлардың қолөнер бұйымдары (Лим, Ахтамар, Варагаванк, Мшо Аракелот монастыры және т.б.) сақталған. Киім, әшекейлер, білезіктер, манжеттер, алжапқыштар, качак шамбар, мезарлар және т.б. безендірілген. Ерлер киімінің де, оның ішінде шалбар мен шәлдің де кестеленген бөліктері болған, ал олардың тоқымасы салқындан және жаңбырдан қорғаған. Ереван мемлекеттік мұражайында Ванның 6,5 метрлік кестеленген сүлгісі сақталған, ал салфеткаларда да әшекейлер болған. Сақталған қолөнер үлгілерінде өмір ағашының көптеген бейнелері кездеседі. 20-шы ғасырдың басында патриоттық және тарихи сахналарды бейнелейтін кестелер кең таралды. Мысалдар: "Армения анасы", "Арцв Васпуракани", "Хримян Хайрик", "Варага монастыры", "Ахтамар", "Сипана Сар". Арцрунның патшалық туы – керемет кестеленген ту.

Ширак-карин кестесі

Ең көне кесте үлгілері 10-13 ғасырларға жатады. Олардың ішінде Н. Мардың Ани қазбаларында тапқан Тигран Хоненци туысының қабірінен алынған киімдер бар, соның ішінде жоғары жағы, қақпағы және басқа да үлгілер. Ани қолөнерінің шедеврлерінің бірі – алтын жіппен қара пардаға тігілген арыстан мен арыстандай бейнесі, ол тіктөртбұрышты тіреуге қойылған. Матенадаранда сақталған қолжазбалардың кітап мұқабаларының ішкі жағына кестеленген бөліктер тігілген, онда өмір ағаштары мен өсімдік өрнектері бейнеленген. Ани кестесі күрделі тігістермен ерекшеленеді, бір сурет бірнеше түрлі тігістермен тігіледі, ал алтын және жібек жіптер үйлесімді түрде толықтырады. 19 ғасырда Ширак аймағы мен бай мәдениетімен танымал Гюмри қаласында жеті ондаған шеберлер мен алты ондаған шәкірттер, екі жүз жібек және алтын жіппен кесте тігетін шеберлермен бірге жұмыс істеген кестешілер шеберханалары болды. Осындай ұйымдар Шуши, Ереван, Тифлис, Нор Баязет және Каринде де кездесті. Белгілі шебер кестеші Мелкон Чилингарян 1853-1873 жылдар аралығында Лондон, Париж, Мәскеу және Санкт-Петербург қалаларында өткен Кавказ көрмелерінде армян костюмін (армян матасын) көрсетті. Ширак және Каринде әртүрлі өрнектермен безендірілген кестеленген мата өндірісі гүлденді. Көптеген кестеленген сүлгілер сақталған, әр сүлгіде өзіндік әшекейлер бар. Сонымен қатар, алтын жіппен безендірілген жібек қалталардың үлгілері де сақталған. 1613 жылы Мариямның Сент-Лусаворч шіркеуіне арналғаны жазылған шіркеу пердесі сақталған. Армениялықтар Кариннен көшіп келгенде, олар "Жеті жара" деп аталатын кестеленген бейнелерді де алып келді. "Жеті жара" бейнесі Гюмридегі Сен-Йот-Верк шіркеуінде кездеседі. Харбердте де әйелдер кестелеумен айналысты, әсіресе алтын жіппен гүлдік мотивтермен безендірілген, ұзын жеңді, қысқа көйлек – салталар ерекше көзге түсті.

Сиуник кестесі

Сюниктің кестелеу дәстүрі Зангезур, Сисиан, Горис және Капан аймақтарына дейін тараған. Осы аймақтардағы ең ерте кестелеу үлгілері 17 ғасырға жатады. Бұл туындылар алтын жіппен жасалған, күрделі өрнектермен, інжу-маржанмен және қымбат тастармен әшекейленген. Киімнің әртүрлі бөліктері, мысалы, галстуктер, көйлектің алдыңғы бөлігі және түймешелері кестеленіп безендірілген. Жоғары топтың өкілдері, әйелдер мен ерлер, өздерінің «махуде мушталарының» алтын жіппен тегіш тігілгенін қалаған. Шатырлар, жастықтар, сүлгілер және үстел жамылғылары сияқты үй заттары да әдемі кестемен әшекейленген. Сүлгілерде ақ және түрлі түсті жіптерді, жазық және жіптің қалыңдығын қолданатын әртүрлі кестелеу стилі көрсетілген. Көбінесе қолданылатын өрнектерге S пішіндес тіршілік ағашы және кресттік тігіс кіреді. Қасықтардың ойықтары да кестемен әшекейленген. Сюник кестесі «giardaklyoch»-қа, яғни күйеу жібектің бұрышын безендіретін шатырдың кестеленген басына дейін жеткен. Бұл бұйым ленталармен және емен жаңғақтарымен безендірілген, соңғысы кестемен қапталған. «джу шамайил» және «fridayanuk» сияқты сиқырлы заттар да кестемен әшекейленген. Қыздар мен күйеу жібектерінің аяқ киімдері алтын жіппен тегіш тігілген. Кілем үлгілерімен безендірілген мақтаны қолданып, шұла, жазық, тізбекті және кресттік тігіс сияқты әртүрлі тігістер қолданылған. Құбырлар мен шамдардың шынылары да кестеленіп, бұрандалармен әшекейленген. Сәбидің бесігіне сәнді гүлдік өрнектер салынған. Белгілі бір мысал – түсті жібек жіппен гүлдік өрнектермен кестеленген «кранпапатан». Сюник әуе кестесімен танымал болды, онда әртүрлі матадан қиылған өрнектер көлеңкеленген матаға әшекейлі түрде тігілген. Сүлгілерде көбінесе тіршілік ағашының пішініндегі кестеленген өрнектер болған. 1651 жылы Католикос Филип дін қызметкері Восканнан алтын және күміс қауырсындары, үлкен бүркіті, екі жағында крест тәждері, аспан денелері және үстінде адам бейнесі бейнеленген кестеленген бүркіт кілемді алды. Кесте көлемді және күрделі өсімдік өрнектерімен ерекшеленген. Сюник монастырьларында да таңғажайып кестеленген шатырлар сақталған, соның ішінде Григор Татевеватсидің қарындасы Татев монастырында жасаған үлгісі де бар.

Арарат кестесі

Арарат кестесінің тарихы ұзақ және ежелгі дәстүрлерге толы. 19- және 20-ғасырларда былғарыдан жасалған пальтолар, бюстгальтерлер және төсек жабдықтарына кесте тігілген. Диванның цилиндр тәрізді жастықтары, мут акалары алтын және жібек жіптермен кестеленген. Осы кезеңде мұқтарма да қолданылған. Перделер, үстел жамылғылары, сүлгілер, шамданағыштарға арналған жамылғылар, орамалдар, қалталар да кестеленген. Арарат аңғарының кестеленген бұйымдары алтын жіптермен, жылтыр жіптермен және інжу-маржан жіптерімен әсемделген. 17-ғасырдан сақталған шіркеудің кестеленген заттары кестеленген арнау хаттарымен ерекшеленеді. Матенадаранда 1684 жылы көшірілген қолжазба сақталады, оның сатенді мұқабасы бар. Жібек қара атластан тігілген көйлек, алтын жіппен кестеленген, екі және үш тірегі бар, жемшөппен безендірілген. Ечмиадзин соборында кестеленген кілемдер бар, бүркіт кілемдері жібек жіптермен және көлемді өрнектермен кестеленген. "Махуди" немесе "тавиц" деп аталатын кілемдер алтын жіппен жоғары сапалы кестемен жасалған. Шіркеу киімдерінің, жапсырмалар мен жалюзилердің көптеген кестеленген үлгілері бар. Ең көне перделердің бірі – Хачатур католикосының пердесі (16-ғасыр), бір жағында Мәриям сәби Исаны ұстап тұрса, екінші жағында айқышқа мізілген Мәсіх бейнеленген. Алтын жіппен кестеленген беті күміс жіптен жасалған әшекейлермен жабылған, бұрандалармен безендірілген, үстінде үлкен кристал және 5 гиацинт орналасқан.

Тифлистің әрмендік кестесі

Армения өнері мен мәдениеті Тифлисте де кең таралған. Бұл армения мәдениеті үшін бірегей орталық болды. 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін Тифлисте армян әйелдер монастырі қызмет етті, онда қыздар алтын және жібек жіптермен тігіспен айналысты. Матенадаранда сақталатын қолжазба мұқабаларының бірі 1766 жылы Тифлисте жасалған туынды. Тифлис армян кестешілері зығыр, тұрмыстық заттар, перделер, үстел төсемелері және т.б. кестелеуге маманданған. 1915 жылдан кейін Тифлиске көшіп келген армян иммигранттары армян халқы көп шоғырланған аймақтардан бай мәдени дәстүрлерді, әсіресе бейнелі тоқу өнерін әкелді.

Армяндық кестелеудің үлгісі

Армян кестесі екі негізгі түрге бөлінеді: зайырлы (ауылдық және қалалық түрлері бар) және діни, олардың ішінде киім (ұлттық киім және діни киімдер) мен тұрмыстық заттарға арналған кестелеу ерекшеленеді. Екі қолөнер түрі де қолданылатын материалдардың, жіптердің, техникалық дағдылардың, өрнектердің көптігімен және түрлі ассортиментімен көзге түседі. 19 ғасырдың екінші жартысында Ван-Васпуракан, Үстіңгі Армения, Ширак-Джавахк, Кіші Армения, Киликия, Айрарат және Сюник-Арцах аймақтарында армян кестесінің бірнеше мектептері қалыптасты. Бұл мектептердің әрқайсысы қолөнер бұйымдарында қолданылатын материалдар, жіптер, түс палитрасы, әшекейлеу, қолданылу аясы және тігіс техникалары бойынша өзгешеліктерге ие.

Әшекейлер

Армян халықтық кестелеуі де бояу жүйесімен бай, ол әсіресе ою-өрнектерде көрінеді. Өнердегі ең маңызды орын, бәлкім, ежелгі заманнан бері армян қолданбалы өнерінде белгілі болған өсімдік ою-өрнектері. Гүл мотивтері өте алуан түрлі, көп қырлы және кестелеуде стильделген, геометриялық формаларда да, табиғи күйде де кездеседі. Өсімдіктердің ең танымал және кең таралған мотивтері – гүл мотивтері, олар көптеген санда ғана емес, сонымен қатар әртүрлі формаларда да кездеседі. Әртүрлі кесте жұмыстарында гүлдер жеке-жеке, негізгі мотив ретінде де, басқа бейнелермен бірге, оларды толықтырып, бүкіл композицияны әсемдей де кездеседі. Көбінесе гүлдер бір-бірін қайталап, бірімен-бірі жалғасады немесе гүл шоғын құрайды. Гүлдік ою-өрнектер гүлдермен ғана шектелмейді. Жалпы, Арменияның табиғаты мен халқының қызметі армян халықтық кестелеу өнерінде бейнеленген. Арменияның көркем өнерінде жемістердің де суреттері көп. Арменияда өсетін барлық жемістер кестеде бейнеленген, бірақ ең танымалдары – жүзім, анар, алма және алмұрт. Өсімдік мотивтерінің ең маңызды көрінісі армян қолданбалы өнеріндегі өмір ағашы болып табылады, ол әртүрлі жолдармен бейнеленеді, кейде өте стильделген және жалпыланған. Өмір ағашы көбінесе композицияның орталық әшекейі болып табылады, оның айналасында басқа бейнелер жиналады. Әдетте, өмір ағашы тұрмыстық кестелерде жеке бейнеленбейді, оны құстар мен жануарлар жұптары қоршап тұрады, олармен бірге белгілі бір мағынаны білдіретін толық сурет құрайды. Жоғарыда айтылғандардан басқа, геометриялық және жануарлар ою-өрнектері де танымал болған. Құс мотиві – кестелеудегі кең таралған мотивтердің бірі. Осы мотивтермен киім-кешек пен тұрмыстық заттар да әсемделген. Арменияның дәстүрлі кестесіндегі жануарлар ою-өрнектерінің ішінде жылан-дракон мотиві ерекше орын алады, ол өзінің барлық бейнелік (нақты және стильделген) және мағыналық (жақсылық пен жамандық) байлығымен ұсынылады. Кестеде жылан мотиві кең таралған мотивтердің бірі емес, ол кілемдердегідей негізгі, орталық сурет ретінде кездеспейді, бірақ ою-өрнекті толықтыратын қосымша элемент ретінде көптеген түрде кездеседі. Адам бейнесі ең сирек кездесетін ою-өрнек. Дәстүрлі тұрмыстық кестелерде кездесетін, көбінесе әйел бейнеленген адамдар суреттері өте стильделген және геометриялық. 17-18 ғасырларда әлемнің көптеген мұражайларында сақталған кестеленген кілемдер армян тігіс өнерінің ерекше бөлігі болып табылады, олардың әшекейлеу жүйесі сол кезеңдегі ажыдаһар кілемдерімен және басқа кілемдермен толыққандай сәйкес келеді немесе үлкен ұқсастықтарды көрсетеді.