Кіріспе
"Күн батпайтын империя" (lang es) деген тіркес, аумағы соншалықты кең болғандықтан, оның бір бөлігінде әрқашан күннің батып жатқандығы сезілмейтін, белгілі бір әлемдік империяларды сипаттау үшін пайдаланылған. Күн сәулесі түсетін барлық жерді билейтін империя туралы идея египеттіктерге, Месопотамиялықтарға, парсыларға және римдіктерге дейін жетеді. Заманауи түрінде ол алғаш рет V Карлдың Габсбург империясы үшін қолданылды, ол Бургундия герцогы, Испания королі, Австрия эрцгерцогы және қасиетті Рим императоры ретінде әмбебап монархия құруға тырысты. Бұл термин кейіннен Филипп II және оның мұрагерлерінің билігінде болған испан империясы үшін, әсіресе XVI, XVII және XVIII ғасырларда, оның аумағы әлемдік деңгейге жеткенде қолданылды. Сонымен қатар, бұл тіркес негізінен XIX және XX ғасырдың басында, оның аумағы әлемдік деңгейге жеткен кезде, Британ империясын сипаттау үшін де қолданылды. XX ғасырдың соңында бұл тіркес кейде американдық биліктің әлемдік қамтуын білдіру үшін бейімделді.
The phrase "the empire on which the sun never sets" (lang es) has been used to describe certain global empires that were so territorially extensive that it seemed as though it was always daytime in at least one part of their territory. The concept of an empire ruling all lands where the sun shines dates back to the Egyptians, the Mesopotamians, the Persians, and the Romans. In its modern form, it was first used for the Habsburg Empire of Charles V, who, as Duke of Burgundy, King of Spain, Archduke of Austria, and Holy Roman Emperor, attempted to build a universal monarchy. The term was then used for the Spanish Empire under Philip II and his successors, when it reached a global territorial size, particularly in the 16th, 17th, and 18th centuries. It was also used for the British Empire, mainly in the 19th and early 20th centuries, a period in which it reached a global territorial size. In the late 20th century, the phrase was sometimes adapted to refer to the global reach of American power.
Ежелгі прекурсорлар
Месопотамия мәтіндері, Саргон Аккад заманымен бір кезеңде (б.з.д. 2334 – 2279 ж.) осы патшаның "күн шығысынан күн батысына дейін барлық жерлерге" билік еткенін жариялайды, ал Синухе тарихы (б.з.д. 19 ғасыр) Мысыр патшасының "күн айналып тұратын барлық жерге" билік ететінін хабарлайды. Георг Бюхманн бұл идеяны Геродоттың "Тарихы" кітабындағы сөзге дейін іздейді, оны Ксеркс I Грецияға шапқан алдында айтқан. "Біз парсы жерін Құдайдың көгіне дейін кеңейтеміз. Күн енді біздің шекарамыздан тыс жерлерге жарық бермейді." Рим империясы да классикалық латын әдебиетінде "күн шығыстан батысқа дейін" созылған деп сипатталған.
"We shall extend the Persian territory as far as God's heaven reaches. The sun will then shine on no land beyond our borders." The Roman Empire was also described in classical Latin literature as extending "from the rising to the setting sun".
Карл V-нің Габсбург империясы
Габсбургтер әулетінен шыққан Карл V жеке басқару арқылы Германиядан Солтүстік Италияға дейін созылған, Киелі Рим империясын, сондай-ақ Төменгі елдер мен Австрияны тікелей басқарды, және Испанияны, оның ішінде Оңтүстік Италияның Сицилия, Сардиния және Неаполь патшалықтарын, сонымен қатар Америкадағы ұзақ мерзімді испан колонияларын биледі. Ол Америкадағы қысқа ғұмырлы неміс колонияларына да төңкерлік жасады. Әртүрлі дереккөздер бұл империяны сипаттау үшін "күн батпайтын империя" деген сөз тіркесін Карл V-тің өзіне, ақын Людовико Ариостоға немесе басқа біреулерге жатқызады.
Испания империясы
Карлдың ұлы, Испания патшасы Филипп II, Испанияны (оның отаны) өзі мұра еткен аумақтардың астанасы етті. Атап айтқанда, ол Кастилия Кеңесін, Арагон Кеңесін, Италия Кеңесін, Фландрия Кеңесін және Индия Кеңесін Мадридке орналастырды. Ол өзінің отарлық аумақтарына Филиппин аралдарын (өзінің атымен аталған) қосты. Португалия королі Генрих қайтыс болғанда, Филипп II Португалия тағына құқығын жариялады және 1581 жылы Португалия королі Филипп I ретінде танылды. Филипп билеген Португалия империясы Америкадағы аумақтарды, Солтүстік және Сахарадан төмен Африканы, Азияның барлық субконтиненттерін, сондай-ақ Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарындағы аралдарды қамтыды. 1585 жылы Джованни Баттиста Гуарини Филипп II-нің қызы Екатерина Мишельдің Савой герцогы Карл Эммануэль I-ге үйленуіне арнап «Il pastor fido» атты туындысын жазды. Гуаринидің арнауында: «Altera figlia / Di qel Monarca, a cui / Nö anco, quando annotta, il Sol tramonta» деп жазылған. 17 ғасырдың басында бұл сөз тіркесі Джон Смит пен Фрэнсис Бэконға таныс болды, соңғысы былай деп жазды: «Шығыс және Батыс Индия Испания тәжінде біріккендіктен, айтуынша, испандық иеліктерде күн ешқашан батпайды, әрқашан олардың біріне немесе екіншісіне сәуле түседі: шындығында, бұл – даңқтың шағылысы [ ]». Томас Уркхарт «әлемнің тетрархы, сол ұлы Дон Филипп туралы жазды, оның поддандыларына күн ешқашан батпайды». Немец драматургы Фридрих Шиллердің 1787 жылғы «Дон Карлос» пьесасында Дон Карлостың әкесі Филипп II: «Ich heiße / der reichste Mann in der getauften Welt; / Die Sonne geht in meinem Staat nicht unter» дейді. («Мен / христиан әлеміндегі ең бай монарх деп аталдым; / Менің мемлекетімде күн ешқашан батпайды»). Жозеф Фуше Наполеонның Пиреней соғысы алдында айтқан сөздерін еске алды: «Карл V-нің орасан зор мұрасында күн ешқашан батпайтынын және мен екі әлемнің империясын иеленетінімді есте сақтаңыз». Бұл Уолтер Скотттың «Наполеон өмірі» еңбегінде келтірілген. Франция патшасы Людовик XIV-нің «Күн патшасы» эмблемасы мен «Nec pluribus impar» ұраны оның анасының атасы Филипп II-нің күн эмблемасы мен ұранына негізделген деген болжам бар.
Британ империясы
XIX ғасырда бұл фразаны Британ империясына қолдану кең таралды. Бұл британдық карталарда империя қызыл және қызғылт түстермен көрсетілген кез еді, бұл әлемді қамтитын британдық империялық билікті көрсету үшін жасалған. Шотланд жазушысы Джон Уилсон 1829 жылы «Блэквуд журналында» «Кристофер Норт» деген атпен жариялаған. Дегенмен, 1773 жылы Джордж Маккартни Ұлыбритания Жеті жылдық соғыста жеңіске жеткеннен кейін аумақтық кеңеюге тоқталып, «күн ешқашан батпайтын, табиғат әлі шекарасын белгілемеген зор империя» деп жазды. 1827 жылғы 31 шілдеде Р. П. Буддиком пастор өз сөзінде: «Британ туына күн ешқашан батпайды делінген; бұл, әрине, Ричард II заманында пайда болған ескі айтылым, қазіргідей маңызды емес» деді. 1821 жылы «Каледониялық Меркурий» Британ империясы туралы былай деп жазды: «Оның иеліктерінде күн ешқашан батпайды; кешкі сәулелері Квебектің мұнараларынан кетпей тұрып, таңғы сәулелері Порт-Джексонға үш сағат бойы шашырады, ал Супериор көлінің суларынан батып бара жатқанда, оның көзі Гангтың аузына бұрылады». 1834 жылы Дэниел Вебстер де осыған ұқсас ойды білдірді: «Өзінің иеліктерімен және әскери бекеттерімен бүкіл дүние жүзіне тараған, таңертеңгі барабаны күнді қуалайтын, сағаттармен бірге жүретін, Англияның соғыс әуенінің үздіксіз ағынымен жерді аралап өтетін күш». 1839 жылы сэр Генри Уорд Парламентте: «Британ отар империясына қараңызшы – әлем таныған ең ұлы империя. Испандардың «күн олардың иеліктерінде батпайды» деген мақтанышы бізде одан да анық іске асырылды» деді. 1861 жылы лорд Солсбери Британияның отар қорғанысына жұмсаған 1,5 миллион фунт стерлингтің ұлтқа «әскерлерімізге әртүрлі бекеттер ұйымдастыруға және империямызда күн ешқашан батпайды деген сезімге бөленуге мүмкіндік бергенін» айтып шағымданды. Джон Дункан Спейтке жатқызылатын бір жауапта: «Британ империясына күн ешқашан батпайды, себебі тіпті Құдай да ағылшындарды қараңғыда сенімсіз көреді» делінеді.
Америка Құрама Штаттары
Он тоғызыншы ғасырдың ортасынан бастап күннің ешқашан батып кетпейтіндігі туралы бейне ағылшын тілінде сөйлейтін мәдениетке қатысты қолданыла бастады, бұл Британ империясы мен АҚШ-ты қамтиды. Мысалы, Александр Кэмпбеллдің 1852 жылғы сөзінде: «Британия мен Америкаға Құдай жаңа әлемді иеленуге мүмкіндік берді; және күн біздің дінімізге, тілімізге және өнерімізге ешқашан батпайды». Ғасыр соңына қарай бұл фраза тек АҚШ-қа қатысты қолданыла бастады. 1897 жылғы «Жер бетіндегі ең ұлы ұлт» деген мақаласында: «Ақылды ағаның күні ешқашан батпайды» деп мақтан тұтқан. 1906 жылы Уильям Дженнингс Брайан: «Егер біз күннің американдық территорияда батпайтынын мақтан тұта алмасақ, онда күннің американдық қайырымдылықта ешқашан батпайтынына көңіл көтеріледі», - деп жазды. Осыдан кейін «Нью-Йорк Таймс» газеті оның болжамын жоққа шығаруға тырысқан хаттар алды. ХХ ғасыр бойында күннің ешқашан батпайтындығы туралы метафора АҚШ сыртқы саясатының риторикасында, «Pax Americana» сияқты империялық сілтемелермен бірге жүйелі түрде қолданылды. 1991 жылғы АҚШ-тың кеңеюі туралы тарих кітабында: «Бүгін күн американдық территорияға, АҚШ үкіметі мен оның азаматтарына тиесілі мүліктерге, шетелдегі американдық қарулы күштерге немесе өз істерін американдық билікпен белгіленген шектеулерде жүргізетін елдерге ешқашан батпайды», - делінген. Бұл сезімдердің көпшілігі патриоттық болғанымен, фраза кейде американдық империализмді білдіретін сын ретінде қолданылады, мысалы, Джозеф Герсонның «The Sun Never Sets: Confronting the Network of Foreign U.S. Military Bases» кітабының тақырыбында.