Кіріспе

Кіші басқарушы таппен басқару формасы. Олигархия (;) – билік құрылымының тұжырымдамалық түрі, онда билік аз сандаған адамдардың қолында болады. Бұл адамдар бір немесе бірнеше ерекшеліктерімен ерекшеленуі мүмкін, мысалы, ақсүйектік, даңқ, байлық, білім, корпоративтік, діни, саяси немесе әскери билікке иелік ету арқылы. Тарих барысында олигархия деп есептелетін билік құрылымдары көбінесе зорлыққа негізделген, халықтың бағынуына немесе қанаушылығына сүйене отырып сақталады. Аристотель бұл терминді алғаш рет байлардың билігін білдіретін ретінде пайдаланды, оны аристократиямен салыстырып, олигархияның аристократияның бұрмаланған түрі екенін айтты.

Азшылық билігі

Билікті басым діни немесе этникалық азшылықтың толық шоғырландыруы да олигархияның бір түрі ретінде сипатталған. Осы жүйенің мысалдарына апартеид тұсындағы Оңтүстік Африка, америкалық либериялықтар билеген Либерия, Занзибар сұлтандығы және Родезия жатады, онда шетелдік қоныс аударушылардың ұрпақтарының олигархиялық билікті орнатуы, әсіресе, түрлі отаршылдық формаларының салдары ретінде қарастырылды.

Зияткерлік олигархиялар

Джордж Бернард Шоу өзінің 1905 жылы премьерасы болып, 1907 жылы алғаш рет жарияланған "Мейджор Барбара" пьесасында олигархияның жаңа түрін, атап айтқанда, қарапайым халықтың мүдделеріне қарсы келетін интеллектуалды олигархияны анықтады: "Енді мен қарапайым адамға интеллектуалды адамға қарсы қару беруді қалаймын. Мен қарапайым халықты жақсы көремін. Мен оларды заңгерге, дәрігерге, дін қызметкеріне, әдебиетшіге, профессорға, суретшіге және саясаткерге қарсы қаруландыруды қалаймын, олар билікке келгеннен кейін, барлық ақымақтардың, ізбасарлардың және алдамшылардың ең қауіптісі, зияндысы және зорлықшылы болып табылады. Мен интеллектуалды олигархияны өздерінің генийін жалпы жақсылыққа пайдалануға мәжбүрлейтін, немесе жоғалып кететін демократиялық күшті қалаймын."

Олигархия ретінде танылған жағдайлар

Джеффри А. Винтерс және Бенджамин И. Пейдж Колумбия, Индонезия, Ресей, Сингапур, Канада және АҚШ елдерін олигархиялық жүйе деп сипаттады.

Филиппиндер

Фердинанд Маркостың 1965 жылдан 1986 жылға дейінгі президенттік кезінде Филиппинде бірнеше монополиялар пайда болды, олар негізінен президенттің отбасы мен жақын достарының айналасында шоғырланды. Осы кезең, сондай-ақ одан кейінгі онжылдықтар, кейбір сарапшыларды елді олигархия деп сипаттауға әкелді. 2016 жылы сайланған президент Родриго Дутерте өкімділік кезінде олигархияны тарату туралы мәлімдеме жасады.

Ресей Федерациясы

Кеңес Одағының ыдырауынан және 1991 жылдың желтоқсанында экономиканың жекешелендірілуінен бастап, көптеген сарапшылар пікірінше, мұнай, табиғи газ және металл өндіретін, Ресейде тікелей орналасқан жеке меншік көпұлтты корпорациялар Ресей олигархтарының пайда болуына себепкер болды. Олардың көпшілігі мемлекеттік биліктегі жоғары лауазымды тұлғалармен, атап айтқанда президентпен тікелей байланыста.

Иран

1979 жылғы Иран төңкерісінен кейін құрылған Иранның діни үкіметі, радикалды Хомейнишіл идеологтар мен фундаменталист шиит руханатының коалициясы басқаратын діндарлар олигархиясы ретінде сипатталады. Рухани олигархтар басқаратын билік жүйесі "Велаят е Факих" деп аталады, яғни "Аятолла" атағымен бекітілген он екі шиит маржаларының класы арқылы басқару. Саяси жүйедегі ең жоғары дәрежелі шиит руханаты – "Рахбар" (Жоғары жетекші), ол өмір бойы қызмет етеді және Хомейнишіл теологияда "иманды қорғаушы" деп есептеледі. Рухани олигархтар парламенттің қызметін қадағалайды және қарулы күштерді, мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарын, ұлттық экономиканың салаларын және діни қорларды бақылайды. Рахбар сондай-ақ Иран қарулы күштерінің бас қолбасшысы және IRGC деп аталатын Хомейнишіл жартылай әскери ұйымдардың конгломератын тікелей бақылайды.

Украина

Украинаның олигархтары – 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Украинаның экономикалық және саяси аренасында жылдам пайда болған бизнес-олигархтардың тобы. Барлығы 35 олигархиялық топ бар. Заманауи авторлардың кейбіреуі 21-ші ғасырдағы АҚШ жағдайын табиғаты бойынша олигархиялық деп сипаттады. Саймон Джонсон 2009 жылы «американдық қаржылық олигархияның қайта оянуы өте жақын уақытта болды» деп жазды, ол әлемдегі «ең дамыған» құрылым деп атады. Джеффри А. Винтерс «олигархия мен демократия бір жүйеде жұмыс істейді, ал американдық саясат – олардың өзара әрекеттесуінің күнделікті көрінісі» деп мәлімдеді. 2007 жылы АҚШ халқының ең жоғары 1 пайызының жалпы табысы 1928 жылдан бері ең көп үлеске ие болды. 2011 жылы PolitiFact және басқаларының мәліметінше, ең бай 400 американдық «барлық американдықтардың жартысынан астам байлыққа ие». 1998 жылы The New York Times газетінің журналисі Боб Герберт заманауи американдық плутократтарды «Донорлар класы» (жоғары донорлар тізімі) деп атады және бұл класты алғаш рет «халықтың тек бір пайызын құрайтын шағын топ» деп анықтады, ол елдің қалған бөлігін ұсынбайды. Бірақ оның ақшасы көптеген мүмкіндіктерді сатып алады. 2014 жылы Принстон университетінің саясаттанушысы Мартин Гилленс және Солтүстік-Батыс университетінің профессоры Бенджамин Пейдж жүргізген зерттеуде «американдықтардың көпшілігі үкімет қабылдаған саясатқа аз ғана ықпал етеді» делінген. Зерттеу 1981 және 2002 жылдар аралығында АҚШ үкіметі қабылдаған шамамен 1800 саясатты талдап, оларды американдықтардың тілектерімен, бай американдықтар мен ірі мүдделі топтардың пікірлерімен салыстырды. Зерттеу көрсеткендей, бай адамдар мен бизнес мүдделерін ұсынатын ұйымдардың саяси ықпалы зор, ал қарапайым азаматтар мен көпшілікке негізделген мүдделі топтардың ықпалы жоққа тән. Зерттеу «американдықтар демократиялық басқарудың көптеген маңызды ерекшеліктеріне ие, мысалы, үнемі сайлаулар, сөз және қауымдастық бостандығы, кең таралған (бірақ әлі де даулы) сайлау құқығы» деп мойындады. Гилленс пен Пейдж АҚШ-ты «олигархия» деп сипаттамайды; алайда, олар АҚШ-қа қатысты Джеффри Винтерс қолданған «азаматтық олигархия» тұжырымын қолданады. Винтерс «олигархия» теориясын салыстыра зерттеді, онда ең бай азаматтар, тіпті АҚШ сияқты «азаматтық олигархияда» байлық пен табысты қорғауға қатысты маңызды саясатты басып алады. Гилленс орташа азаматтардың қалаулы нәрсесін тек бай американдықтар мен бизнеске бағытталған мүдделі топтар да қалаған жағдайда ғана ала алатынын айтады; және американдықтардың көпшілігі қолдаған саясат іске асырылса, оның себебі экономикалық элиталар оған қарсы болмағандығында. Басқа зерттеулер Пейдж пен Гилленстің зерттеуін сынады. Пейдж пен Гилленс өз зерттеулерін сынға қарсы қорғады. Уолл-стрит 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауына ықпал етуге тырысып, рекордтық 2 миллиард доллар жұмсады.

Қытай

1950 жылдан бері Қытай олигархиялық билік деп есептеледі.