Республика: мемлекеттік билік формасы

Кіріспе

Үкімет нысаны
үкімет нысаны

Республика – латын тіліндегі res publica ("қоғамдық іс") тіркесінен туындаған, монархиядан өзгеше, саяси биліктің өкілдер арқылы халыққа тиесілі мемлекет. Республикадағы өкілдік жалпы азаматтар тарапынан еркін сайлануы мүмкін, ал мүмкін болмауы да мүмкін. Көптеген тарихи республикаларда өкілдік жеке мәртебеге негізделген, сайлаудың рөлі шектеулі болған. Бұл күніге дейін де солай; 2017 жылға дейін ресми атауларында "республика" сөзін қолданатын 159 мемлекеттің және ресми түрде республика ретінде құрылған басқа мемлекеттердің арасында өкілдік құқығы мен сайлау процесіне қатаң шектеулер қоятын мемлекеттер бар. Бұл термин өзінің қазіргі мағынасын б.з.д. 509 жылы патшалардың құлатылуынан бастап б.з.д. 27 жылы Империя құрылғанға дейінгі көне Рим Республикасының конституциясына сілтеме жасау арқылы дамыды. Бұл конституция зор ықпалға ие бай аристократтардан тұратын Сенатпен, халықтан билік иелерін сайлау және заңдар қабылдау құқығына ие барлық еркін азаматтардың бірнеше халық жиналыстарымен және түрлі азаматтық және саяси биліктері бар магистратуралармен ерекшеленді. Көбінесе республика – бір егемен мемлекет болып табылады, бірақ республика деп аталатын немесе республикалық сипаттағы үкіметтері бар ұлттық емес мемлекеттік бірліктер де кездеседі.

Этимология

Бұл термин грекше politeia сөзінің латынша аудармасынан шыққан. Цицерон, басқа латын авторларының арасында, политеяны res publica деп аударды, ал оны қайта жаңғыру дәуірінің ғалымдары республика деп аударды (немесе әртүрлі еуропа тілдеріндегі ұқсас терминдер). Politeia термині үкімет түрі, саяси жүйе немесе режим деп аударылуы мүмкін, сондықтан ол қазіргі заманғы республика сөзі сияқты нақты бір режим түрін білдірмейді. Платонның саяси философияға арналған маңызды еңбектерінің бірі "Политея" деп аталады, ал ағылшын тілінде ол көбінесе "Республика" деп танылады. Дегенмен, атауынан басқа, "Республиканың" қазіргі заманғы аудармаларында politeia сөзінің басқаша аудармалары да қолданылады. Бірақ Аристотель өзінің "Саясатының" үшінші кітабында, politeia термині политеяның бір түрін білдіру үшін қолданылатынын алғаш айтқан классикалық автор болып есептеледі: «Егер азаматтар жалпы игілік үшін билік жүргізсе, онда ол барлық үкіметтерге ортақ атаумен аталады (to koinon onoma pasōn tōn politeiōn), яғни үкімет (politeia)». Сондай-ақ, классикалық латын тілінде республика термині кез келген үкіметтік жүйені жалпылама немесе қоғамдық игілікке қызмет ететін үкіметтерді нақтырақ білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Орта ғасырлық Солтүстік Италияда көптеген қала-мемлекеттерде коммуна немесе синьорияға негізделген үкіметтер болды. Орта ғасырдың соңында Джованни Виллани сияқты авторлар осы мемлекеттердің сипатын және басқа үкіметтік жүйелерден айырмашылықтарын жаза бастады. Олар мемлекеттерді сипаттау үшін libertas populi, яғни «халықтың бостандығы» сияқты терминдерді қолданды. 15 ғасырда терминология өзгерді, себебі ежелгі Рим жазбаларына қызығушылықтың жаңаруы авторларды классикалық терминологияны пайдалануға итерді. Монархиялық емес мемлекеттерді сипаттау үшін авторлар (ең маңыздысы Леонардо Бруни) латын тіліндегі res publica фразасын қабылдады. Бруни мен Макиавелли бұл терминді Солтүстік Италияның монархиялық емес мемлекеттерін сипаттау үшін қолданғанмен, res publica термині түпнұсқа латын тілінде өзара байланысты мағыналар жиынтығына ие. Бұл термин сөзбе-сөз «қоғамдық іс» деп аударылуы мүмкін. Рим авторлары мемлекет пен үкіметті білдіру үшін, тіпті Рим империясы кезінде де оны жиі қолданды. Кейінгі ғасырларда ағылшын тілінде commonwealth сөзі res publica сөзінің аудармасы ретінде қолданыла бастады, ал оның қолданылуы римдіктердің res publica терминін қолдану тәсіліне ұқсас болды. Айта кетейік, Оливер Кромвельдің протектораты кезінде commonwealth сөзі жаңа монархсыз мемлекетті атау үшін ең көп қолданылған термин болды, бірақ республика сөзі де жиі қолданылды. Сол сияқты, поляк тілінде бұл термин rzeczpospolita деп аударылды, бірақ қазіргі уақытта бұл аударма Польшаға қатысты ғана қолданылады. Қазіргі уақытта республика термині көбінесе өзінің билігін халықтан алатын, тұқым қуалаушылық немесе құдайлық құқық сияқты басқа негіздерден емес, үкімет жүйесін білдіреді. Дегенмен, классикалық дәуірдегі көптеген мемлекеттер бүгінгі күнге дейін республикалар деп аталады. Бұған ежелгі Афина мен Рим республикасы жатады. Бұл мемлекеттердің құрылымы мен басқаруы кез келген қазіргі заманғы республикадан ерекшеленсе де, классикалық, орта ғасырлық және қазіргі заманғы республикалардың тарихи байланысы бар-жоғы туралы пікірталас жүріп жатыр. Дж. Г. А. Покок классикалық әлемнен қазіргі уақытқа дейін ерекше республикалық дәстүрдің бар екенін айтады. Басқа ғалымдар оған келіспейді. Классикалық республикалардың саяси философиясы кейінгі ғасырлар бойы республикалық ой-пікірге әсер етті. Макиавелли, Монтескье, Адамс және Мэдисон сияқты республиканы жақтаған философтар мен саясаткерлер әртүрлі үкіметтік жүйелерді сипаттаған классикалық грек және римдік дереккөздерге көп сүйенді. Аристотельдің «Саясат» кітабында үкіметтің әртүрлі түрлері талқыланады. Аристотельдің бір түрін политея деп атады, ол олигархия мен демократияның қоспасынан тұрады. Ол бұл идеалдық үкімет түрлерінің бірі деп санайды. Полибий осы идеялардың көптеген аспектілерін кеңейтіп, аралас үкімет идеясына және «жақсы» монархия, аристократия және демократия, ал «жаман» тирания, олигархия және охлократия арасындағы үкіметтің негізгі түрлерін ажыратты. Бұл дәстүрдегі ең маңызды римдік еңбек - Цицеронның «De re publica» еңбегі. Уақыт өте келе классикалық республикалар империяларға айналды немесе империялармен жаулап алынды. Грек республикаларының көптеген бөліктері Александр Македонскийдің империясына қосылды. Рим республикасы кеңінен тарап, Жер орталық теңізіндегі басқа мемлекеттерді, мысалы Карфагенді жаулап алды, оларды да республика деп санауға болатын. Рим республикасы кейіннен Рим империясына айналды.

The term originates from the Latin translation of Greek word politeia. Cicero, among other Latin writers, translated politeia as res publica, and it was in turn translated by Renaissance scholars as republic (or similar terms in various European languages). The term politeia can be translated as form of government, polity, or regime and is therefore not always a word for a specific type of regime as the modern word republic is. One of Plato's major works on political philosophy was titled Politeia, and in English it is usually known as The Republic. However, apart from the title, in modern translations of The Republic, alternative translations of politeia are also used. However, in Book III of his Politics, Aristotle was apparently the first classical writer to state that the term politeia can be used to refer more specifically to one type of politeia: "When the citizens at large govern for the public good, it is called by the name common to all governments (to koinon onoma pasōn tōn politeiōn), government (politeia)". Also amongst classical Latin, the term republic can be used in a general way to refer to any regime, or in a specific way to refer to governments which work for the public good. In medieval Northern Italy, a number of city states had commune or signoria based governments. In the late Middle Ages, writers such as Giovanni Villani began writing about the nature of these states and the differences from other types of regime. They used terms such as libertas populi, a free people, to describe the states. The terminology changed in the 15th century as the renewed interest in the writings of Ancient Rome caused writers to prefer using classical terminology. To describe non monarchical states, writers (most importantly, Leonardo Bruni) adopted the Latin phrase res publica. While Bruni and Machiavelli used the term to describe the states of Northern Italy, which were not monarchies, the term res publica has a set of interrelated meanings in the original Latin. The term can quite literally be translated as 'public matter'. It was most often used by Roman writers to refer to the state and government, even during the period of the Roman Empire. In subsequent centuries, the English word commonwealth came to be used as a translation of res publica, and its use in English was comparable to how the Romans used the term res publica. Notably, during The Protectorate of Oliver Cromwell the word commonwealth was the most common term to call the new monarchless state, but the word republic was also in common use. Likewise, in Polish the term was translated as rzeczpospolita, although the translation is now only used with respect to Poland. At the present time, the term republic commonly means a system of government which derives its power from the people rather than from another basis, such as heredity or divine right. Nevertheless, there are a number of states of the classical era that are today still called republics. This includes ancient Athens and the Roman Republic. While the structure and governance of these states was different from that of any modern republic, there is debate about the extent to which classical, medieval, and modern republics form a historical continuum. J. G. A. Pocock has argued that a distinct republican tradition stretches from the classical world to the present. Other scholars disagree. The political philosophy of the classical republics has influenced republican thought throughout the subsequent centuries. Philosophers and politicians advocating republics, such as Machiavelli, Montesquieu, Adams, and Madison, relied heavily on classical Greek and Roman sources which described various types of regimes. Aristotle's Politics discusses various forms of government. One form Aristotle named politeia, which consisted of a mixture of the other forms, oligarchy and democracy. He argued that this was one of the ideal forms of government. Polybius expanded on many of these ideas, again focusing on the idea of mixed government and differentiated basic forms of government between "benign" monarchy, aristocracy, and democracy, and the "malignant" tyranny, oligarchy, and ochlocracy. The most important Roman work in this tradition is Cicero's De re publica. Over time, the classical republics became empires or were conquered by empires. Most of the Greek republics were annexed to the Macedonian Empire of Alexander. The Roman Republic expanded dramatically, conquering the other states of the Mediterranean that could be considered republics, such as Carthage. The Roman Republic itself then became the Roman Empire.

Басқа ежелгі республикалар

Республика термині көне заманға дейінгі қала-мемлекеттерге, әсіресе Еуропаның сыртында және грек-римдік әсерде болған аймақтарға қатысты жиі қолданылмайды. Арвад республиканың ең ерте белгілі мысалы ретінде айтылады, онда халық, монарх емес, егеменді деп сипатталған. Сенімсіз дереккөз: date= February 2018 Біріккен монархияға дейінгі билер дәуіріндегі израильдік конфедерация да республиканың бір түрі деп есептеледі. Қазіргі Нигериядағы игбо халқының үкімет жүйесі "тікелей және қатысу демократиясы" деп сипатталған.

Үндістан субконтиненті

Ертедегі республикалық институттар тәуелсіз ганасангхалардан пайда болды, гана – «тайпа», сангха – «жиналыс» деген мағынаны білдіреді. Бұл институттар б.з.д. 6 ғасырында пайда болып, кейбір аймақтарда б.з.д. 4 ғасырына дейін сақталған. Алайда, бұл туралы дәлелдер шашыраңқы, ал осы кезеңге арналған толыққанды тарихи дереккөз жоқ. Грек тарихшысы Диодор, Александр Ұлының Үндістанға (қазіргі Пәкістан және Солтүстік-Батыс Үндістан) жорылынан екі ғасыр өткен соң, Үндістанда тәуелсіз және демократиялық мемлекеттер болғанын айтады, бірақ ешқандай егжей-тегжей келтірмейді. Қазіргі ғалымдар демократия сөзі б.з.д. 3 ғасырында және одан кейін мағынасын жойып, кез келген дербес мемлекетті, оның құрылысына қарамастан білдіретінін атап көрсетеді. Гананың негізгі ерекшеліктеріне монарх (әдетте раджа деп аталады) және кеңесу жиналысы кіреді. Жиналыс тұрақты түрде өткізілді, барлық маңызды мемлекеттік шешімдер талқыланды. Кейбір мемлекеттерде барлық еркін адамдар қатыса алатын. Бұл орган толық қаржылық, әкімшілік және сот билігіне ие болды. Жиналыстың шешімдеріне басқа лауазым иелері, есімдері сирек айтылатын, мойынсұнды. Гана сайлаған монарх Кшатрия Варнасының асыл тегінен шыққан отбасыға тиесілі болған. Монарх өз қызметін жиналыспен үйлестірді, ал кейбір мемлекеттерде – басқа ақсүйектер кеңесімен. Личхавилердің басқарушы органы 7077 раджадан тұрған, бұл ең маңызды отбасылардың басшылары болған. Ал Шакия, Колия, Маллакас және Личхавилер Будда заманында жиналысты барлық адамдарға – байлар мен кедейлерге ашық өткізген. Кусинагара қаласында орналасқан Маллакас сияқты ертедегі республикалар немесе ганасангхалар, сондай-ақ Вайшали қаласында орналасқан Ваджжика (немесе Вриджика) лигасы б.з.д. 6 ғасырында пайда болып, кейбір аймақтарда б.з.д. 4 ғасырына дейін сақталған. Ваджжи Махаджанападаның басқарушы конфедерациялық тайпаларының арасында ең танымал тайпа – Личхавилер болған. Мағадха патшалығы Раджакумара сияқты республикалық қауымдарды қамтыды. Ауылдардағы жергілікті басшылар – грамакалар өздерінің қауымдарын басқарған. Олардың әкімшіліктері атқарушы, сот және әскери функцияларға бөлінген. Ғалымдар бұл үкіметтерді қалай сипаттау керектігі туралы әртүрлі пікірде, ал дәлелдердің сиреті және үзілісті болуы келіспеушіліктерге әкеледі. Кейбіреулер жиналыстардың орталық рөлін атап өтіп, оларды демократия деп санайды, ал басқалары басшылықтың жоғарғы таптық үстемдігіне және жиналысты бақылау мүмкіндігіне назар аударады, соның салдарынан олигархия немесе аристократия деп түсіндіреді. Жиналыстың айқын билігіне қарамастан, оның құрамы мен қатысуының шынымен халықтық болған-болмағаны әлі анықталған жоқ. Бұл Арташастрада, ежелгі монархтарға тиімді басқару туралы нұсқаулықта көрсетілген. Онда сангхалармен қалай күресу керектігі туралы тарау бар, онда асыл басшыларды қалай басқаруға болатындығы туралы нұсқаулар келтірілген, бірақ азаматтардың көпшілігіне қалай әсер ету керектігі туралы ештеңе айтылмаған. Бұл ганасангханың демократияға қарағанда аристократиялық билік немесе олигархиялық республика екенін көрсетеді.

Early republican institutions come from the independent gaṇasaṅghasgaṇa means 'tribe' and saṅgha means 'assembly'which may have existed as early as the 6th century BC and persisted in some areas until the 4th century AD in India. The evidence for this is scattered, however, and no pure historical source exists for that period. Diodorus, a Greek historian who wrote two centuries after the time of Alexander the Great's invasion of India (now Pakistan and northwest India) mentions, without offering any detail, that independent and democratic states existed in India. Modern scholars note the word democracy at the time of the 3rd century BC and later suffered from degradation and could mean any autonomous state, no matter how oligarchic in nature. Key characteristics of the gaṇa seem to include a monarch, usually known by the name raja, and a deliberative assembly. The assembly met regularly. It discussed all major state decisions. At least in some states, attendance was open to all free men. This body also had full financial, administrative, and judicial authority. Other officers, who rarely receive any mention, obeyed the decisions of the assembly. Elected by the gaṇa, the monarch apparently always belonged to a family of the noble class of Kshatriya Varna. The monarch coordinated his activities with the assembly; in some states, he did so with a council of other nobles. The Licchavis had a primary governing body of 7,077 rajas, the heads of the most important families. On the other hand, the Shakyas, Koliyas, Mallakas, and Licchavis, during the period around Gautama Buddha, had the assembly open to all men, rich and poor. Early republics or gaṇasaṅgha, such as Mallakas, centered in the city of Kusinagara, and the Vajjika (or Vṛjika) League, centered in the city of Vaishali, existed as early as the 6th century BC and persisted in some areas until the 4th century AD. The most famous clan amongst the ruling confederate clans of the Vajji Mahajanapada were the Licchavis. The Magadha kingdom included republican communities such as the community of Rajakumara. Villages had their own assemblies under their local chiefs called Gramakas. Their administrations were divided into executive, judicial, and military functions. Scholars differ over how best to describe these governments, and the vague, sporadic quality of the evidence allows for wide disagreements. Some emphasize the central role of the assemblies and thus tout them as democracies; other scholars focus on the upper class domination of the leadership and possible control of the assembly and see an oligarchy or an aristocracy. Despite the assembly's obvious power, it has not yet been established whether the composition and participation were truly popular. This is reflected in the Arthashastra, an ancient handbook for monarchs on how to rule efficiently. It contains a chapter on how to deal with the saṅghas, which includes injunctions on manipulating the noble leaders, yet it does not mention how to influence the mass of the citizens, indicating that the gaṇasaṅgha are more of an aristocratic rule, or oligarchic republic, than democracy.

Исландиялық одақтастық

Исландиялық одақ 930 жылы Норвегиядан қашқан босқындармен құрылды, олар король Харальд Әдемі шаштың басқаруымен елдің бірігуінен қашып келген еді. Одақ бірнеше рулардан тұратын, оларды басшылар басқарды, ал Альтинг – парламент пен жоғарғы соттың бірігіп құрылған органы болды, онда төменгі соттардан келіп түскен даулар шешілді, заңдар қабылданып, ұлттық маңызы бар шешімдер қабылданды. Мұндай мысалдың бірі – 1000 жылы Исландияның христиан дініне өтуі, онда Альтинг барлық исландтықтардың христиан дініне шомылуын міндеттеді және түркі тілдес сенімдерді ұстанушылық ритуалдарын тойлауға тыйым салды. Көптеген мемлекеттерден өзгеше, Исландиялық одақтың ресми басшысы болған жоқ. 13 ғасырдың басында, Стурлунгтер дәуірінде, одақ соғысқан рулар арасындағы ұзақ соғыстардан зардап көре бастады. Бұл, норвегиялық король Хакон IV-тің исландтықтарды норвегиялық "туысқандыққа" қайта қосылуға қысым көрсетуімен бірігіп, исландтық басшыларды 1262 жылы Гамли саттмали ("Ескі келісім") шартына қол қою арқылы Хакон IV-ті король ретінде мойындауға итермеледі. Бұл одақтың аяқталуына әкелді. Алайда, Альтинг 800 жылдан кейін де Исландияның парламенті болып табылады.

Сауда республикалары

Еуропада жаңа республикалар орта ғасырдың аяғында пайда болды, бірнеше шағын мемлекеттер республикалық үкім жүйесін қабылдаған кезде. Бұл мемлекеттер көбінесе шағын, бірақ бай сауда мемлекеттері болды, мысалы, Жерорта теңізінің теңіз республикалары мен Ганза лигасы, онда саудагерлер класы маңызды рөл атқарды. Кнуд Хаконсен атап өткендей, Ренессанс дәуірінде Еуропа жер иелері басқаратын мемлекеттер монархияға, ал сауда элитасы басқаратын мемлекеттер республикаға бөлінді. Швейцарияның ірі сауда қалалары да императорлық тікелей құқықтарға ие болды. Альпі тауларының қалалары мен ауылдары географиялық орналасуының арқасында орталық биліктен көптеп шеттесті. Италия мен Германиядан өзгеше, ауылдық жерлердің көп бөлігін феодалдық барондар емес, коммуналдық үкім формаларын қолданған тәуелсіз шаруалар басқарды. Габсбургтер аймаққа бақылауын қайта орнатуға тырысқанда, ауыл шаруалары мен қала саудагерлері көтеріліске қосылды. Швейцария жеңіске жетіп, Швейцария Конфедерациясы жарияланды және Швейцария қазірге дейін республикалық үкім формасын сақтап келеді. Осы алғашқы республикалар үшін үкімнің басым түрі элиталық патрициттердің шектеулі кеңесі арқылы жүзеге асырылды. Сайлаулар өткізілген аймақтарда мүліктік талаптар немесе гильдияға мүшелік дауыс беруге және сайлауға қатысуға болатын адамдарды шектеді. Көптеген мемлекеттерде тікелей сайлаулар өткізілмеді, ал кеңес мүшелері мұрагерлікпен немесе қолданыстағы кеңес тағайындаған. Бұл халықтың басым көпшілігін саяси биліксіз қалдырды, ал төменгі таптардың бүліктері мен көтерілістері жиі болды. Киелі Рим империясының қалаларында орта ғасырдың соңында 200-ден астам мұндай көтеріліс болды. Италияда да ұқсас көтерілістер болды, әсіресе Флоренциядағы Чомпи көтерілісі.

Еуропадан тыс сауда республикалары

Рум Сәлжұқ сұлтандығының құлдырауы мен түрік Анатолиялық бейліктерінің құрылуынан кейін, Ахилер саудагерлік ұйымдары Анкара орталығында мемлекет құрды, оны кейде итальяндық сауда республикаларымен салыстырады.

Кальвинистік республикалар

Классикалық жазушылар Италия республикаларының негізгі идеологиялық көзі болған кезде, Солтүстік Еуропада протестанттық реформация жаңа республикаларды құруға негіз ретінде қолданылатын болды. Ең маңыздысы – ортағасырлық республикалардың ішіндегі ең ірісі және ең қуаттысы болған Швейцария Конфедерациясында қалыптасқан кальвинистік теология еді. Джон Кальвин монархияны жоюды талап етпеді, бірақ адалдардың дінсіз монархтарды құлатуға міндетті екенін айтты. Республиканы жақтаушылық француз дін соғыстары кезінде гугеноттардың еңбектерінде көрінді. Кальвинизм Англия мен Нидерландыдағы республикалық көтерілістерде маңызды рөл атқарды. Италия қалалары мен Ганза лигасы сияқты, екеуі де маңызды сауда орталықтары болды, көптеген саудагерлер Жаңа әлеммен саудадан өркендеді. Екі аймақтың да халқының көп бөлігі кальвинизмді қабылдады. Нидерланд революциясы (1566 жылы басталған) кезінде Нидерланд Республикасы испан Габсбургтарының үстемдігінен бас тарту нәтижесінде пайда болды. Алайда, ел бірден республикалық үкімет формасын қабылдаған жоқ: тәуелсіздік туралы ресми жарияланымда (1581 жылғы Абжурация актісінде) король Филиптің тағы бос деп жарияланды және голланд магистраттары Анжу герцогынан, Англия королевасы Елизаветадан және Вильгельм Оранскийден бірінен соң бірі Филиптің орнын басуды сұрады. 1588 жылға дейін штаттар (сол кездегі өкілдік жиналыс) елдің билігін өздеріне беру туралы шешім қабылдады. 1641 жылы Англияда Азамат соғысы басталды. Пюритандардың бастамасымен және Лондон саудагерлерінің қаржысымен жүзеге асырылған көтеріліс сәтті аяқталды және король Карл I өлім жазасына кесілді. Англияда Джеймс Харрингтон, Алгернон Сидни және Джон Милтон монархияны жоққа шығарып, республикалық үкімет формасын қабылдауды жақтаған алғашқы жазушылардың бірі болды. Англияның Командалық үкіметі қысқа ғасырға созылды және монархия жақын арада қайта орнатылды. Нидерланд Республикасы 1795 жылға дейін формальды түрде сақталды, бірақ 18 ғасырдың ортасына қарай штатгальдер де-факто монархқа айналды. Кальвинистер Солтүстік Америкадағы британдық және голландтық колониялардың алғашқы қоныстанғандарының бірі болды.

While the classical writers had been the primary ideological source for the republics of Italy, in Northern Europe, the Protestant Reformation would be used as justification for establishing new republics. Most important was Calvinist theology, which developed in the Swiss Confederacy, one of the largest and most powerful of the medieval republics. John Calvin did not call for the abolition of monarchy, but he advanced the doctrine that the faithful had the duty to overthrow irreligious monarchs. Advocacy for republics appeared in the writings of the Huguenots during the French Wars of Religion. Calvinism played an important role in the republican revolts in England and the Netherlands. Like the city states of Italy and the Hanseatic League, both were important trading centres, with a large merchant class prospering from the trade with the New World. Large parts of the population of both areas also embraced Calvinism. During the Dutch Revolt (beginning in 1566), the Dutch Republic emerged from rejection of Spanish Habsburg rule. However, the country did not adopt the republican form of government immediately: in the formal declaration of independence (Act of Abjuration, 1581), the throne of king Philip was only declared vacant, and the Dutch magistrates asked the Duke of Anjou, queen Elizabeth of England and prince William of Orange, one after another, to replace Philip. It took until 1588 before the Estates (the Staten, the representative assembly at the time) decided to vest the sovereignty of the country in themselves. In 1641 the English Civil War began. Spearheaded by the Puritans and funded by the merchants of London, the revolt was a success, and King Charles I was executed. In England James Harrington, Algernon Sidney, and John Milton became some of the first writers to argue for rejecting monarchy and embracing a republican form of government. The English Commonwealth was short lived, and the monarchy was soon restored. The Dutch Republic continued in name until 1795, but by the mid 18th century the stadtholder had become a de facto monarch. Calvinists were also some of the earliest settlers of the British and Dutch colonies of North America.

Колониядан шығу

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары қалған еуропалық колониялардың көпшілігі тәуелсіздік алды, және олардың көпшілігі республикаларға айналды. Ең ірі екі отаршылдық держава – Франция мен Ұлыбритания еді. Республикалық Франция өзінің бұрынғы колонияларында республика құруға ынталандырды. Ұлыбритания бұрынғы қоныс аударушы колониялары үшін тәуелсіз Достастық елдерін құру үлгісін қабылдауға тырысты, олар бір монархтың билігінде сақталды. Кариб теңізі мен Тынық мұхитындағы қоныс аударушы колониялар мен шағын мемлекеттердің көпшілігі осы жүйені сақтап қалғанмен, Африка мен Азиядағы жаңадан тәуелсіз болған елдер одан бас тарды, конституцияларын қайта қарап, оның орнына республикаларға айналды. Британия Таяу Шығыста басқа тәсіл қолданды; ол Ирак, Иордания, Кувейт, Бахрейн, Оман, Йемен және Ливияны қоса алғанда, бірнеше колониялар мен мандаттарда жергілікті монархияларды орнатты. Келесі онжылдықтарда төңкерістер мен мемлекеттік төңкерістер бірқатар монархтарды құлатып, республикалар құрды. Бірнеше монархиялар әлі де сақталған, және Таяу Шығыс – әлемдегі бірнеше ірі мемлекеттердің монархтармен толыққанды саяси билікке ие болып басқарылатын жалғыз аймағы.

Социалистік республикалар

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей революциясы барысында Ресей монархиясы құлады. Оның орнына либералды республика үлгісінде Ресейдің Уақытша үкіметі құрылды, бірақ оны большевиктер құлатты, олар Кеңес Социалистік Республикалар Одағын (КСРО) құрды. Бұл марксистік-лениндік идеология негізінде құрылған алғашқы республика болды. Коммунизм монархияға толығымен қарсы болды және 20-шы ғасырда көптеген республикалық қозғалыстардың маңызды бөлігіне айналды. Ресей революциясы Монғолияға таралып, 1924 жылы теократиялық монархияны құлатты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммунистер Румыния, Болгария, Югославия, Венгрия және Албанияны біртіндеп бақылауға алды, нәтижесінде бұл мемлекеттер монархия емес, социалистік республикалар ретінде қайта құрылды. Коммунизм басқа да идеологиялармен өріліп өтті. Оны деколонизация кезеңінде көптеген ұлт-азаттық қозғалыстар қабылдады. Вьетнамда коммунистік республикашылар Нгуен әулетін ығыстырды, ал көршілес Лаос және Камбоджадағы монархиялар 1970-ші жылдары коммунистік қозғалыстармен құлатылды. Араб социализмі Мысыр, Ирак, Ливия және Йемен монархияларының құлатылуына себеп болған бірқатар көтерілістер мен төңкерістерге әсер етті. Африкада марксизм-ленинизм және африкалық социализм монархияның жойылуына және Бурунди, Эфиопия сияқты мемлекеттерде республикалар жариялануына алып келді.

Ислам республикалары

Исламдық саяси философияның абсолюттік монархияға қарсы ұзақ тарихы бар, әсіресе Әл-Фарабидің еңбектерінде бұл айқын көрінеді. Шариғат заңы билеушінің қалауынан жоғары тұрды, ал Шура арқылы билеушілерді сайлау маңызды қағида болды. Алғашқы халифат сайланған билеушінің принциптерін сақтаса, кейінірек мемлекеттер мұрагерлік немесе әскери диктатураға айналды, бірақ олардың көпшілігі кеңесшіл шураның кейбір формаларын сақтап қалды. Бұл мемлекеттердің ешқайсысы әдетте республика деп аталмады. Қазіргі кезде «республика» терминінің мұсылман елдерінде қолданылуы батыстық мағынадан алынған, ол 19-шы ғасырдың соңында тілге қабылданды. 20-шы ғасырда республикалық идея Таяу Шығыстың көп бөлігінде маңызға ие болды, себебі аймақтың көптеген мемлекеттерінде монархиялар жойылды. Ирак секулярлық мемлекетке айналды. Индонезия және Әзірбайжан сияқты кейбір елдер бастапқыда дінсіз болып құрылды. 1979 жылғы Иран төңкерісі монархияны құлатып, ислам демократиясының идеяларына негізделген ислам республикасын құрды.

Конституция

Республика міндетті түрде конституцияға ие болмауы мүмкін, бірақ көбінесе конституционализм мағынасында конституциялық болып табылады, яғни биліктерді бөлуді қамтамасыз ететін институттар жиынтығымен құрылады. "Конституциялық республика" термині – нақты бір республикадағы биліктерді бөлуге баса назар аудару мақсатында қолданылады, дәл сол сияқты конституциялық монархия немесе абсолюттік монархия монархияның абсолюттік автократиялық сипатын көрсету үшін пайдаланылады.

Құрылымы

Монархсыз қазіргі заманғы республикалардың көпшілігі мемлекет басшысына президент атауын қолданады. Бастапқыда Ұлыбританиядағы комитет немесе басқарушы органның төрағалық етуші лауазымына қатысты қолданылған, сонымен қатар саяси басшыларға, соның ішінде Он үш колонияның кейбір басшыларына (алғашқыда 1608 жылы Вирджиния штатында) қатысты; толық атауы – «Кеңес президенті». Бұл атауды алғаш рет қабылдаған республика – Америка Құрама Штаттары. Комитет басшысы ретіндегі мағынасын сақтай отырып, Континенттік Конгресс президенті алғашқы Конгрестің басшысы болды. Жаңа конституция жазылған кезде АҚШ президенті атағы жаңа атқарушы биліктің басшысына берілді. Егер республика мемлекетінің басшысы сонымен бірге үкімет басшысы болса, онда бұл президенттік жүйе деп аталады. Президенттік үкіметтің түрлері көп. Толыққанды президенттік жүйеде президенттің айтарлықтай билігі және маңызды саяси рөлі болады. Ал басқа мемлекеттерде заң шығарушы орган басым, ал президенттік лауазым Германия, Италия, Үндістан және Тринидад және Тобаго сияқты елдерде көбінесе тек рәсімдік және саяси емес рөл атқарады. Бұл мемлекеттер парламенттік республикалар болып табылады және парламенттік жүйедегі конституциялық монархияларға ұқсас жұмыс істейді, онда монархтың билігі де шектеулі. Парламенттік жүйелерде үкімет басшысы, көбінесе премьер-министр деп аталады, ең маңызды саяси билікті жүзеге асырады. Жартылай президенттік жүйелерде президент белсенді мемлекет басшысы болып табылады және маңызды өкілеттіктерге ие, бірақ сонымен бірге үкімет басшысы ретінде премьер-министр де маңызды өкілеттіктерге ие. Кейбір республикаларда президентті және үкімет басшысын тағайындау ережелері саяси көзқарастары қарама-қарсы президент пен премьер-министрді тағайындауға мүмкіндік береді: мысалы, Францияда биліктегі кабинет мүшелері мен президенттің саяси фракциялары қарама-қарсы болған жағдайда, бұл «бірге өмір сүру» деп аталады. Босния және Герцеговина, Сан-Марино және Швейцария сияқты кейбір елдерде мемлекет басшысы жеке тұлға емес, бірнеше адамнан тұратын комитет (кеңес) болып табылады. Рим республикасында екі консул болды, олар бір жылдық мерзімге comitia centuriata арқылы сайланды, ол барлық ересек, еркін туған және азаматтығын дәлелдей алатын еркектерден тұрды.

With no monarch, most modern republics use the title president for the head of state. Originally used to refer to the presiding officer of a committee or governing body in Great Britain the usage was also applied to political leaders, including the leaders of some of the Thirteen Colonies (originally Virginia in 1608); in full, the "President of the Council". The first republic to adopt the title was the United States of America. Keeping its usage as the head of a committee the President of the Continental Congress was the leader of the original congress. When the new constitution was written the title of President of the United States was conferred on the head of the new executive branch. If the head of state of a republic is also the head of government, this is called a presidential system. There are a number of forms of presidential government. A full presidential system has a president with substantial authority and a central political role. In other states the legislature is dominant and the presidential role is almost purely ceremonial and apolitical, such as in Germany, Italy, India, and Trinidad and Tobago. These states are parliamentary republics and operate similarly to constitutional monarchies with parliamentary systems where the power of the monarch is also greatly circumscribed. In parliamentary systems the head of government, most often titled prime minister, exercises the most real political power. Semi presidential systems have a president as an active head of state with important powers, but they also have a prime minister as a head of government with important powers. The rules for appointing the president and the leader of the government, in some republics permit the appointment of a president and a prime minister who have opposing political convictions: in France, when the members of the ruling cabinet and the president come from opposing political factions, this situation is called cohabitation. In some countries, like Bosnia and Herzegovina, San Marino, and Switzerland, the head of state is not a single person but a committee (council) of several persons holding that office. The Roman Republic had two consuls, elected for a one year term by the comitia centuriata, consisting of all adult, freeborn males who could prove citizenship.

Сайлаулар

Либералды демократиялық елдерде президенттер халық тікелей немесе парламент немесе кеңес арқылы тікелей емес сайлау жолымен сайланады. Президенттік және жартылай президенттік жүйелерде президент әдетте халық тікелей сайлайды немесе, Америка Құрама Штаттарындағыдай, жанама сайланады. Аталған елде президентті штаттар таңдаған сайлаушылар алқасы сайлайды. АҚШ-тың барлық штаттары 1832 жылдан бері сайлаушыларды халықтың тікелей сайлауы арқылы таңдайды. Президентті сайлаушылар алқасы арқылы жанама сайлау республика тұжырымына сәйкес келеді. Кейбір сарапшылардың пікірінше, тікелей сайлау президентке заңдылық мәртебесін береді және оның саяси билігінің көп бөлігін нығайтады. Дегенмен, заңдылыққа қатысты бұл түсінік АҚШ Конституциясында көрініс тапқан принциптен өзгеше, онда АҚШ президентінің заңдылығы Конституцияға тоғыз штаттың қол қоюы арқылы бекітілген. Тікелей сайлау заңдылыққа қажет деген идея Ұлы Келісімнің рухына қайшы келеді, оның нақты нәтижесі кіші штаттардағы сайлаушыларға үлкен штаттардағыларға қарағанда президенттік сайлауда артық өкілдік беруді көздейтін ережеде көрінеді. Мысалы, 2016 жылы Вайоминг штатының азаматтарының сайлаушылар алқасы арқылы берген дауысы Калифорния штатының азаматтарына қарағанда 3,6 есе көп болды. Парламенттік жүйедегі елдерде президентті әдетте парламент сайлайды. Бұл жанама сайлау президентті парламентке бағындырады, сондай-ақ президентке шектеулі заңдылық мәртебесін береді және президенттік өкілеттіктердің көп бөлігін тек қана сирек жағдайларда қолданылатын резервтік өкілеттіктерге айналдырады. Бірақ, кейбір жағдайларда, мысалы Ирландияда, сайланған президенттердің құзыреті тек рәсімдік сипатта болады.

Айқындық

Республика мен монархия арасындағы айырмашылық әрқашан да анық емес. Бұрынғы Британ империясы мен Батыс Еуропаның конституциялық монархиялары қазіргі таңда барлық дерлік саяси билік сайланған өкілдерге тиесілі, ал монархтар тек теориялық өкілеттіктерге ие, немесе өкілеттіктері жоқ, немесе сирек қолданылатын резервтік өкілеттіктерге ие. Саяси шешімдердің нағыз заңдылығы сайланған өкілдерден келеді және халықтың еркіне негізделген. Мұрагерлік монархиялар сақталған жағдайда да, саяси билік республикадағыдай халықтан шығады. Сондықтан, мұндай мемлекеттер кейде «тәжді республикалар» деп аталады. «Либералды республика» сияқты терминдер де қазіргі заманғы либералды демократиялардың барлығын сипаттау үшін қолданылады. Бірақ, абсолютті монархияларға ұқсас қызмет ететін, абсолютті билік басшыға берілген және әкеден балаға мұрагерлік болып табылатын, өздерін республика деп жариялаған мемлекеттер де бар. Солтүстік Корея мен Сирия – ұлдары саяси билікті мұра еткен екі көрнекті мысал. Бұл мемлекеттердің ешқайсысы ресми түрде монархия емес. Конституцияда биліктің бір отбасының ішінде мұрагерлік болып табылуы талап етілмейді, бірақ іс жүзінде мұндай жағдайлар орын алды. Сондай-ақ, билік монархта болса да, монархтың сайлау арқылы таңдалатын монархиялар да бар. Мұндай мемлекеттің қазіргі үлгісі – Малайзия, онда Янг ди Пертуан Агонг Малай мемлекеттерінің тоғыз мұрагерлік билеушілерінен құралған Билеушілер кеңесі тарапынан әр бес жыл сайын сайланады, сондай-ақ Ватикан қаласы мемлекеті, онда папа кардиналдар тарапынан сайланады, қазіргі уақытта барлық кардиналдар 80 жасқа толмаған. Бүгінде сайлау арқылы таңдалатын монархиялар сирек болғанымен, бұрын олар жиі кездесетін. Киелі Рим империясы маңызды мысал болып табылады, онда әрбір жаңа император сайлаушылар тобы тарапынан таңдалатын. Ислам мемлекеттері де монархтың мұрагерін таңдау үшін тұңғыштықты сирек қолданды, оның орнына сайлаудың әртүрлі формаларын пайдаланды. Польша-Литва одағында сайлау монархиясы болды, онда шамамен 500 000 ақсүйекке кең сайлау құқығы берілген. «Алтын бостандық» деп аталатын бұл жүйе, ықпалды жер иелерінің тәжді бақылауға алу әдісі ретінде қалыптасқан. Бұл жүйені қолдаушылар классикалық мысалдарға және итальяндық Ренессанс кезеңінің еңбектеріне жүгініп, өздерінің сайлау монархиясын res publica негізінде құрылған rzeczpospolita деп атады.

The distinction between a republic and a monarchy is not always clear. The constitutional monarchies of the former British Empire and Western Europe today have almost all real political power vested in the elected representatives, with the monarchs only holding either theoretical powers, no powers or rarely used reserve powers. Real legitimacy for political decisions comes from the elected representatives and is derived from the will of the people. While hereditary monarchies remain in place, political power is derived from the people as in a republic. These states are thus sometimes referred to as crowned republics. Terms such as "liberal republic" are also used to describe all of the modern liberal democracies. There are also self proclaimed republics that act similarly to absolute monarchies with absolute power vested in the leader and passed down from father to son. North Korea and Syria are two notable examples where a son has inherited political control. Neither of these states are officially monarchies. There is no constitutional requirement that power be passed down within one family, but it has occurred in practice. There are also elective monarchies where ultimate power is vested in a monarch, but the monarch is chosen by some manner of election. A current example of such a state is Malaysia where the Yang di Pertuan Agong is elected every five years by the Conference of Rulers composed of the nine hereditary rulers of the Malay states, and the Vatican City State, where the pope is selected by cardinal electors, currently all cardinals under the age of 80. While rare today, elective monarchs were common in the past. The Holy Roman Empire is an important example, where each new emperor was chosen by a group of electors. Islamic states also rarely employed primogeniture, instead relying on various forms of election to choose a monarch's successor. The Polish–Lithuanian Commonwealth had an elective monarchy, with a wide suffrage of some 500,000 nobles. The system, known as the Golden Liberty, had developed as a method for powerful landowners to control the crown. The proponents of this system looked to classical examples, and the writings of the Italian Renaissance, and called their elective monarchy a rzeczpospolita, based on res publica.

Архаикалық мағынасы

17 ғасырға дейін "республика" термині, егер ол тирандық режим болмаса, кез келген үкімет түріндегі мемлекеттерді атау үшін қолданыла берді. Француз философы Жан Боден республиканы "бірнеше отбасылардың және олардың ортақ мүдделеріне қатысты мәселелердің егеменді билікпен дұрыс басқарылуы" деп түсіндірді. Олигархиялар мен монархиялар да олардың да "қоғамдық" ортақ мүдделерге бағытталғандығына байланысты осы санатқа енуі мүмкін еді. Орта ғасырлық мәтіндерде "республика" термині патша басқаратын ортақ мүдделерді білдіретін ұйымды көрсету үшін қолданылған. Мысалы, Киелі Рим империясы "Санкта Республика Романа", яғни Киелі Рим Республикасы деп те белгілі болды. Византия империясы да өзін Рим Республикасы деп атауын жалғастырды, себебі византиялықтар монархияны республикалық принциптерге қайшы деп санамады. Керісінше, республикалар халықтың билігіне негізделген және олардың институттары ортақ құндылықтарға құрылған кез келген мемлекет ретінде қарастырылды.

Демократия мен республика арасындағы пікірталас

Демократия термині кейбір адамдармен республика терминімен бір-біріне ауыстырылып қолданылса, ал басқалары мыңжылдықтар бойы екеуінің арасында нақты айырмашылықтар жасады. "Қазіргі заманғы конституциялық мемлекеттің негізін қалаушы Монтескье өзінің 1748 жылғы "Заңдар рухы" еңбегінде Аристотельдің екі мың жыл бұрын айтқан пікірін қайталады: "Тағайындау арқылы дауыс беру демократияның мәнісі, ал таңдау арқылы дауыс беру аристократияның мәнісі." Сайлауға қарсы шыққандардың арасында Руссо, Робеспьер және Марат та бар. Олар жаңа француз Республикасы туралы: "Бізге ақсүйектердің аристократиясын жойғанымыз қандай пайда, егер оның орнына байлардың аристократиясы келсе?" деді.

Саяси философия

Республика термині Ренессанс дәуірінің жазушыларынан монархия емес мемлекеттерді сипаттау үшін туындады. Макиавелли сияқты жазушылар мұндай үкіметтердің қалай жұмыс істеуі керектігін сипаттайтын маңызды нұсқаулық еңбектер де жазды. Үкімет пен қоғамның қалай құрылуы керек деген ойлар классикалық республикашылдық немесе азаматтық гуманизм деп аталатын идеологияның негізін құрайды. Бұл идеология Рим республикасы мен ежелгі Грекияның қала-мемлекеттеріне негізделген және азаматтық қасиеттер, заң үстемдігі және аралас үкімет сияқты идеалдарға баса назар аударады. Республиканы либералды демократиядан өзгеше үкімет түрі ретінде түсіну – Кембридж тарихи талдау мектебінің басты тезистерінің бірі. Бұл 1975 жылы Дж.Г.А. Покок еңбегінен өркендеді, ол бірқатар ғалымдар республикалық идеалдардың тұрақты жиынтығын білдіргенін айтты. Осы жазушылардың қатарында Макиавелли, Мильтон, Монтескье және Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылары бар. Покок бұл либерализмнен ерекше тарихы мен принциптері бар идеология екенін дәлелдеді. Бұл идеяларды Квентин Скиннер, Филип Петтит және Касс Санштейн сияқты көптеген жазушылар қабылдады. Кейінгі жазушылар осы идеяның тарихын одан әрі зерттеп, сондай-ақ заманауи республиканың қалай жұмыс істеуі керектігін көрсетті.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында "республика" терминіне қатысты ерекше анықтамалар жиынтығы қалыптасты, онда бұл термин көбінесе "өкiлдiк демократиясымен" теңестіріледі. Бұл терминнің тар мағынасын бастапқыда Джеймс Мэдисон әзірлеген, және ол әсіресе "Федералистік қағаз №10"-да қолданылды. Бұл мағына АҚШ тарихының басында кеңінен қабылданып, 1828 жылғы Ноа Вебстердің сөздігіне де енді. Бұл термин үшін жаңа мағына болды; өкілдік демократиясы Макиавелли еңбектерінде кездеспейді және классикалық республикаларда болған емес. Сонымен қатар, Мэдисонның замандастары "республика" терминінің мағынасы басқа жерлердегі кеңірек анықтаманы көрсететінін қарастырғандығының куәліктері бар. Мысалы, Джеймс МакГенридің жазбаларынан алынған Бенджамин Франклиннің цитатасында "Республика ба, монархия ба?" деген сұрақ қойылған. "Республика" термині Тәуелсіздік жариялаған мәлімдемеде кездеспесе де, Конституцияның IV бабында "осы Одақтағы әрбір штатқа республикалық үкімет нысанына кепілдік беру" туралы айтылады. Конституцияны жазғандар бұл сөзді қалай түсінгендігі әлі белгісіз. Жоғарғы сот 1849 жылғы "Лютерге қарсы Борден" ісінде республиканың анықтамасы "саяси мәселе" екенін және ол оған араласпайтынын мәлімдеді. Кейінгі екі істе сот негізгі анықтама берді. 1875 жылғы "АҚШ-қа қарсы Крюикшанк" ісінде сот "азаматтардың тең құқықтарының" республика идеясының құрамдас бөлігі екендігін шешті. Дегенмен, "республика" термині республикалық нысанмен синоним емес. Республикалық нысан – бұл егемендік биліктің халыққа берілген және оны халықтың тікелей немесе халық таңдаған өкілдері арқылы жүзеге асыруы, оларға бұл билік арнайы тапсырылған нысан. Осы негізгі анықтамалардан өзге, "республика" сөзінің көптеген басқа да мағыналары бар. В. Пол Адамс АҚШ-та "республика" термині көбінесе "мемлекет" немесе "үкімет" сөздерімен синоним ретінде қолданылатынын, бірақ осы екі терминге қарағанда оң мағынаға ие екенін атап өтеді. Республикашылдық көбінесе АҚШ-тың негізін қалаушы идеологиясы ретінде қарастырылады. Дәстүрлі түрде ғалымдар американдық республикашылдықтың Джон Локк және басқа да Еуропада дамыған классикалық либералдық идеологиялардың туындысы деп санайтын. Алайда, бұл мәселе әлі де қызу дау-дамай тудырып келеді, және Исаак Крамник сияқты ғалымдар бұл көзқарасты мүлдем жоққа шығарады.

A distinct set of definitions of the term "republic" evolved in the United States, where the term is often equated with "representative democracy." This narrower understanding of the term was originally developed by James Madison and notably employed in Federalist Paper No. 10. This meaning was widely adopted early in the history of the United States, including in Noah Webster's dictionary of 1828. It was a novel meaning to the term; representative democracy was not an idea mentioned by Machiavelli and did not exist in the classical republics. There is also evidence that contemporaries of Madison considered the meaning of "republic" to reflect the broader definition found elsewhere, as is the case with a quotation of Benjamin Franklin taken from the notes of James McHenry where the question is put forth, "a Republic or a Monarchy?". The term republic does not appear in the Declaration of Independence, but it does appear in Article IV of the Constitution, which "guarantee[s] to every State in this Union a Republican form of Government." What exactly the writers of the constitution felt this should mean is uncertain. The Supreme Court, in Luther v. Borden (1849), declared that the definition of republic was a "political question" in which it would not intervene. In two later cases, it did establish a basic definition. In United States v. Cruikshank (1875), the court ruled that the "equal rights of citizens" were inherent to the idea of a republic. However, the term republic is not synonymous with the republican form. The republican form is defined as one in which the powers of sovereignty are vested in the people and are exercised by the people, either directly, or through representatives chosen by the people, to whom those powers are specially delegated. Beyond these basic definitions, the word republic has a number of other connotations. W. Paul Adams observes that republic is most often used in the United States as a synonym for "state" or "government," but with more positive connotations than either of those terms. Republicanism is often referred to as the founding ideology of the United States. Traditionally scholars believed this American republicanism was a derivation of the classical liberal ideologies of John Locke and others developed in Europe. This issue is still much disputed and scholars like Isaac Kramnick completely reject this view.