Кіріспе

Плутократия немесе плутархия – зор байлыққа немесе табысқа ие адамдар басқаратын немесе бақылайтын қоғам. Бұл термин ағылшын тілінде алғаш рет 1631 жылы қолданылған. Көптеген саяси жүйелерден өзгеше, плутократия ешқандай бекіген саяси философияға негізделмейді.

Қолданылуы

Плутократия термині көбінесе жағымсыз жағдайды сипаттау немесе ескерту мақсатымен сын ретінде қолданылады. Тарих барысында саяси ойшылдар мен философтар плутократтарды әлеуметтік жауапкершіліктеріне немқұрайлы қарағаны, өз билігін жеке мүдделеріне пайдаланғаны, соның салдарынан кедейлікті күшейткені, таптық қақтығысты қоздырғаны және ашкөздік пен жеңілтек өмір салтымен қоғамды улағаны үшін айыптап келді.

Мысалдар

Плутократияның тарихи мысалдарына Рим империясы; Ежелгі Грекиядағы кейбір қала-мемлекеттер; Карфаген цивилизациясы; Италияның Венеция, Флоренция және Генуя саудагерлік қалалары; Голландия Республикасы; және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Жапония империясы (зайбацу) жатады. Ноам Чомски мен Джимми Картердің пікірінше, қазіргі АҚШ демократиялық формалары бар плутократияға ұқсайды. Федералды резервтің бұрынғы төрағасы Пол Волкер де АҚШ-тың плутократияға қарай дамып бара жатқанына сенді. Кейбір сыншылардың айтуынша, плутократияның қазіргі заманғы ресми мысалы – Лондон қаласы. Қала (сонымен қатар ежелгі Лондонның «шаршы милі» деп аталады, ол қазіргі заманғы қаржылық ауданға сәйкес келеді, аумағы шамамен 2,5 км²) жергілікті басқару үшін Лондонның қалған бөлігінен ерекшеленетін бірегей сайлау жүйесіне ие. Сайлаушылардың үштен екісі қала аумағында орналасқан кәсіпорындар мен басқа да ұйымдардың өкілдері, тұрғындар емес, ал дауыс беру құқығы қызметкерлер санына пропорционалды түрде бөлінеді. Мұндай жүйенің негізгі себебі – Лондон қаласы корпорациясы ұсынатын көптеген қызметтерді қаладағы кәсіпорындар пайдаланады. Күндізгі уақытта қаладағы адамдардың саны 450 000-ға жетеді, бұл қаланың 7 000 тұрғынынан әлдеқайда көп. Фашистік Италия, нацистік Германия және Коммунистік Интернационалдың саяси тілі мен насихатында Батыс демократиялық мемлекеттері плутократия деп аталды, бұл елдерді аз ғана өте бай адамдар бақылап, оларды қаражатқа тәуелді ететінін білдірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде плутократия АҚШ пен Ұлыбритания үшін демократия мен капитализмді басты фашистік термин ретінде ығыстырды. Нацистік Германияда бұл термин антисемиттік насихатта еврей халқына сілтеу ретінде жиі қолданылды.

Себеп-салдарлық байланыс

Плутократияның пайда болу себептері күрделі. Шапшаң экономикалық өсімді басынан өткізіп жатқан елде инновациялардан алынатын табыс артқан сайын, кіріс теңсіздігі де артуға бейім. Басқа жағдайларда, ел ресурстардың таусылуына байланысты құлдыраған кезде плутократия қалыптасуы мүмкін, онда элиталар азайып бара жатқан байлықты жинақтауға немесе тұрақтылықты сақтау үшін қарыздарды ұлғайтуға тырысады, бұл кредиторлар мен қаржыгерлерді байытуға әкеледі. Экономистер еркін нарық экономикасы үлкен бизнес өнімділігі жоғары болғандықтан монополиялар мен олигополияларға қарай бет бұруға бейім екенін де айтады (экономикалық масштаб эффектісін қараңыз). Басқа елдер клептократия немесе пайда табуға бағытталған іс-әрекеттер арқылы плутократиялыққа айналуы мүмкін.