Кіріспе

Комедиялық радиошоу (1932–1933)

«Flywheel, Shyster, and Flywheel» – Маркс ағайындарының екеуі, Граучо мен Чиконың қатысуымен, негізінен Нат Перрин мен Артур Шекман жазған комедиялық радиошоу. Сериал алғаш рет Америка Құрама Штаттарында National Broadcasting Company’s Blue Network арнасында 1932 жылдың 28 қарашасынан бастап 1933 жылдың 22 мамырына дейін эфирге берілді. Нью-Джерси, Пенсильвания және Луизиана штаттарының Standard Oil компаниялары мен Colonial Beacon Oil компаниясының демеушілігімен ұйымдастырылған бұл шоу, әр апта сайын түрлі бағдарлама ұсынатын «Five Star Theater» радиокешенінің дүйсенбілік бағдарламасы болды. Эпизодтар NBC-дің Нью-Йорктегі WJZ стансасынан тікелей эфирде, кейіннен Лос-Анджелестегі RKO Pictures студиясының дыбыс жазу павильонынан, ал соңғы эпизодтар үшін қайта WJZ стансасына оралған күйінде таратылды. Бағдарламада Нью-Йорктегі шағын заң фирмасының басынан кешетін оқиғалары көрсетіледі, онда Граучо – құқық бұзушы адвокат Уолдорф Т. Флайвиль, ал Чико – Флайвильдің көмекшісі, Эммануэль Равели (Флайвильдің күнәкар ретінде пайдаланатын, ақыл-ойы жетілмеген адамы) рөлінде. Сериал бастапқыда «Beagle, Shyster, and Beagle» деп аталып, Граучоның кейіпкері Уолдорф Т. Бигл деп аталған, бірақ Нью-Йорктегі Бигл есімді нағыз заңгер NBC арнасына хабарласып, егер атын өзгертетін болса, сотқа беретінін мәлімдеген. Эпизодтардың сюжеттерінің көп бөлігі немесе толығымен Маркс ағайындарының фильмдеріне негізделген. Шоу кешкі эфирде лайықты рейтингке ие болды, бірақ екінші маусым шығарылмады. Ол кездегі көптеген радиошоулар сияқты, эпизодтар жазылмаған деп есептелді. Эпизодтардың толығымен жоғалып кеткені саналды, бірақ 1988 жылы Конгресс кітапханасының қоймасынан 26 сценарийдің 25-і табылып, қайта жарияланды. Табылған сценарийлер негізінде қойылған спектакльдер 1990 және 1993 жылдар аралығында Ұлыбританияда BBC Radio 4 арнасында көрсетілді. 1996 жылы түпнұсқа шоудың кейбір жазбалары (барлығы соңғы үш эпизодтан) табылды, соның ішінде соңғы эфирде көрсетілген эпизодтың толық жазбасы да болды.

Ерте дамуы

1932 жылы Texaco компаниясы "Fire Chief" бензинін таныстырды, себебі оның октан саны 66-ға тең болды, бұл АҚШ үкіметінің өрт машиналарына қоятын талаптарынан асып түсті. Жаңа, жоғары сапалы отынының жарнамасын жасау үшін Texaco вадевиль әртісі Эд Уиннге "Fire Chief" атты радиошоуда ойнауға ұсыныс жасады. Уинн 700 көрерменнің алдында өрт басшысы рөлін ойнады, ал шоу 1932 жылдың 26 сәуірінен бастап NBC Red Network арнасында тікелей эфирде берілді. Ол бірден екі миллионнан астам тұрақты тыңдаушының қызығушылығын тудырды.

Уинннің "Fire Chief" жобасының табысын көргеннен кейін, Нью-Джерси, Луизиана және Пенсильвания штаттарындағы Standard Oils компаниялары мен Colonial Beacon, Esso Gasoline және Essolube Motor Oil өнімдерін насихаттау үшін өздерінің радио бағдарламаларын демеуге шешім қабылдады. Олар McCann Erickson жарнама агенттігіне жүгінді, ол аптаның әр күні әртүрлі шоу ұсынатын "Five Star Theater" атты әртүрлі бағдарламалар жинағын жасады. Бұл шешім ресми түрде қабылданғанға дейін, сценарийлердің алғашқы нұсқаларында екі бауырдың қатысуы қарастырылған, Харпоның дауысы мүйіздің үні мен басқа да ерекше дыбыс эффектілері арқылы бейнеленген. Маркс бауырларының "Монки Бизнес" (1931) және "Ат қауырсыны" (1932) фильмдерінің сценарийлеріне үлес қосқан Нат Перрин мен Артур Шекман комедиялық шоуды жазу үшін шақырылды. "Шыңқыр" – адалсыз, арсыз заңгер.

Кастинг

Граучо Маркс адвокат Уолдорф Т. Бигл (кейіннен Уолдорф Т. Флайуил деп аталды) рөлін ойнады, ал Чико оның көмекшісі Эммануэль Равелли рөлін сомдады, бұл ат 1930 жылғы «Animal Crackers» фильміндегі итальяндық кейіпкерінің атымен бірдей болды. Мэри Маккой хатшы Мисс Димпл рөлін ойнады, ал Бродерик Кроуфорд та түрлі рөлдерде пайда болған болуы мүмкін. «Шистер» және екінші «Бигл» (кейіннен екінші «Флайуил») шоу атауынан басқа еш жерде естілмеді немесе айтылмады. Граучо мен Чико шоуда ойнағаны үшін аптасына 6500 доллар табысқа ие болды. Ұлы депрессия кезінде 30 минуттық жұмыс үшін бұл үлкен сома саналды, әсіресе радио сценарийлерін жаттау қажет болмағандықтан, костюм, шаш және макияжға бірнеше минут уақыт жұмсалды. Ал американдық отбасылардың үштен екісі аптасына 26 доллардан кем қаржымен күнгершілік етіп жатқан еді. Харпо Маркс актерлік құрамға жатқандықтан жалақы алды, бірақ оның физикалық, үнсіз комедиясының ерекшелігі оны кейіпкерінен шығармастан, эфирде рөл беруге мүмкіндік бермеді.

Рейтингтер

Flywheel, Shyster, and Flywheel Standard Oil компаниясы үшін бір маусымнан асып түсуге жеткілікті сәттілік болмады. Бағдарламаның CAB рейтингісі 22,1% құрады және 1932–33 маусымындағы ең жоғары рейтингті кешкі бағдарламалардың арасында 12-орынға ие болды. CAB рейтингі көңіл көншітпеді – The Shadow және The Adventures of Sherlock Holmes сияқты танымал, орнықты бағдарламалар одан да нашар нәтиже көрсетті – бірақ ол Texaco's Fire Chief көрсеткен көрсеткіштің жартысынан да аз болды, ол 44,8% CAB рейтингіне ие болып, маусымның үшінші ең жоғары рейтингті бағдарламасы еді. Рейтингтің төмен болуының бір себебі бағдарламаның эфирге шығу уақытына байланысты болуы мүмкін. 1932 жылдың қыркүйегінде радио иелерінің 40% ғана кешкі сағат 7:00-де радио тыңдаса, 60% кешкі сағат 9:00-де тыңдаған. 1976 жылы жарық көрген "Құпия сөз – Граучо" кітабында ол былай деп жазады: "Біздің бағдарламамыздың нәтижесінде компанияның сату көлемі күрт өсті. Қысқа мерзім ішінде пайда екі есеге артты және Esso ақшаны қабылдағаны үшін өзін кінәлі сезінді. Сондықтан Esso бізді жиырма алты аптадан кейін тоқтатты. Бұл қарызға батқан құнды қағаздардың заманы еді, қазір ондайлар жоқ".

Заңдық

Бірінші эпизодтар эфирге шыққаннан кейін, Нью-Йорк адвокаты Моррис Бигл өзінің атына қара назар тағылғанын айтып, 300 000 долларлық талап арыз берді. Ол сондай-ақ адамдар оның заң фирмасына телефон соғып, "Бұл мырза Бигл ба?" деп сұрағанын мәлімдеді. Ол "Иә" деп жауап бергенде, қоңырау шалушылар: "Серіктесіңіз қалай, Шайстер?" деп сұрап, телефонды түсіріп тастайтын. Осыған байланысты демеушілер мен студия басшылары қатты қорқып кетті.

Мұра

Кейіннен бұл шоу сол кездегі басқа комедианттар тарапынан мақтауға ие болды. 1988 жылы Стив Аллен былай деді: "30-шы жылдардың басындағы басқа радио комедиялық сценарийлерімен салыстырғанда, олар өте жақсы сақталыпты және шын мәнінде Эдди Кантор, Руди Валли, Джо Пеннер мектебі үшін жазылған материалдардан асып түседі. Жылдам әзілдер өте әртүрлі – қызықтыдан ұятқа дейін." Flywheel, Shyster және Flywheel туралы қазіргі сын-пікірлер де жағымды. The New York Times газетінің Герберт Митганг оны "1930-шы жылдардың басындағы ең күлкілі радиошоулардың бірі" деп сипаттап, "радиодағы әңгімелер өте тапқыр және әдемі, түпнұсқа комедияның, сондай-ақ терең драманың қарапайым түрі болды" деп қосты. Британдық кино институтының Роб Уайт бұл шоуды "мың бір көңілді жаңалықпен жарқырайды" деп айтты.

Скрипттерді табу

Flywheel, Shyster және Flywheel эпизодтары жазылған, бірақ көп жылдар бойы жазбалар сақталмаған деп есептелді. Дегенмен, 1988 жылы Конгресс кітапханасындағы АҚШ Авторлық құқық кеңсесінде жұмыс істеген Майкл Барсон жиырма алты эпизодтың жиырма бесінің сценарийлері кеңсеге жіберілгенін және олар мұражайда сақталғанын тапты. Олардың әлі де бар екенін ешкім білмеген, сондай-ақ олардың авторлық құқықтары жаңартылмаған. Осының салдарынан Flywheel, Shyster және Flywheel туындылары жалпыға қолжетімді болды.

Жоғалған жазбаларды қайта табу

1996 жылдан кейін Flywheel, Shyster және Flywheel-дің үш жазбасы табылды, соның ішінде 24-ші бөлімнің бес минуттық үзіндісі және 25-ші бөлімнің он бес минуттық жазбасы. 26-шы бөлімнің толық жазбасы бар және ол 2005 жылы BBC Radio 4 арнасында эфирге шықты.

BBC радиосының бейімделуі

1990 жылы Британдық радиоарналық корпорацияның Radio 4 радиостанциясы «Flywheel, Shyster және Flywheel» нұсқасын эфирге шығарды. Майкл Робертс пен Фрэнк Лазарус «Flywheel» және «Ravelli» басты рөлдерін ойнады, олар Граучо мен Чикоға ұқсас макияж мен киім киді. Тұрақты актерлік құрамда барлық әйелдер рөлінде Лорлей Кинг және көптеген басқа ер кейіпкерлерді Грэм Ходли сомдады, ал қонақ жұлдыздар ретінде Спайк Миллиган мен Дик Восбург қатысты. BBC сериясының сценарийлерін қазіргі британдық көрермендер үшін Марк Брисенден бейімдеді, ал продюсері және режиссері – Дирк Маггс. Әрбір эпизод екі немесе үш бастапқы эпизодтан материалды қамтиды, кейде Маркс ағайындыларының фильмдерінен қосымша әзілдер енгізілді. Сериал туралы пікір білдірген Маггс, бұл оның режиссерлік жолындағы ең сүйікті комедиялық туындысы екенін айтты және олардың қалай орындалғанын сипаттады. «Көрермендерге арналған шоулардың ең жақсысы – эффектілерді сахнада тікелей эфирде жасау. BBC Radio Light Entertainment эффекттер операторын көрерменнің назарын аудармау үшін перделердің артына жасырып қоятын. Бірақ мен сияқты Light Entertainment продюсерлері жылдар бойы осындай эффектілердің өзі де ойын-сауықтың бір бөлігі деп есептеді, сондықтан операторды көрермендерге жақын әкелдік. «Flywheel» жағдайында оны тіпті Харпоға ұқсатып кигіздік! Майкл Робертс, Граучо рөлін керемет сомдағандықтан, мен оның импровизациялық әзілдерін сақтап қалу үшін сценарийдегі әзілдерді кесуге әрқашан дайын болдым. Бір керемет жағдай – ол және Фрэнк, «Flywheel» және «Ravelli» рөлдерінде шошқа қорасында тап болды. Қалған актерлер шошқаның даусынан шығарып, Майк: «Қиял етіңіз, екі жақсы еврей жігіті шошқа етінің арасында!» – деп жадырап қалды, бұл залды күлдірді. Дирк Маггс 1992 жылдың 11 шілдесінен 15 тамызына дейін қосымша эпизодтар шығарды. Бірінші серия 1991 жылы BBC Enterprises тарапынан екі кассетада жарық көрді, бірақ екінші және үшінші сериялар шығарылмады.