Кіріспе

Сирияның Ракка қаласында Асад көлінің астындағы археологиялық орын – Мурейбет (مريبط). Бұл Сирияның солтүстігіндегі Ракка облысындағы Евфрат өзенінің батыс жағалауында орналасқан төбе, яғни ежелгі қоныс орны. 1964-1974 жылдар аралығында қазба жұмыстары жүргізілген бұл орын, кейін Асад көлінің суы көтерілуі салдарынан су астында қалды. Мурейбет 10 200 – 8 000 жж. б.з. аралығында мекенделген және Пре-керамикалық неолит А (PPNA) мәдениетінің бөлімшесі болып табылатын Мурейбет мәдениетінің түпкілікті орны саналады. Алғашқы кезеңдерінде Мурейбет аңшы-жинаушылардың шағын ауылы болған. Аң аулау маңызды рөл атқарған, ал егін алдымен жиналған, кейін өсірілген, бірақ олар жабайы күйінде қалған. Соңғы кезеңдерінде бұл орында үй жануарлары да болған.

Зерттеу тарихы

Бұл жерде алғашқы археологиялық зерттеу 1964 жылы жүргізілді. Сол жылы Чикаго университетінің Шығыс институтының Мауриц Н. ван Луон басқарған аймақтық археологиялық сараптама барысында бұл орын белгіленді және кішкентай қазба жасалды. 1965 жылы Ван Луон басшылығымен одан да кең ауқымды қазба жұмыстары жүргізілді. 1971 және 1974 жылдар аралығында Жаку Ковин басқарған Франция Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының (CNRS) тобы осы орындағы жұмыстарды жаңартты. Барлық қазба жұмыстары үлкен халықаралық – және ақырында ЮНЕСКО үйлестірген – күш-жігердің бір бөлігі болды, мақсаты сол кезде салынып жатқан Табка бөгетінің су қоймасы, Асад көлінің астында қалуы мүмкін аймақтағы мүмкіндігінше көп археологиялық орындарды зерттеу еді. Асад көлінің толуы 1976 жылы Мурейбеттің суға батуына әкелді. Қазіргі таңда орын су астында қалғандықтан және оған қол жеткізу мүмкін болмағандықтан, қазба жұмыстары кезінде алынған материалдар жаңа зерттеулерді жалғастыруда. Бұл материал қазір Алеппоның Ұлттық мұражайында және Францияның Берриас Кастельжау қаласындағы Археориенттің Джалес бөлімшесінде сақтаулы.

Мүрейбет және оның қоршаған ортасы

Мүрейбет қазіргі Сирияның солтүстігіндегі Ракка провинциясында орналасқан. Ол шамамен Евфрат өзенінің жағалауынан жоғары созылған ұзын қырқада орналасқан, ал өзен аңғары суға батқанға дейін өзен батысқа қарай ағып өткен. Мүрейбет – диаметрі және биіктігі шамамен екі метр болатын төбешік немесе ежелгі қоныс орны.

Жұмыс өтілі

Қазба жұмыстары төрт қабатты кезеңді анықтады – I–IV, Натуф кезеңінен бастап Орта Пре-керамикалық неолитке (PPNB) дейін, бұл шамамен 10200–8000 ж.б.д. мерзімін қамтиды және AMS радиокөміртектік сынақтарымен расталған. IB, IIA және IIB кезеңдері (9700–9300 ж.б.д.) – Натуфтан Пре-керамикалық неолитке (PPNA) өту кезеңіндегі, жақсы зерттелмеген және кейде даулы Хиамиан кіші кезеңін құрайды. Мюрейбет – Хиамиан шөгінділері сәулеттік қалдықтармен байланысты жалғыз табылған орын. Олардың ең көнесі IB кезеңіне жатады және диаметрі шамамен 1,5 метр болатын дөңгелек, жартылай жерге көмілген құрылыстан тұрады. Келесі кезеңдерде жер бетіне салынған, сәл кішкентай дөңгелек үйлер де пайда болды, олардың кейбіреулері бір уақытта қолданылған болуы мүмкін. Қабырғалар тығыздалған топырақтан салынды, кейде тастармен нығайтылды. Ғимараттардың сыртында ошақтар мен тамақ пісіру орындары орналасқан. Егілген дақылдардың ішінде барлы, қарабидай және көпжапырақ өсімдіктер болды. Орақ пышақтары мен диірмен тастар жиі кездеседі және олардың тозу деңгейі жоғары, бұл астық дақылдарының диетада маңызды рөл атқарғандығын көрсетеді. IIB кезеңінде Мюрейбеттегі жануарлар әлемі айтарлықтай өзгерді. Газельдер құрамының 70% құрайды, ал кішкентай жануарлардың маңызы төмендеді, бірақ балықтар маңыздылығын сақтап қалды. Хиамианның соңына қарай жылқы аулау, газельдер есебінен маңыздырақ айналды. IIIA және IIIB кезеңдері (9300–8600 ж.б.д.) PPNA-ның Мюрейбеттен аталған және Орта Евфрат аймағында таралған Мурейбеттік кіші кезеңін көрсетеді. Сәулет әртүрлі болды, бұрынғы кезеңдерден белгілі дөңгелек ғимараттармен қатар төртбұрышты, көп бөлмелі ғимараттар пайда болды. Қабырғалар соғылып жасалған, темекі пішіндес тастардан салынды және топырақпен жабылды. Жартылай жерге көмілген құрылыстар да қолданыла берді, олар жақын жердегі және бірдей кезеңдегі Джерф-эль-Ахмарда табылған ұқсас құрылымдармен салыстырылады, онда бұл құрылымдар қоғамдық функциясы бар арнайы ғимараттар деп түсіндіріледі. Төртбұрышты құрылымдардың көптеген бөлмелері соншалықты кішкентай болғандықтан, олар тек сақтау үшін ғана қолданылуы мүмкін. Ашық аудандарда таспен қапталған ошақтар мен пісіру шұңқырлары орналасқан. III кезеңде арпаның, қарабидайдың және бір бұршақтың жабайы түрлері тұтынылды. Әртүрлі деректер бұл дақылдардың жиналғаннан гөрі өсірілгенін көрсетеді. Жылқы мен аурохстың аулауы газельге қарағанда маңыздырақ болды, ал балық қалдықтары III кезеңінің контекстінде сирек кездеседі. Пайдалану іздерін талдау нәтижесінде жануарлардың терісі сүйек және тас құралдарды қолдану арқылы өңделгені анықталды. Жазбаларды сақтау үшін пайдаланылған ең ерте жазу жүйесі кішкентай саз токендерді санау үшін қолданудан пайда болды. Кішкентай саз токендерді санау үшін қолданудың ең ерте мысалдары III кезеңде табылды. Бұл Таяу Шығыста астық дақылдарын пайдаланудың тез өсу кезеңімен бірге келді. Соңғы қабаттар IVA (8600–8200 ж.б.д.) және IVB (8200–8000 ж.б.д.) сәйкесінше ерте және орта PPNB кезеңдеріне жатады. IVA кезеңінде ешқандай сәулеттік құрылымдар табылған жоқ. Егілген астық дақылдары табылған жоқ, бірақ бұл осы кезеңдерден алынған археоботаникалық үлгілердің өте аздығынан болуы мүмкін. Аңшылық жылқыларға бағытталған, содан кейін аурохстарға. Мюрейбетте үй жануарларын пайдаланғандығы анықталған жоқ. IVB кезеңінде тікбұрышты құрылымдардың саздан салынған қабырғалары табылды. Бұл кезеңде үйретілген қой және ешкілер пайдаланылды, ал үйретілген ірі қара мал да болған болуы мүмкін.

Материалдық мәдениет

Мүрейбеттің қазба жұмыстарынан мөлшері көп лит материалдары табылды. Барлық кезеңдерде құйма тас құралдар жасау үшін негізгі шикізат – құйма тас болды. Ол жергілікті көздерден алынды. Обсидиан сирек кездесті. Натуф кезеңінің құралдарына ұштар, буриндер, сырғыштар, бұрғыштар және герминеттер кіреді, ол ағаш өңдеуге арналған құралдың бір түрі. Қылтас жебе ұштары Хиами кезеңінде пайда болды. Басқа тас құралдарының ішінде буриндер, ұштық сырғыштар және бұрғыштар да болды. Мүрейбет кезеңінің тас құралдарына Мүрейбет жебе ұштары, сырғыштар және буриндер кірді, ал бұрғыштар азырақ кездесті. PPNB кезеңінде Мүрейбеттік типтерді Библос жебе ұштары ығыстырды, сонымен қатар басқа технологиялық жетістіктер де енгізілді. Лит материалдарынан басқа, Мүрейбетте басқа да артефакт түрлері аз мөлшерде кездесті. Натуф кезеңіндегі жеке әшекейлер тесілген қабықтардан және кішкентай тас және қабық дискілерінен тұрды. Тек бірнеше сүйек құралдары табылды. Хиами кезеңінде сүйек инелер, шиполар және балта қабықтарын жасауға қолданылды. Алқаптар тас, тұщы су қабықтары және сүйектерден жасалды. Осы кезеңдегі үш мүсіннің бірі анық антропоморфтық ерекшеліктерге ие болды. Мүрейбет кезеңінің сүйек құралдары жиынтығы Хиами кезеңінің жиынтығына ұқсас болды. Мүрейбетте себеттердің болуы құйма тас және сүйек құралдарындағы тозуды талдау арқылы болжалды. Басқа артефакт түрлеріне әктас ыдыстар, тас диірмендер, алқаптар, аспалар, соның ішінде піл сүйегінен жасалған және әктастан және қуырылған топырақтан жасалған сегіз антропоморфты мүсіндер кіреді. Олардың жетісі әйел екені анықталды.