Белградтың Сењак ауданы: тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Сенжак (,) – Сербияның астанасы Белград қаласының қалалық ауданы. Савский Венацта орналасқан, қаланың орталық бөлігін құрайтын үш муниципалитеттен бірі. Сенжак елшіліктер, дипломатиялық резиденциялар мен сарайлар орналасқан, әулетті аудан болып саналады. Жалпы алғанда, Сенжак Белградтың ең бай аудандарының бірі деп есептеледі.

Тарих және этимология

Белградтың жоғарғы топтары үшін қызығушылық туғанға дейін Сенжак тамаша табиғи қарау орны болды. Көптеген шаруалар қаланың барлық жерінде шөп сақтағандықтан, өрттер жиі болды, сондықтан шөпті жинап, бір жерде сақтауға бұйрық берілді, және қазіргі Сенжак ауданы таңдалды, сол арқылы, көрінеу, оның аты да осы процесте (серб тіліндегі "сено" сөзінен) шықты. 1857 жылдың қыркүйек айының соңындағы өрт әсіресе ауыр болды, сол кезде Белград бекінісінде сақталған шөп үйінділерінің көбі өртенді. Сонымен қатар, 19 ғасырдың соңында армия аттарына арналған шөп осы жерде сақталды. Ауданның атының тағы бір романтикалық түсіндірмесі (серб тіліндегі "сена" сөзінен, яғни 'көлеңке' немесе 'сая') кейін пайда болды. Шығыс жағынан Сенжак Топчидер жолымен шектелген, ол Белградтың орталығын Кошутняк және Топчидер ормандарымен байланыстырды. Солтүстік беткейдегі жолдың бөлігі, Сенжак пен Точидерско Брдоның батыс бөлігі арасында, бүгінде Войводе Путника бульвары деп аталады. Көшенің бұл бөлігі 19 ғасырдың соңында төрт қатарлы каштан аллеясымен сәнделді. Сенжақты айналып өтетін оңтүстік бөлігіне ақшақар аллеясы орнатылды. Сенжак және көршілес Топчидерско Брдо қазіргі уақытта қалалық аймақтарға қарағанда жасылданған. Бұл 1923 жылғы Белградтың бас жоспарының нәтижесі болды. Жасыл аймақтарға қатысты басты жобалардың бірі – төбені орманмен жабу, жаңа саябақ құру және Топчидер саябағымен байланысты үздіксіз жасыл аймақ құру еді. Жоба 1926 жылы басталды, ал Хайд-парк 1930 жылдары аяқталды. Бүгінде үздіксіз Топчидер-Кошутняк саябақтары мен ормандары Белградтың қалалық құрылысының жанындағы ең ірі "жасыл массивті" құрайды. Бұл елді мекен Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын салынған темекі фабрикасының айналасында қалыптасты. Фабриканың жұмысшылары көбінесе фабриканың маңында бірнеше жүз үйлер мен лашықтар салды. Көп ұзамай, Топчидер жолындағы көрші индустриалды объектілердің жұмысшылары, соның ішінде Мемлекеттік почта маркаларын басу кеңсесі (Маркарница), теміржолшылар және т.б. қосылды. Жұмысшылардың қонысы көбінесе ескі карьерге баратын жол бойында дамыды. Ол кезде төбе жасыл жеміс-жидек бақтарымен, негізінен абрикос, жүзім және инжір өсірумен танымал болды. Сол кезде Сенжақта тұратын төменгі топтарға бірнеше артықшылықтар болды: қоғамдық көлік жүйесі жетілмеген кезде олардың жұмыс орындары жақын болды, қала сыртындағы өмірдің құны төмен болды, олар өздерінің тамақтары мен жемістерін өсіре алды, қала орталығына тікелей трамвай қатынасы болды және теміржол да елді мекен арқылы өтті. Сенжак бастапқыда бұрынғы Топчидерско Брдо муниципалитетіне қарасты, ол 1957 жылы Савский Венац муниципалитетін құру үшін Западний Врачар муниципалитетімен бірікті. 1981 жылы 3690 тұрғыны бар Сенжак Савский Венац муниципалитетінің жергілікті қоғамдық бірлестігі ретінде болды. Кейін ол Топчидерско Брдо Сенжак жаңа жергілікті қоғамдық бірлестігіне біріктірілді, оның 1991 жылы 7757, 2002 жылы 7249, ал 2011 жылы 6344 тұрғыны болды.

Before it became interesting to Belgrade's upper classes, Senjak was an excellent natural lookout. As many farmers kept their hay throughout the entire city, fires were quite frequent, so it was ordered for hay to be collected and kept in one place, and the area of modern Senjak was chosen, apparently also getting its name in the process (from the word seno, Serbian for hay). Especially bad was the fire in the late September 1857, when almost all stacks of hay stored in the Belgrade Fortress burned. Also, the hay for army horses was kept here in the late 19th century. A more romantic theory of the neighborhood's name (from the word sena, Serbian for 'shade' or 'shadow') developed later. On the east, Senjak was bounded by the Topčider Road, which connected downtown Belgrade to the forests of Košutnjak and Topčider. The road section on the northern slope, between Senjak and western part of Točidersko Brdo, is today named Bulevar Vojvode Putnika. This section of the street was embellished with the quadruple chestnut avenue in the late 19th century. Southern section, which swerved around Senjak, was embellished with the avenue of poplars. Senjak and the neighboring Topčidersko Brdo are today quite wooded for the urban areas. This is the result of the 1923 Belgrade's general plan. One of the main projects regarding the green areas was forestation of the hill, formation of the new park and establishment of the continuous green area with the Topčider Park. Project started in 1926 while the Hyde Park was finished in the 1930s. Today, the continuous Topčider Košutnjak parks and forests make the largest "green massif" in the immediate vicinity of Belgrade's urban tissue. The settlement began to form around the tobacco factory, which was built before World War I. Several hundred of houses and hovels were built around the factory, mostly by the factory workers. Soon, workers from the neighboring industrial facilities along the Topčider Road, including the State Postage Stamp Printing Office (Markarnica), railway workers, etc. The workers settlement developed mostly along the road to the old quarry. At the time, the hill was known for the greenery and abundant fruit production, mainly apricots, grapes and figs. Lower classes had various advantages living in Senjak at the time: their workplaces were close when the public transportation grid wasn't that much developed, the costs of living outside of the city were lower, they could grow their food and fruits, there was a direct tram line to downtown and the railway also passed through the settlement. Senjak originally belonged to the former municipality of Topčidersko Brdo, which in 1957 merged with the municipality of Zapadni Vračar to create the municipality of Savski Venac. Senjak existed as the local community within Savski Venac with the population of 3,690 in 1981. It was later merged into the new local community of Topčidersko Brdo Senjak which had a population of 7,757 in 1991, 7,249 in 2002 and 6,344 in 2011.

Сипаттамалары

Көршілес Дединье сияқты, Сенжак та белградтықтар арасында қаланың ең бай аудандарының бірі саналады. 1945 жылдан кейін ол Дединьемен ұқсас тағдырға ие болды: коммунистер билікті басып алғаннан кейін, олар бұрынғы тұрғындарының көбін мемлекет жауы деп жариялап, үйлерінен қуды. Оның орнына жаңа коммунистік саяси және әскери элита қоныстанды. Бұрынғы жоғары топты жою шаралары кейде қатыгез болды, себебі елден қашқандар ғана тірі қалды. Ал бақытсыздыққа ұшырағандар жақын жердегі орманға апарылып, атып тасталды, олардың денелері ондаған жылдар бойы белгісіз жерлерде жатты. Жаңа футбол алаңы үшін ағаштарды кесу кезінде құрылысшылар оларды тапқанша. Булевар вождя Мишича Сенжакты солтүстіктен, батыстан және оңтүстіктен қоршап, оны Белград жәрмеңкесінен, Царева Чуприядан және Топчидерден бөліп тұрады. 2017 жылы бұл көше Белградтағы ең қызықты қозғалысқа ие болды: таңғы сағаттарда бір бағытта сағатына 8000 көлік. 2019 жылы Сербия ғылымдары мен өнер академиясының мүшесі, архитектор Бранислав Митрович «карикатуралық архитектура, нашар жинақтар және стильді мағынасыздық» бір кезде құрметті тұрғын үй ауданы болған Сенжакты, сондай-ақ Неймар мен Дединьені хаосқа айналдырды деді. 2021 жылдың қаңтар айында қала әкімшілігі Топчидерская Звезданы 1916 жылғы Мойковац шайқасының батырларына арналған болашақ ескерткіштің орналасуына ең мүмкін жер деп жариялады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аясында, ол шабуылдаушы австро-венгр күштері мен серб армиясы Албания Голгофасына қарай шегініп бара жатқанда оны қорғаған Черногория армиясы арасында болды. 2021 жылдың тамызында қаланың Мәдени ескерткіштерді қорғау институты Сенжакты қорғалатын кеңістіктік-мәдени тарихи бірлік деп жариялау туралы зерттеу жүргізіп жатқаны хабарланды. Ауданның оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан Парк әскери жоғары мектебі .

Табиғат

Ауғанстан мен Гималайға тән гималайлық ақ қарағайдың екі мемлекеттік қорғауға алынған ағашы. Олар 1929 жылы Жанке Стокич көшесіндегі ғалым Милутин Миланковичтің отбасының ауласына отырғызылған. "Дединье Бук" табиғи ескерткіші – қалалық ортадағы ерекше ірілігімен көзге түсетін еуропалық бук ағашы: биіктігі 22 метр, діңінің диаметрі 2,8 метр, тәжінің диаметрі 19 метр. 2017 жылғы мәлімет бойынша, оның жасы 90 жылға бағаланады. Мектеп 1959 жылдан 1993 жылға дейін "Бранко Парач Реля" деп аталды, содан кейін бастапқы атауы қайта жаңартылды. Сенжақтың екі бөлігі орман болып саналады: Графичар орман және Райсова Падина.

Дзюрьево Брдо

Қазіргі заманғы Белград жәрмеңкесі кешенінің үстіндегі беткей Đurđevo Brdo деп аталған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол қала шетіндегі шалап ден қойған, нашар инфрақұрылыммен жабдықталған аудандардың бірі ретінде танымал болды. Бұл аудан Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы он жылдықта, 1919 жылдан кейін қала құрылысы ережелері қолданылмаған аймақта дамыды. Бұл жұмысшылардың қонысы болды, негізінен теміржол қызметкерлері тұрды, олар бөлме жалға алып немесе өздері шағын үйлер салды. 1921 жылғы қаланың бас жоспарында ол Белградты қоршаған қала маңындағы елді мекендердің бірі ретінде "сирек қоныстанған аудандар" деп белгіленді. 1923 жылы Đurđevo Brdo және Topčidersko Brdo аудандарын абаттандыру қоғамы құрылды. 1930 жылдардың ортасында шамамен 150 үй және 600 тұрғыны болды, әлі де шағын ғимараттар мен аулалы үйлерден тұратын шалап ден қойған аудан ретінде жіктеледі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл атау қала карталарынан жоғалып, барлық жеке дамыған аудандар бірігіп Сеняк деп аталатын бір қалалық ауданға айналды.

Gospodarska Mehana (Шаруашылық үйі)

Gospodarska Mehana – Сенжак ауданының ең батыс бөлігі. Ол Саваға қарай төмендейтін беткейлерді алып жатыр, Белград жәрмеңкесінің оңтүстік шетінен және Топчидерканың Саваға құятын жерінен солтүстікке қарай орналасқан. Бұл атау Белградтағы ең ұзақ сақталған кафаналардың бірі – Gospodarska mehanaның құрметіне берілген. Кафана 1820 жылы қаланың сол кездегі шетінде ашылған. Ада көпірінің салынуы, оған қосылатын жолдар мен эстакадалық қиылыс салдарынан кафана 2013 жылдың қыркүйегінде, 193 жыл қызмет еткен соң жабылуға мәжбүр болды. 1821 жылы мемлекеттік билік азық-түлік саудасын реттеу және қалаға тасымалданатын тауарлардың сапасы мен мөлшерін анықтауды көздеді. Жобаның бір бөлігі ретінде тауарларға акциз салығы (серб тілінде – trošarina) енгізіліп, қалаға келетін жолдарда акциздік бақылау бекеттері құрылды. Осы бекеттердің бірі, кейіннен трошарина деп аталған, 1830 және 1840 жылдары Сава арқылы Австрияға шошқаларды тасымалдайтын паромның орналасқан жері болды. Бұл трошарина сонымен қатар кедендік пост ретінде де жұмыс істеді. 1859 жылдың 25 қаңтарында князь Милош Обренович және оның ұлы Михаило Обренович Сербияға оралғанда, Gospodarska Mehanaда тоқтады. Алдымен кедендік пост бұзылды, содан кейін үлкен қойма да қиратылды, ал кафана 21-ші ғасырдың басына дейін сақталды. Бұл Белградтағы алғашқы трамвай желісінің соңғы аялдамасы болды және қазір де маңызды көлік артериясы болып табылады. Осы артерияда маңызды көшелер (Войвода Мишич бульвары, Радничка көшесі), теміржол, қоғамдық көлік желілері (әлі де сақталған трамвай желісі), Баново Брдо және Чукарицаны Белградпен байланыстыратын жол көтерілісі (бұрын "Gospodarska Mehana көтерілісі" деп аталған) және тағы да басқалары бар. 1930 жылдары Белградтың жоғарғы топтарының көпшілігі Дединьеде үй салғанда, кейбіреулері, соның ішінде Югославияның премьер-министрі Милан Стоядинович, Gospodarska Mehanaда да үй салуды шешті.

Раджсова Падина

Gospodarska Mehana-дан жоғары орналасқан беткей Rajsova padina (Рейс Slope) деп аталады, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Сербияға көшіп келген швейцариялық сот-медицинасының негізін қалаушы Арчибальд Рейс есімімен аталған. 2011 жылдың мамыр айында қаланың орманды кеңістіктермен жарақтандыру және жол торабы мен жолдардан келетін қозғалысқа қарсы жасыл қоршау құру жобасы аясында Раджсова падинаға 400 ағаш отырғызылды, оның ішінде кедр, жалпақ жапырақты емен, кипарис емен және Сібір шұбаты бар. Жердің жалпы орманды ауданы құрайды.

Slope right above the Gospodarska Mehana is called Rajsova padina (Reiss’ Slope), named after Archibald Reiss, Swiss forensics pioneer who lived in Senjak after moving to Serbia when the World War I ended. In May 2011, as part of the project of foresting the city and creating a green barrier against traffic from the interchange and the roads, 400 trees were planted on Rajsova padina, including cedar, pedunculate oak, Cypress oak and Siberian elm. Total forested area covers an area of
In the 1870s the area was parceled and Đorđe Vajfert purchased the land from the lawyer Pera Marković. As he was a German subject, he couldn't own properties in Serbia. Instead he paid the entire sum to Marković who issued him a receipt. Vajfert then started to build the brewery in 1872, predecessor of the modern BIP Brewery at the same location. As soon as he was granted Serbian citizenship, Vajfert received a deed on the land. He finished the brewery and turned the surrounding estate into an exquisite garden, which hosted many banquets and parties. In 1892, city authorities organized a banquet with Nikola Tesla as the guest of honor. Just like other smaller location, it was equipped with the swimming (bathing) pools with wooden floors. It had separate bathing pools for men, women and children. The first water polo matches in Belgrade were held at "Šest Topola" between World Wars. After World War II, the new Communist authorities considered such bathing places relicts of the old regime and wanted to make leisure more approachable for the lower classes, so in time they switched to forming proper beaches along the rivers instead of the bathing centers. So, in time, the neighboring Ada Ciganlija became the top excursion site. The name of "Šest Topola" is preserved in the name of the restaurant on the Sava's bank within the complex of the Belgrade Fair. Designed by architect Milorad Pantović, it was opened on 23 August 1957. For a while after 1964, it was part of the Hospitality Educational Center.

1870 жылдары бұл жер учаскелерге бөлініп, Жорже Ваджферт жерді заңгер Пера Марковичтен сатып алды. Ол неміс азаматы болғандықтан, Сербияда мүлікке ие бола алмады. Оның орнына ол соманың барлығын Марковичке төледі, ол оған түбіртек берді. Ваджферт 1872 жылы сыра зауытын салуға кірісті, ол қазіргі BIP сыра зауытының алдағысы болды. Сербия азаматтығын алған соң, Ваджфертке жерге құжат берілді. Ол сыра зауытын аяқтап, айналасындағы иелікті көптеген банкеттер мен кештер өткізілетін әдемі баққа айналдырды. 1892 жылы қала әкімдігі Никола Тесланы құрметті қонақ ретінде банкет ұйымдастырды. Басқа кішкентай орындар сияқты, ол да ағаш едені бар жүзу (шомылу) бассейндерімен жабдықталған. Онда ерлер, әйелдер және балаларға арналған жеке бассейндер болды. Белградтағы алғашқы су полосы матчтары "Шест Топола" жерінде соғыстар арасында өтті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа коммунистік билік мұндай шомылу орындарын ескі режимнің қалдықтары деп санады және төменгі таптар үшін демалысты қолжетімді етуді қалады, сондықтан олар шомылу орындарының орнына өзендер бойындағы жағажайларды құруға көшті. Осылайша, уақыт өте келе, көршілес Ада Циганлиджа ең танымал демалыс орнына айналды. "Шест Топола" атауы Белград жәрмеңкесі кешеніндегі Сава жағалауындағы мейрамхананың атында сақталған. Архитектор Милорад Пантович жобалаған бұл ғимарат 1957 жылдың 23 тамызында ашылды. 1964 жылдан кейін біраз уақыт бойы ол қонақжайлық білім беру орталығының бөлігі болды.