Кіріспе
Жаңа Белград () – Белград қаласының муниципалитеті. Бұл қала жоспарлы түрде салынған және қазір Сербия мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның іскерлік орталығы болып табылады. Сава өзенінің сол жағалауында, бұрынғыда адам тұрмаған аймақта, Ескі Белградтың қарама-қарсысында 1948 жылы құрылыс жұмыстары басталды. Соңғы жылдары Жаңа Белград Белградтың іскерлік орталығына айналды және қаланың ең қарқынды дамитын аймағы болып табылады. Көптеген компаниялар қазіргі заманғы инфрақұрылымы мен кеңірек ауманына байланысты қаланың жаңа бөлігіне көшіп келеді. 209 763 тұрғыны бар Жаңа Белградтың тағы бір ерекшелігі – Сава өзенінде орналасқан Мала Циганлия түбегі мен Ада Меджика аралы, сондай-ақ Мала Циганлиямен шектесетін Зимовник шығанағы (қысқы паналау орны), онда Белград кеме құрылыс зауытының нысандары орналасқан. Бежанийская Косаның беткейі муниципалитеттің батыс бөлігінде, ал оңтүстігінде Галовица өзенінің арнасы Саваға құяды. Бастапқыда орман болмаса да, қазір Жаңа Белградтың басқа барлық муниципалитеттерінен гөрі көбірек жасыл аймақтары бар, олардың жалпы ауданы 8 мың гектарға жетеді, бұл аумақтың 8,5% құрайды. Уақыт өте келе муниципалитеттің бірнеше аймақтары толыққанды орманға айналды, ал үшеуі ресми түрде орман деп танылды: тас жол бойындағы орман, Сава жағалауындағы орман және Ада Меджикадағы орман. Белград саябақ жүйесіне соңғы қосылған (2008 ж.) Республика Сербская саябағы да осы муниципалитетте орналасқан. Муниципалитет аумағында жекелеген елді мекендер жоқ, өйткені бүкіл аумақ әкімшілік тұрғыдан Белград қаласына қарасты және статистикалық түрде Белградтың (Beograd deo) бөлігі ретінде жіктеледі. Муниципалдық әкімшілік ғимараты мен оған жақын айналма жол маңындағы аймақ Жаңа Белградтың орталығы деп есептеледі. Жаңа Белград жоспарланып, салынған кезде блоктарға бөлінген. Қазіргі таңда 72 блок бар (бірнеше кіші блоктармен, мысалы, 70-а және т.б.). Бежания ауылының ескі бөлігі, Ада Меджика, Мала Циганлия, сондай-ақ Бежанийская Косадан батысқа қарайғы тас жол бойындағы аймақ блоктарға бөлінбеген. Әкімшілік шекаралардың өзгеруіне байланысты, кейбір блоктар (9, 9-а, 9-б, 11, 11-с және 50) Земун муниципалитетіне қарасты, ол Жаңа Белградтың солтүстігіне қарай жалғасқан тұрғын аймақ ретінде орналасқан. 2018 жылдың қыркүйегінде Белград мэрі Зоран Радојичић Дунай өзеніндегі Земун-Жаңа Белград аймағында бөгет құрылысын жақын арада бастауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бөгет су тасқыны кезінде қаланы қорғауға арналған. Мұндай жоба бұрын талқыланбаған, оның қалай және қайда салынатыны, сондай-ақ оның орындалу мүмкіндігі де белгісіз болды. Біраз уақыттан кейін Радојичић бұл уақытша, жылжымалы су тасқынына қарсы қабырға туралы екенін түсіндірді. Қабырғаның биіктігі метр, ал ұзындығы метр болады, Сава өзені арқылы Бранко көпірінен бастап Ушче ауданы мен Земунның Гардош ауданындағы Дунай жағалауындағы Радецки мейрамханасына дейін созылады. Төтенше жағдай туғанда, панельдер қолданыстағы құрылымға орнатылады. Құрылыс жұмыстары 2019 жылы басталып, 2020 жылы аяқталуы жоспарлануда.
Other geographic features of New Belgrade are the peninsula of Mala Ciganlija and the island of Ada Međica, both on the Sava, and the bay of Zimovnik (winter shelter), engulfed by Mala Ciganlija, with the facilities of the Beograd shipyard. The loess slope of Bežanijska Kosa is located in the western part of the municipality, while in the southern, the Galovica river canal flows into the Sava. Though it originally had no forests in the real sense, Novi Beograd now has more green areas than all the other municipalities of Belgrade, with a total of , or 8.5% of the territory. In time, several areas of the municipality developed into fully fledged forests, and three were officially classified as such: the forest along the motorway , the forest along the Sava Quay and the forest on Ada Međica Most of the municipality's green areas, however, are within the large Ušće park. The latest addition to the Belgrade park system (in 2008), Park Republika Srpska, is also located in the municipality. There are no separate settlements within the municipality, as the entire area administratively belongs to Belgrade City proper and is statistically classified as part of Belgrade (Beograd deo). The area located around the municipal assembly building and the nearby roundabout is considered to be New Belgrade's center. As it was planned and constructed, New Belgrade was divided into blocks. Currently, there are 72 blocks (with several sub blocks, like 70 a, etc.). The old core of the village of Bežanija, Ada Međica, Mala Ciganlija, as well as the area along the highway west of Bežanijska Kosa, are not divided into blocks. Due to changes in administrative borders, some of the blocks (9, 9 a, 9 b, 11, 11 c and 50) belong to the municipality of Zemun, extending north of New Belgrade as one continuous built up area. In September 2018, Belgrade's mayor Zoran Radojičić announced that the construction of a dam on the Danube, in the Zemun New Belgrade area, would start soon. The dam is designed to protect the city during high water levels. Such a project had not been mentioned before, nor was it clear how or where it would be constructed, or if it were feasible at all. Radojičić clarified after a while that he was referring to the temporary, mobile flood wall. The wall will be high and long, stretching from Branko's Bridge across the Sava and the neighborhood of Ušće, to the Radecki restaurant on the Danube bank in Zemun's Gardoš neighborhood. In case of emergency, panels will be placed on the existing construction. The construction is scheduled to start in 2019 and to finish in 2020.
Ерте тарих
Бежания – қазіргі Жаңа Белградтың ең көне бөлігі. Бұл жерде неолиттен Рим дәуіріне дейін қоныс болған. 1713 жылы Вишеград маңындағы Добрун монастырында сақталған «Крушевский поменик» кітабында Бежания елді мекені алғаш рет 1512 жылы 32 үйлі шағын ауыл ретінде, қазіргі атауымен тілге алынған. Сол кезде ауыл ортағасырлық Венгрия Корольдігінің басқаруында болып, Сырмия округінің құрамына кірген. Ауыл тұрғындары Осман империясының қолынан ортағасырлық Сербия деспотының құлауынан қашып, Сава өзенінен өтіп, Сырмияға қоныс аударған (осыдан «бежания» атауы – архаикалық серб тілінде «босқындар лагері» деген мағынаны білдіреді). 1521 жылы ауыл Осман империясының құрамына енген. 1527 жылдан 1530 жылға дейін Бежания Осман империясының вассалы Радослав Чельниктің Сырмия герцогтығының құрамында болды, кейіннен Османның Сырмия санджағына біріктірілді. Габсбург монархиясы Ұлы түрік соғысы (1689–1691) кезінде оны уақытша бағындырды, бірақ 1718 жылға дейін Осман империясының билігінде қалды. 1718 жылы ауыл Габсбург монархиясының құрамына кіріп, әскери басқаруға алынды. Ол Габсбург әскери шекарасының (Славония Крайінасының Петроварадин полкі) бөлігі болды. 17-18 ғасырларда аштық пен түрік шабуылдары ауылды қиратты, бірақ Сербияның орталық бөлігінен келген босқындармен үнемі қайта қоныстандырылды. 1810 жылғы халық санағы бойынша Бежанияда 115, негізінен серб отбасылары тіркелді. 1850 жылдары көптеген немістер Бежанияға қоныс аударды, сондай-ақ немістер, венгрлер және хорваттар да маңызды этникалық топтарды құрады. 1918 жылдың күзінде Австро-Мажарстанның ыдырауынан кейін Бежания жаңадан құрылған Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетінің құрамына кірді. 1918 жылдың 24 қарашасында Сырмия аймағының бөлігі ретінде ауыл Сербия Корольдігінің құрамына енді, ал 1 желтоқсанда – жаңадан құрылған Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (болашақтағы Югославия) құрамына бірікті. 1918 жылдан 1922 жылға дейін ауыл Сырмия округінің, ал 1922 жылдан 1929 жылға дейін Сырмия облысының құрамында болды. Бежания 1929 жылы Югославия королі Александр I жасаған төңкерістен кейін алғаш рет кеңейтілген Белград аймағының бөлігіне айналды. Бұл Югославияның әкімшілік бөлінісін қайта құруға әкелді, нәтижесінде Белград қалалық басқармасы (Белград қаласы, Земун (Бежаниямен бірге) және Панчевоны қамтитын) құрылды.
Соғыс аралығы
ХХ ғасырдағы екі дүниежүзілік соғыс аралығында Сава өзенінің жағасында, Старо-Саймиште және Ново-Насельеде елді мекендер пайда болды. Саваның арғы жағында жаңа елді мекен салу идеясы 1922 жылы ресми түрде ұсынылды және Белградтың Саваның сол жағалауына кеңеюі үшін алғашқы қала құрылысы жоспарлары 1923 жылы жасалды, бірақ қаржының немесе батпақты жерді құрғатуға қажетті еңбек күшінің жетіспеуі оларды белгісіз мерзімге тоқтатты. Сонымен қатар, Құрылыс министрлігі қаланың кеңею жоспарын қабылдамады. Жобаны Đorđe Kovljanski ойлап тапты және ол Савамала маңында арал құру идеясын қамтыды (ол «Сава амфитеатры» терминін енгізді) ескі Белградта. Ол тіпті Ада Циганлияның солтүстік шетіндегі Сава өзенінің арғы жағындағы көпірді де көздеді, ол ақыры 2012 жылы салынды. 1924 жылы Петар Кокотович Тошин Бунарда «Нови-Београд» деген пайғамбарлық атағы бар кафана ашты. 1945 жылдан кейін Кокотович Ново-Населье–Бежания жергілікті қауымының төрағасы болды, кейіннен ол Нови-Београд муниципалитетіне айналды. 1924 жылы Бежанияда әуежай, ал 1928 жылы Рогожерский зауыты салынды. 1934 жылы жоспарлар кеңейтілді, соның ішінде Белград пен Земунды байланыстыратын жаңа қалалық аймақ құрылды, өйткені Земун 1929 жылы Белград қаласына әкімшілік жағынан қосылды және 1934 жылы жеке қала мәртебесін жоғалтты. Сава өзенінің үстінен Александр патша көпірі салынды және Белград пен Земунды байланыстыратын трамвай желісі құрылды. Сондай-ақ, Земун әуежайы салынды. Балықшылардың сарайлары ретінде пайдаланылатын кабиналар, кафаналар мен казармалар бар құмды жағажай қазіргі Ушче жағалауының аумағын Бранко көпірінің солтүстігінде алып тұрды. Бұл Белградтың соғыстар аралығындағы сүйікті демалыс орындарының бірі болды. Адамдар қаладан кішкентай қайықтармен сонда баратын, бастапқы нүкте Савамаладағы кішкентай «Мало пристаниште» кафанасы болды. Саваның сол жағалауын алып, ол болашақтағы Александр патша көпірінің кіру жолы орналасқан жерде болды, сондықтан оны алып тастау қажет болды. Бірнеше мүлік бұзылды, оның ішінде көптеген кафаналар, соның ішінде «Остенд», «Здравле», «Абаджия», «Джадран», «Крф», «Дубровник» және «Адрия». «Ника» ғана бұзылмады, ол қазіргі Ушче мейрамханасының алдыңғы заманы. Жалпы алғанда, 20 ғимарат және 2000 қора, казарма немесе сарайлар бұзылды, оларды жердің жартысына ие болған Земун және Бежания муниципалитеттері және мүлік иелері бірлесіп бұзды. Оның орнына бөгет салу жоспарланған. Алайда, жағажайдың өзі 1934 жылы көпірдің құрылысы кезінде аман қалды, өйткені ол тек қолжетімділікті жеңілдетті. 1938 жылы жағажай жабылып, су бөгетінің құрылысы басталды. Жағажайдың өзі кафаналардың бірінің есімімен Ника (серб тілінде Ницца, Франция) деп аталды. Даниялық инвесторлар тобы қала әкімшілігіне Белград пен Земун арасында Саваның сол жағалауында жаңа елді мекен салу жобасын ұсынды. 1937 жылдың ақпан айында олар Белградтың сол кездегі мэрі Влада Иличке карталармен бірге өте күрделі ұсыныс жіберді. Даниялықтар оны 94 миллион 1937 динарға жасауға ұсынды және қала әкімшілігі жобаға толық көңіл бөлінгенін, бірақ Белград пен Земун азаматтары да осы жаңа қоныстандыру туралы өз пікірлерін білдіруі керектігін айтты. Тамыз айында Даниялық инвесторлар қала әкімі Иличпен кездесу өткізді. Бұл жолы олар бүкіл заманауи маңайды тегін салуды ұсынды, бірақ жерді жеке сатып алушыларға сату құқығын сақтап қалды. Бұл маңайда үй салуға қызығушылық танытқан жеке сатып алушылар жалпы сомасы 80 миллион динардан астам, ал қала жердің иесі болып қала береді. 1938 жылы 24 ақпанда келісімшартқа қол қойылды. Дания өкілдері өздерінің кемелері Белградқа 1938 жылдың 12-15 мамырына дейін жететінін мәлімдеді. Олардың арасында бір ерекше кеме болды. Ол Дунайдың түбін Ұлы соғыс аралының маңында құрғатып, құрғатылған топырақты құбыр арқылы батпаққа шығарып, оны толтыруға арналған. Жоба Сава өзенінің арғы жағындағы Александр патша көпірі арқылы өтетін Земун жолының оң жағындағы аумақты толтыруды көздеді. 30 миллион динарға бағаланған жұмыс 1940 жылға дейін аяқталады деп күтілді, сонда бұл аймақ «жаңа Белградтың» құрылысын бастауға қолайлы, құрғақ және биік жерге айналады. Жоба «Сава өзенінің Дунайға құятын жерін ауыстыру» деп сипатталды. 1938 жылы 20 мамырда Югославия үкіметінің президенті Милан Стоядинович даниялық экскаватордың рычагын тартты, салтанатты түрде жерді сумен құрғату жұмыстарын бастады. Үлкен «Sydhavnen» экскаваторы кемемен Ла-Манш, Дарданелл, Босфор, Қара теңіз және ақырында Дунай арқылы тасымалданды. Ол кезде Белград портына алғаш рет мұхит кемесі кіргені туралы хабарланды. Құрғату күтілгеннен әлдеқайда қымбатқа түсті. «Sydhavnen» экскаваторы 1941 жылы соғыс басталғаннан кейін Сава өзенінің түбіне батып, содан кейін судан шығарылып жөнделді. Ол «Колубара» деген атпен жұмысын жалғастырды. 1930 жылдары Белградтың әулетті элитасы Бежания ауылының тұрғындарынан жер сатып ала бастады, ол сол кезде Александр патша көпіріне дейін әкімшілік жағынан созылған, ол Бежания мен Земун арасындағы шекаралық нүкте болды. 1933 жылдан бастап жеке виллалардан тұратын елді мекен дамуға кірісті. Сондай-ақ, ақ ресейлік эмигранттар тобы өзен арқылы тасымалдаушыларға жалға берілген бірнеше шағын ғимараттар салды. «Жаңа Белград» деп аталған елді мекен құрылыс рұқсатысыз салынғандықтан, билік оны бұзумен қорқытты, бірақ 1940 жылы үкімет ресми түрде «Жаңа Белградтың ресми емес елді мекенін заңдастырды». Осыған дейін қала жаңа елді мекенге көшелер мен жолдар салуға көмектескендіктен, ол оны жартылай ресми түрде мойындады. 1939 жылға қарай онда бірнеше мың тұрғыны, қалалық әкімшілікте өкілі болды және ресми емес түрде «Жаңа Белград» деп аталды. 1938 жылы Белград жәрмеңкесін өткізу мақсатымен қазіргі қауымның жанында ғимараттар кешені салынды. 15 мың шаршы метрге жуық аумақты алып жатқан ол Югославия Корольдығының дамып келе жатқан экономикасын көрсетуге арналған жәрмеңкелер мен көрмелерге қызмет етті. Сондай-ақ, осы жылы Белград муниципалитеті екі даниялық құрылыс компаниясымен, Kampsax және Højgaard & Schultz компанияларымен жаңа маңайды салуға келісімшартқа қол қойды. Инженер Бранислав Нешич жобаны басқаруға жауапты болды. Ол 1941 жылы нацистер Югославия Корольдығын басып алғаннан кейін де жобаға қатысуын жалғастырды. Осы себепті 1945 жылдан кейін билікке келген жаңа коммунистік билік Нешичті жақтас ретінде сотқа берді. Кешен ешқашан қайтадан жәрмеңке өткізбегендіктен және жаңа Белград жәрмеңкесі өзен арқылы салынғандықтан, бұл аудан «Старо-Саймиште» («Ескі жәрмеңке») деп аталды. Болашақ Жаңа Белград аумағы тым аз қалалық болғанымен, ол Белградтағы ең биік құрылысқа ие болды, егер ол дұрыс ғимарат болмаса. Югославия үкіметі 1937 жылы чехословакиялық Škoda Works компаниясымен 300 танк сатып алу туралы келісімге келгеннен кейін Škoda компаниясы құрылысты парашют тарту орталығы ретінде сыйға берді. «Парашютистер мұнарасы» аталған Škoda мұнарасы 2 маусымда 1938 жылы ашылды. Биік торлы болатты құрылыс Белградтағы ең биік құрылыс болды. Мұнара әсерлі және үстем құрылыс болды, оның биіктігі мен жазық және төменгі жердегі орнына байланысты Белградтың барлық бөліктерінен көрінетін. Ол Еуропа мен әлемдегі осы сипаттағы ең биік нысан деп мәлімделді. Ол парашютистердің кәсіби жаттығуы үшін де, сонымен қатар жәрмеңкеге келген көрермендердің әуесқой секірулері үшін де пайдаланылды. 1941 жылдың 22 ақпанында Белград мэрі Йован Томич және сәулетші Драгиша Брашован болашақ жоспарлар туралы баспасөз мәслихатын өткізді. Жоспарлар...
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы Германия әскерлері Югославияның көп бөлігін басып алды. Нацистердің құпия полициясы – гестапо жәрмеңке алаңдарын (Сажимиште) басып алды. Олар оны бірнеше қабат тікенді сыммен қоршап, «жинақтау орталығына» айналдырды. Көп ұзамай ол Сажимиште концлагеріне айналды. 1942 жылдың мамырына дейін ол негізінен Белградтан және Сербияның басқа аймақтарынан келген еврейлерді өлтіру үшін пайдаланылды, ал 1942 жылдың сәуірінен бастап саяси тұтқындарды да ұстады. Тұтқынға алынған тұтқындарды атқылау лагерь бар болғаннан бастап тоқтаған емес. 1946 жылдың қарашасында Югославияның басқыншылар мен олардың қолдаушыларының қылмыстары жөніндегі мемлекеттік комиссиясы Сажимиште қақпасынан шамамен 100 000 тұтқын өткенін хабарлады. Лагерь ішінде шамамен 48 000 адам қаза тапқан. Шкода мұнарасы соғыс кезіндегі барлық бомбалаудан зардап көрмеді, тіпті 1944 жылдың қазан айында Белградты қоршау кезіндегі шайқастардан да аман қалды. Жаңа коммунистік билік оны бұзуға шешім қабылдады, себебінің нақтысы белгісіз болғанымен, мұнараның соғыс жылдарындағы рөлінен туған жағымсыз пікірлерге байланысты болуы мүмкін. Ол, іздеу шамдарымен және айналаны және өзенді бақылауға арналған бірнеше пулемет ұяларымен жабдықталғандықтан, лагерьден қашуға тырысқандарды тоқтатуға көмектескендіктен «өлім мұнарасы» деген лақап атқа ие болды. Сажимиште кешенінің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан ол 1945 жылдың қарашасында қиратылды. Одан кейін Белградтағы ең биік құрылыс 1974 жылы, шамамен 30 жылдан соң салынған Београджанка ғимараты болды. Мұнарадан ештеңе қалмады, оның орнында ФК «Бродарац» футбол алаңы салынды.
Блоктар
Жаңа Белград 72 блокқа бөлінеді, олардың кейбіреулері қосымша блоктарға бөлінеді. Блоктар бірінен соң бірі нөмірленбейді: мысалы, 26 және 28 блоктар бар, бірақ 27 блок жоқ. Бір санды блоктар ең көнесі. 5-ші блокта Жаңа Белградтың ең көне спорттық нысаны – Ранко Жеравица спорт залы орналасқан. FK IMT стадионы, FK IMT үй аренасы да сол жерде орналасқан. 6-блок кішкентай және айқын жасыл, оны басқа блоктардан ерекшелейді. Жаңа Белградтың ең бай бөлігіне байланысты ол Дединье деп аталады. 11А блогында Жапония елшілігі орналасқан, сондай-ақ 1999 жылы НАТО Югославияны бомбалау кезінде зақымданған Қытай елшілігінің орнына салынған Қытай мәдени орталығы орналасқан. Белградтың тарихи мұрағаты 11B блогында, ал ескі Меркатор (серб. Stari Merkator) сауда орталығы 11C блогында орналасқан. 13-блокты Сербия сарайы және айналадағы жасыл аймақ толығымен алып жатыр. Оның көлемі 65 000 м², бұл Ақ үйден 13 есе үлкен. Сарай мемлекеттік қорғауға ие. 16-блокқа Ušće сауда орталығы, сондай-ақ екі Ušće мұнарасы ие. 1964 және 2020 жылдары салынған бұл ғимараттар Белградтағы үшінші және алтыншы ең биік ғимараттар. 21-блок "Алты капрал" (серб. Šest kaplara) деп аталатын алты тұрғын үй биігімен, сондай-ақ "Meander", "Жылан" (серб. Zmijica) немесе "Қытай қабырғасы" (серб. Kineski zid) деп бейресми түрде белгілі "B 7" ғимаратымен танымал. Қаладағы ең ұзын ғимараттың ұзындығы бір километр, онда 3 500-ден астам адам тұрады. 28-ші блокта "телевизорке" (серб тілінен "телевизор", яғни "ТВ", сөзбе-сөз "ТВ ғимараттары") деп аталатын ұзын, тар тұрғын үйлер орналасқан. Сонымен қатар, "Ат жегі" (серб. Potkovica) ғимараты да сонда орналасқан. 32-блок – Қасиетті Ұлы Шейіт Деметрий шіркеуі мен Словакия елшілігі, сондай-ақ жаңадан салынған тұрғын үй кондоминиум кешені орналасқан. 33-блоктың елорданың символдарының бірі – Батыс қала қақпасы бар. 34-блокта Студенттер Гради елді мекені, сондай-ақ студенттер жатақханасы орналасқан. Жатақхана – Белградтағы ең үлкені, оның сыйымдылығы 4 500 студенттік төсекке тең. 44-блокта "Пирамида" сауда орталығы орналасқан, онда жеке меншік "Никола Тесла университеті" бизнес және заң факультеті орналасқан. Сонымен қатар, Сава өзенінің жағалауында су саябағы салынуы тиіс еді, бірақ оның құрылысы 2005 жылы басталып, 2006 жылы тоқтатылды. 45-ші блок, сондай-ақ "Күн қонысы" (серб. Naselje sunca) деп те аталады, онда 45 тұрғын үй, сондай-ақ 23 төменгі қабатты ғимарат бар, онда 18 000-ға жуық адам тұрады. 45-ші блок ұзақ уақыт бойы Гробари (серб. Grobari, "көмушілер" деген мағынасы бар) сияқты футбол ультраларының "бекінісі" ретінде жаман репутацияға ие болды. Граффити – бұл блоктың белгілі бір ерекшелігі: Сербиядағы алғашқы көше өнерінің кейбіреулері осы жерде жасалған. 64 блокта IMT және FMO компанияларының ірі өнеркәсіптік аймағы орналасқан. Жекешелендіруден кейін, үлкен тұрғын үй кешендерін салу жоспарлары пайда болды. 65-ші блокта Белградтың ескі әуежайының ангарлары тұрған жерде салынған Airport City Belgrade (серб. Erport Siti) бизнес-паркі орналасқан. Әуежайдың өзі 2-ші дүниежүзілік соғыста қираған, ал жаңа Никола Тесла әуежайы Сурчин қаласында салынған. Ескі әуежайдың бір ғана ангары сақталып қалды, ол қазір қорғалатын мәдени ескерткіш болып табылады. Жаңа Батыс 65 тұрғын үй кешені де сонда орналасқан, қырық қабатты мұнарасы бар. 67-блок – қазіргі заманғы Белвилл тұрғын үй кешені мен Delta City сауда орталығы орналасқан.
Сәулет
Бежаниядағы Ескі бастауыш мектеп, Войводянская көшесі, 68-ші үй 1891 жылы салынған. Академизмнің қарапайым қағидаларымен жобаланған, осы сипаттағы стандартты ғимарат, ол 2019 жылдың қаңтарында мәдени мұра деп жарияланды. Бұл қазіргі Жаңа Белград муниципалитетінің аумағындағы ең көне сақталған ғимарат.
Икарус ғимараты
2018 жылғы мәліметтер бойынша, Жаңа Белградтағы ең көне сақталған ғимараттардың бірі – 1938 жылы салынған «Икарус» компаниясының бұрынғы әкімшілік ғимараты. Ол қазіргі 9а блогында, Грамшиева көшесі, 3-үй орналасқан. 2017 жылдың маусым айында жеке инвесторлар ғимаратты бұзып, оның орнына биік ғимарат салуды жоспарлағаны хабарланды. Жергілікті тұрғындар ғимаратты мұражайға айналдыруға тырысып, ұйымдасты. 2015 жылы ғимарат бұзылмайды деп мәлімдеген қалалық әкімдік 2018 жылдың ақпан айында бұзуға рұқсат берді. Азаматтар наразылық танытып, құрылыс қоршауын бұзып, инвестордың ғимаратты бұзуына кедергі келтірді, соның салдарынан полиция араласты. Инвестор бастапқы ғимарат сақталады, бірақ оны кеңейтіп, үстіне жаңа қабаттар салынбақ екенін көрсететін тақтай орнатты (жалпы ауданы). Бірақ, бұзу жұмыстары үшін ауыр техника әкелінді, сол себепті азаматтар наурыз айында тағы да наразылық білдірді. 1945 жылдан кейін мемлекеттендірілген «Икарус» компаниясының Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі иелерінің мұрагерлері мүлікті қайтаруды сұрады. Бұрынғы ұшақ зауытының әкімшілік ғимараты – соғыстар аралығындағы Югославия Корольдігінің өнеркәсіптік дамуының символы болды. Жаңа Белградтағы ең көне сақталған нысандардың бірі ғана емес, ол сонымен қатар муниципалитеттегі арт-деко стилінің жалғыз өкілі еді. Азаматтар ғимаратты Жаңа Белград мұражайына немесе Әуежай мұражайының филиалына айналдыруды ұсынды. Аталған ғимарат заңмен қорғалмаған.
Қорғау
Жаңа Белградтың орталық бөлігі 2021 жылдың қаңтар айында қорғалатын кеңістіктік мәдени-тарихи бірлік ретінде мәдени ескерткіш деп жарияланды. Оған үш қатарға орналасқан, 21-ден 30-ға дейінгі тоғыз блок кіреді (27-ші блок бұрыннан бар еді). Орталық үш блок – 24, 25 және 26 бастапқыда салынбаған, себебі олар қаланың басты проспектісі болатын үш орталық алаң ретінде жоспарланған, әр алаңның нақты міндеті болған: салтанатты, орталық және көлік түйіні. Бірақ кейін бұл жоспардан бас тартылып, блоктар уақыт өте қалалық аймаққа айналды. 2019 жылы 23-ші блок суреттері Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайының тұрақты көрмесіне қойылды. Бұл орталық аймақ қаланың алғашқы жоспарлаушыларымен көзделгенімен, жеке блоктар кейін басқа сәулетшілермен жобаланды. 22 және 23-ші блоктардағы тұрғын үй кешендерін Александр Степанович, Божидар Янкович және Бранислав Караджич жобалады.
Жаңа Белградта салынып жатқан жобалар
Белград қаласының әуежайы – Қазіргі уақытта салынып жатқан 9 15 қабатты ғимарат. Әуежай бағындағы тұрғын үйлер 2019 жылы салынды. Blok 23 (T/O) – Verano компаниясының жаңа кеңсе ғимаратына салған 80 миллион еуролық инвестициясы. Қазір тоқтап тұр. Белград автобус станциясы – Жаңа автобус станциясы және терминал ғимараты. Құрылысы 2018 жылы басталды. Бел Мондо тұрғын үй және кеңсе жобасы. Дельта Сити ауданы жобасы 2024 жылы басталады. Кешенде 3 мұнара болады, оның ішінде бір Intercontinental қонақ үйі бар. Темпо мұнарасы жобасы 2024 жылдың қазан айында басталады. Мұнараның биіктігі 120 метр. Soul 64 жобасы – 14 тұрғын үйден тұрады. 2023 жылы басталды. Велпорт Белград – 2018 жылы басталған кондоминиум жобасы. Шамамен шығыны: 130 миллион еуро. SkyGarden Белград – 2018 жылы басталатын, тұрғын үй және кеңсе кеңістіктерін, сондай-ақ қонақ үйді қамтитын тағы бір жоба. Инвестиция: 155 миллион еуро. Сакура Парк Белград – 228 пәтерден тұратын кешен. Мерин мұнарасы (дайындалуда) – 42-блоктағы NCR кампусының жанындағы көп мақсатты мұнара. 28 қабатты, биіктігі 100 метр.
Көлік
Жаңа Белград арқылы бірнеше маңызды магистральдар өтеді, сонымен қатар оның аумағының көп бөлігін қиып өтетін көптеген кең бульварлар бар. A3 автожолы (E70 және E75 бағыттары бойынша) солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай, бес шығу арқылы өтеді. Сава өзенінен Газела көпірі арқылы өтеді. Жаңа Белградқа тағы екі көпір – Бранко көпірі мен Ада көпірі, сондай-ақ Көне Сава көпірі арқылы жолмен трамвай қызмет көрсетеді. 1985 жылы қызмет көрсету басталғаннан бастап, трамвай тасымалы, тек екі жолы болғанымен, бірнеше километрлік Юрий Гагарин көшесі бойымен өтетініне қарамастан, Жаңа Белградтың көлік жүйесінде маңызды рөл атқарады. Төрт трамвай желісі муниципалитетке қызмет көрсетеді (7, 9, 11 және 13), ал Джорджа Станоевич көшесінде трамвай депосы орналасқан. 1970 жылдардан бері Жаңа Белградты қала орталығымен байланыстыратын екі теміржол желісі және бір желі қызмет көрсетеді. Бұл желілердің көп бөлігі насипке салынған, ал Жаңа теміржол көпіріне және Земунға қарай көтерілген бөлімдері мен тоннельдері бар. Екі теміржол станциясы бар, үлкені – Антифашистичке борбе көшесінің үстінде орналасқан және BG Voz және басқа да жергілікті және халықаралық желілерге қызмет көрсетеді. Екінші теміржол станциясы – Бежания тоннелінің сыртында орналасқан екі рельстік аялдама. Савадағы халықаралық су жолы Жаңа Белградтың жағалауымен өтеді. Жалғыз қоғамдық өзен көлігі екі маусымдық қайық желісімен 70-ші блоктан Ада Циганлияға және тағы бір желімен 44-ші блоктан Ада Меджицаға қатынайды. Белградтың негізгі кеме құрылыс зауыты Жаңа Белградтың Сава жағалауында орналасқан. Дунайда Сербия өзен флотилиясының 2-ші өзен эскадрильясының базасы Саваның құйылысының жанында орналасқан, бұл Кіші соғыс аралы маңындағы кеме қатынасын шектейді. 1927 жылдан 1964 жылға дейін қазіргі Жаңа Белград аумағында Дойно-Полье халықаралық әуежайы орналасқан.
Мәдениет және білім беру
Мұндай көлемдегі елді мекен үшін Жаңа Белградтың ерекше мәдени ерекшеліктері бар, оған Югославия коммунистерінің жаңа және заманауи қала қалай болуы керек деген ойлары әсер еткен. Егер шіркеулердің неге салынбағанын түсінуге болатын болса, 250 мың тұрғыны бар қаланың театрларының жоқтығы және тұрғын аймақтан тыс жерде орналасқан жалғыз бір мұражай болуы түсініксіз, бұл Белград тұрғындарының Жаңа Белградты тек үлкен жатақхана деп қабылдауына ондаған жылдар бойы себеп болды. Қазіргі заманғы өнер мұражайы Ушчеде орналасқан, және қала әкімдігі осы жерді болашақ Белград операсының орны ретінде қарастыруда. Бұл мәселе 2000-ші жылдары (онжылдықта) қатты дау тудырды, себебі халықтың, опера труппасының және көрнекті сәулетшілер мен суретшілердің пікірінше, бұл опера үшін өте қолайсыз орын, ал қала әкімдігі халықтың тілегіне қарамастан, өз позициясында тұрады. Он жылдар бойы муниципалитеттегі жалғыз шіркеу Бежаниядағы Киелі Георгий шіркеуі болды. Бежаниская Косадағы жаңа шіркеудің құрылысы, Острогтың Киелі Василий шіркеуі 1996 жылы басталды, ал Салоникалық Киелі Димитрий шіркеуі, Жаңа Белградтағы алғашқы шіркеу саналатын, 1998 жылы салына бастады. Екеуі де әлі толыққан жоқ.
Түнгі өмір
Жаңа Белград Сава және Дунай өзендерінің жағалауында, екі өзеннің қосылған жеріне дейін жанды түнгі өмір ұсынады. 1980 жылдары өзен балықшылары үшін сал тәрізді әлеуметтік клубтар ретінде басталган бұл құбылыс, 1990 жылдары турбофолк әуендерімен бірге тамақ және сусын ұсынатын үлкен платформаларға айналды. Бүгінде өзен бойымен серуендеген адам кемінде бір платформаға кездеспейді. Олардың кейбіреуі Белградтың орталық клубтарымен бәсекелесетін толыққанды ойын-сауық орталықтарына дейін өсті. Бұрын платформалар көбінесе турбофолкпен байланысты болса, қазіргі тренд бойынша көптегендері әлемдік атақты диджейлердің тікелей музыка орындауымен, әсем шаралар ұйымдастырылатын судағы клубтарға айналды.
Қоғамдық имидж
Жаңа Белград 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басында салынып жатқанда, бөлшектерге және нәзіктікке онша көңіл бөлген жоқ. Мақсат, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін орын ауысқан және өсіп келе жатқан халықты, бала туу көрсеткіші жоғары кезеңде қамтамасыз ету үшін, мүмкіндігінше көп ғимаратты қысқа мерзімде салу болатын. Бұл жалпылама бруталистік архитектуралық тәсіл көптеген тұрғын үйлердің, тіпті тұтас тұрғын үй кешендерінің де өте монументалды, бірақ сәл қиындығын көрсетті. Бұл мәселе соңғы онжылдықтарда Hyatt және Intercontinental қонақ үйлері, сәнді Genex кондоминиумдары, Ušće Tower, Belgrade Arena, Delta City сияқты заманауи кеңейтімдер арқасында біршама жеңілдетілді, бірақ көптеген адамдар әлі де Жаңа Белградтың "сұр" және "бозғылт" екенін айтады. Олар көбінесе "спаваоница" ("жатақхана") деген аңқау сөзді Жаңа Белградты шығармашылыққа шақырмайтын, дені сау қарым-қатынасты дамытпайтын, тек ауыр еңбек күнінен кейін демалуға ғана жарамды орын деп есептейтінін көрсету үшін қолданады. Бұл пікір серб эстрадасында да кеңінен таралды. 1980-ші жылдардың басындағы "Neću da živim u Bloku 65" әнінде танымал сербтік Riblja čorba тобы Жаңа Белградтың бетонымен қоршалғандықтан әлемді жек көретін депрессиялық адам туралы айтады. Ал соңғы жергілікті кино трендінде Жаңа Белград Гарлем, Бруклин және Бронкс сияқты Нью-Йорк геттоларының сербтік нұсқасы ретінде сәл шекесін шығарып көрсетіледі. Мұның ең айқын мысалы – 2002 жылғы "1 на 1" фильмі, онда серб жасөспірімдері рэп оқып, оқ жатып, көшеде баскетбол ойнайды және көптеген проблемаларының себебін Жаңа Белградта өмір сүрумен байланыстырады. "Апсолутни 100" және "Жаралар" сияқты басқа фильмдер де Жаңа Белградты жағымсыз жарықтан көрсетеді, бірақ олардың көзқарасы дәйірек және оқиғаларын 1990-шы жылдардағы соғыс пен халықаралық оқшаулану кезеңімен байланыстырады, ол кезде сербтердің, Жаңа Белградта тұратындардың да, көптегені қиын жағдайға түсті.