Кіріспе
АҚШ долларының тарихы Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушыларының испан күміс долларына негізделген ұлттық валюта құруға жасаған тырабымен басталды. Бұл доллар 100 жылдан астам уақыт бойы Ұлыбритания Корольдігінің Солтүстік Америкадағы колонияларында қолданылып келген. 1792 жылғы жаңа Конгресс қабылдаған Монета туралы заң АҚШ долларын елдің стандартты ақша бірлігі ретінде бекітті және АҚШ Монета айналымын ұйымдастыру жөніндегі міндетін жүктеді. Бастапқыда күміс немесе алтынның белгілі бір мөлшерімен байланысты биметалл стандарты қолданылды, 1900 жылы алтын стандарты ресми түрде қабылданып, 1971 жылы алтынмен байланыс толығымен үзілді. 1913 жылы АҚШ-тың орталық банкі ретінде Федералдық резерв жүйесі құрылғаннан бері доллар негізінен Федералдық резервтік ноталар түрінде шығарылуда. Қазіргі таңда АҚШ доллары – әлемдік үкіметтердің халықаралық саудада пайдаланатын басты резервтік валютасы болып табылады.
The history of the United States dollar began with moves by the Founding Fathers of the United States of America to establish a national currency based on the Spanish silver dollar, which had been in use in the North American colonies of the Kingdom of Great Britain for over 100 years prior to the United States Declaration of Independence. The new Congress's Coinage Act of 1792 established the United States dollar as the country's standard unit of money, creating the United States Mint tasked with producing and circulating coinage. Initially defined under a bimetallic standard in terms of a fixed quantity of silver or gold, it formally adopted the gold standard in 1900, and finally eliminated all links to gold in 1971. Since the founding of the Federal Reserve System in 1913 as the central bank of the United States, the dollar has been primarily issued in the form of Federal Reserve Notes. The United States dollar is now the world's primary reserve currency held by governments worldwide for use in international trade.
Шығуы: испан доллары
АҚШ Монета жасау орталығы 1792 жылы испандық Америкада шығарылған және 16-19 ғасырларда Америка құрлығында кеңінен таралған танымал испан долларының (сегіздік) жергілікті нұсқасы ретінде АҚШ долларын өндіруді бастады. Мексика мен Перуде соғылған долларлармен салыстырылатын күміс мөлшерімен жасалған испан, АҚШ және мексикалық күміс долларлары АҚШ-та бірге айналымда болды, ал испан доллары мен мексикалық песо 1857 жылғы Ақша соғу заңына дейін заңды төлем құралы болып сақталды.
Континенттік валюта
1775 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін, Континенттік Конгресс «Континенттік валюта» немесе «Континенталдар» деп аталатын қағаз ақша шығара бастады. Континенттік валюта $1/6-дан бастап, арасында көптеген ерекше номиналдармен, доллармен бағаланды. Революция кезінде Конгресс континенттік валютада белгілі бір сомада ақша шығарды. 1790 жылдары, АҚШ Конституциясы ратификацияланғаннан кейін, континенталды валютаны қазына облигацияларына номиналды құнының 1%-ына айырбастауға болады. Континенттік валюта құлдырағаннан кейін Конгресс Роберт Морристі АҚШ-тың Қаржы Басқарушысы етіп тағайындады. 1782 жылы Моррис АҚШ-та алғашқы қаржы институтын құруды ұсынды. Солтүстік Америка Банкі Франциядан АҚШ-қа қарызға берілген алтын-күміс монеталардың есебінен қаржыландырылды. Моррис соғыстың соңғы кезеңдерін қаржыландыруға өз атынан, жеке қаржысымен кепілденген вексельдер шығару арқылы көмектесті. Солтүстік Америка Банкі де алтынға немесе күміске айырбасталатын ноталар шығарды. Инфляцияның күрт өсуі және континенттік валютаның құлдырауы 1787 жылы Филадельфиядағы Конституциялық конвенцияның делегаттарын АҚШ Конституциясына жеке штаттардың өздерінің несиелік қағаздарын шығаруын тиымдайтын алтын мен күміс туралы бапты енгізуге итермеледі. Бірінші бапта «Қарыздарды төлеу үшін алтын және күміс монеталардан басқа ешнәрсе қолданылмауы керек» делінген. Кейбір адамдар осы бапты федералдық қағаз ақшаның конституцияға қайшы екенін дәлелдеу үшін пайдаланады, бірақ конституциялық құқық сарапшыларының өте аз бөлігі осы пікірді ұстанады.
1792 жылғы монета жасау туралы заң
1785 жылғы 6 шілдеде Америка Құрама Штаттарының Континенттік Конгресі жаңа валюта – АҚШ долларын шығаруға рұқсат берді. "Доллар" сөзі төменгі саксон тілінен келген, ол жоғары неміс тіліндегі "талер" сөзімен байланысты. Бұл термин отарлық дәуірден бері қолданылып келді, ол сегіз реалдық монетаны (испан долларын) немесе испандықтар Жаңа Испаниядан шығарған және Американың қалған бөлігінде пайдаланған "испандық ұнтақталған долларды" білдірді. Испан доллары – қарапайым американдықтардың ең көп таралған және қолжетімді валютасы болды және оның күміс мазмұны жоғары болғандықтан бағаланды. Кейіннен, президент Джордж Вашингтонның әкімшілігі 1790 жылдардың басында сол кездегі Қаржы министрі Александр Гамильтонның басшылығымен валюта мәселелеріне қайта назар аударды. Конгресс Гамильтонның ұсыныстарын іске асырып, 1792 жылғы Монета заңы долларды АҚШ-тың негізгі есептік бірлігі ретінде белгіледі. АҚШ Монета осы Монета заңы қабылданғаннан кейін құрылды. Оның негізгі міндеті – монеталар жасау және оларды айналымға шығару болды. Алғашқы Монета ғимараты сол кездегі АҚШ астанасы Филадельфияда орналасқан. Монета жасау орталығы бастапқыда Мемлекеттік департаментке қарасты болды, бірақ 1873 жылғы Монета заңынан кейін ол Қаржы департаментінің құрамына кірді (1981 жылы ол АҚШ Қаржы министрінің басқаруына берілді). Монета жасау орталығы кез келген бағалы металды кез келген адамның есебінен стандартты монетаға айырбастау құқығына ие болды, осыған байланысты қосымша төлем талап етілмейді.
19 ғасыр
XIX ғасырдың басында алтын монеталардың ішкі құны күміс монеталардағы номиналды құнына қатысты өсті, нәтижесінде дерлік барлық алтын монеталар айналымнан алынып, кейін жеке балқытылды. Сондықтан 1834 жылғы «Монета туралы заңда» күміс пен алтын арақатынасы 15:1-ден 16:1-ге өзгертілді, алтын монеталардың салмағы азайтылды. Бұл жаңа АҚШ долларын құрады, ол 1,50 грамм (23,22 гран) алтынмен қамтамасыз етілді. Бұрынғы доллар 1,60 грамм (24,75 дән) алтынмен теңелген еді. АҚШ долларының алғашқы девальвациясы болған бұл қайта бағалаудың нәтижесінде доллардың алтынға шаққандағы құны 6%-ға төмендеді. Сонымен қатар, бір кезде алтын және күміс монеталар сауда үшін қолданысқа ие болды. 1853 жылы АҚШ күміс монеталарының салмағы (сирек қолданылатын доллардан басқа) азайтылды. Бұл елдің, ресми түрде болмаса да, тиімді түрде алтын стандартына өтуіне әсер етті. Доллар монетасының сақталған салмағы биметаллизмге сілтеме жасады, бірақ ол күміс доллар монетасын саудадан одан әрі ығыстырды. 1857 жылға дейін испан доллары сияқты шетелдік монеталар да заңды төлем құралы ретінде кеңінен қолданылды. 1863 жылғы «Ұлттық банк туралы заңның» қабылдануымен, Американ Азамат соғысы кезінде және оның кейінгі редакциялары мемлекеттік облигациялар мен валютаны жойды, доллар АҚШ-тың жалғыз валютасы болды және бүгінге дейін солай болып қала береді. XIX ғасырда доллар британ фунтына қарағанда әлемде аз қабылданатын. Нелли Блай 1889-1890 жылдардағы 72 күндік әлемдік саяхатында Англия банкінің банкноттарын алып жүрді; сонымен қатар, Блай «Америка ақшасы Америкадан тыс жерде таныс екенін тексеру үшін әртүрлі порттарда пайдалану үшін» бірнеше доллар алып келді деп жазды. Нью-Йорктен шығысқа қарай сапар шегіп, ол Коломбода зергерлік бұйым ретінде қолданылатын 20 долларлық алтын монетаны тапқанша американдық ақшаны көрмеді; онда Блай валюта ретінде долларлардың 60% жеңілдікпен қабылданатынын анықтады. 1878 жылы күміс айналымын жеңілдету үшін Блэнд-Эллисон заңы қабылданды. Бұл заңға сәйкес үкімет әр ай сайын нарық бағасымен 2-4 миллион долларлық күміс сатып алып, оны күміс долларларға айналдыруға міндетті болды. Бұл, іс жүзінде, саяси ықпалы бар күміс өндірушілерге берілген субсидия еді. XIX ғасырдың соңында Батыс АҚШ-та ірі күміс кен орындарының табылуы саяси дау тудырды. Күміс көп болғандықтан, елдің ақша айналымындағы күмістің ішкі құны күрт төмендеді. Бір жағынан, фермерлерге қарыздарын оңай өтеу үшін долларды инфляциялауға биметалл стандартын сақтауды қалаған «Гринбек» партиясы сияқты аграрлық мүдделер болды. Екінші жағынан, «нақты ақшаны» жақтаған және алтын стандартына өтуді қолдаған шығыс банктік және коммерциялық мүдделер болды. Бұл мәселе 1896 жылы Демократиялық партияны екіге бөлді. Ол Уильям Дженнингс Брайанның танымал «Алтын крест» сөйлеуіне әкелді және «Оз сиқыршысы» атты шығарманың көптеген тақырыптарына ықпал еткен болуы мүмкін. Дауға қарамастан, күмістің мәртебесі 1873 жылдан 1900 жылға дейін бірқатар заңнамалық өзгерістер арқылы баяу төмендеді, алтын стандарт ресми түрде қабылданды. Алтын стандарты бірнеше түзетулермен 1971 жылға дейін сақталды.
Алтын сертификаттары
Алтын сертификаттары – 1865 жылдан 1933 жылға дейін АҚШ Қаржы министрлігі шығарған, алтынға айырбасталатын қағаз ақшаның бір түрі болды. АҚШ алтын стандарты қолданған кезде, бұл сертификаттар алтынмен төлем жасаудың қолайлы жолы еді.
Жабайы мысықтардың жазбалары
Қағаз ақша АҚШ-та 1836 жылдан 1865 жылға дейінгі еркін банктік кезеңде, жеткіліксіз капиталмен қамтамасыз етілген, мемлекеттік тіркеудегі "жабайы" банктер тарапынан шығарылды.
Талап туралы жазбалар
Сұраныс хаттары – АҚШ-тың 1861 жылдың тамызынан 1862 жылдың сәуіріне дейін Американдық Азаматтық соғыс кезеңінде 5, 10 және 20 номиналдарында шығарылған қағаз ақшаның бір түрі. Олар АҚШ-тың кеңінен таралған алғашқы қағаз ақшасы болды.
Ұлттық банкноттары
Ұлттық банкноттар – 1863 және 1935 жылдар аралығында АҚШ үкіметімен бекітілген Ұлттық банктер шығарған АҚШ валютасының банкноттары. Бұл банкноттар көбінесе банк АҚШ Қаржы министрлігіне сақтаған АҚШ мемлекеттік облигацияларымен қамтамасыз етілді. Банкноттар жалпы есепте міндетті төлем құралы болмаса да, федералдық үкіметке жасалған және одан алынған төлемдердің барлығына толыққанды қанағаттандыратын болды.
АҚШ-тың ескертулері
АҚШ банкноты, сондай-ақ заңды төлем құралы банкноты деп те аталады, АҚШ-та 1862 жылдан 1971 жылға дейін шығарылған қағаз ақшаның бір түрі. Олар 100 жылдан астам уақыт бойы қолданыста болғандықтан, АҚШ-тың басқа ешқандай қағаз ақшасынан ұзақ шығарылды. Олар өз заманында "greenbacks" деп белгілі болды, бұл атау 1862 жылы олар алмастырған талап бойынша төлем банкноттарынан (Demand Notes) мұрагерлік еткен. АҚШ банкноттарын шығару 1971 жылдың қаңтарында тоқтады, бірақ қазіргі АҚШ банкноттары бүгінде АҚШ-та әлі де жарамды валюта болып табылады, бірақ айналымда сирек кездеседі. АҚШ банкноттары мен Федералдық резерв банкноттары АҚШ-тың ұлттық валютасының бөлігі болып табылады және екеуі де 1933 жылғы алтынды қайтарудан бері заңды төлем құралы болып табылады. Екеуі де ақша ретінде айналымда бірдей қолданылды. Дегенмен, оларды шығаруға уәкілеттік берілген билік әртүрлі заңдарда белгіленген. АҚШ банкноттары фиат валютасы ретінде құрылды, яғни үкімет оларды бағалы металмен айырбастауға ешқашан кепілдік бермеді, бірақ кейбір жағдайларда, мысалы, 1879 жылғы ақшалай валютаны қайта жаңартудан кейін, сұраған жағдайда федералды шенеуніктерге рұқсат берілді. АҚШ банкноты мен Федералдық резерв банкнотының арасындағы айырмашылық – АҚШ банкноты "кредиттік мілдеттеме" болып саналды және Қаржы министрлігі оны тікелей айналымға пайызсыз енгізді. Федералдық резерв банкноттары Федералдық резерв жүйесі сатып алған борыштармен қамтамасыз етіледі, соның нәтижесінде Қаржы министрлігі мен халық арасында несие беруші делдал ретінде әрекет ететін Федералдық резерв жүйесі үшін сеньораж пайда болады.
Федералды резервтік банкноттары
Конгресс Азамат соғысынан кейін де қағаз ақша шығаруды жалғастырды, олардың ең маңыздысы – 1913 жылғы Федералды резерв туралы заңмен бекітілген Федералды резерв нотасы. Алтын сертификаттар (1933 жылы), күміс сертификаттар (1963 жылы) және АҚШ ноталары (1971 жылы) тоқтатылғаннан бері, АҚШ доллары банкноттары қазір тек Федералды резерв ноталары ретінде ғана шығарылуда.
Тарих
Екінші дүниежүзілік соғыс Еуропа мен Азия экономикасын қиратты, ал АҚШ экономикасы салыстырмалы түрде зардап шекпеді. Еуропалық үкіметтер алтын қорын түгеліп, АҚШ-қа соғыс материалдарын төлеу үшін қарыз алғанда, АҚШ үлкен алтын қорын жинады. Бұл жағдай соғыстан кейін АҚШ-қа маңызды саяси және экономикалық күш берді. Бреттон-Вудс келісімі соғыстан кейін доллардың экономикалық үстемдігін бекітті. 1944 жылы одақтас елдер әлемдік экономиканы тұрақтандырып, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық дағдарыстың алдын алу үшін халықаралық ақша жүйесін құруға тырысты. Бреттон-Вудс келісімі халықаралық экономикалық жүйе үшін ережелер мен күтулерді қалыптастырған халықаралық ақша тәртібіне негіз салды. Ол Халықаралық валюта қорын (ХВҚ), Дүниежүзілік банк алдындағысын, және бекітілген айырбас бағамдарына негізделген халықаралық ақша жүйесін құрды. Доллардың құны алтынның бір унциясына 35 доллар деп бағаланды, ал қалған қол қойған елдер өз валюталарын долларға қатысты бағалады, бұл кейбір экономистердің пікірінше, Бреттон-Вудс алтынды әдеттегі актив ретінде «құлатты». Бреттон-Вудс соғыстан кейін доллардың маңыздылығын институционалды түрде бекіткенмен, Еуропа мен Азия доллар тапшылығына тап болды. Халықаралық қауымдастық соғыста жоғалғандарды қалпына келтіру үшін АҚШ-тан импортты қаржыландыру үшін долларға мұқтаж болды. 1948 жылы Конгресс Еуропалық қалпына келтіру бағдарламасын, әдетте Маршалл жоспары деп аталатынын, қабылдады, ол Еуропа елдеріне өз экономикаларын қайта құру үшін қажетті импортты сатып алу үшін доллар берді. Бұл жоспар Еуропа елдеріне экспортты өндіру үшін қажетті импортты сатып алуға мүмкіндік беру арқылы көмектесті, соңында елдерге өздерінің экономикаларын қолдауға қажетті долларды Маршалл сияқты жоспарға тәуелді болмай-ақ экспорттауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Джозеф Додж 1949 жылы жапондық шенеуніктермен және Конгресспен Маршалл жоспарына ұқсас жұмыс істейтін, бірақ Еуропа емес, Жапонияға арналған Додж жоспарын қабылдауға көмектесті. Осының салдарынан, құндылықтың ішкі теориясын қолдайтындардың кейбіреулері қазіргі фиат доллардың өндіріс шығынының өте төмендігі оны айырбас құралы және құнды сақтау ретінде тартымдылығын азайтады деп санайды, өйткені өндіріс шығыны жоқ фиат валютасын артық өндіріс және одан кейінгі ақшамен қамтамасыз ету инфляциясы арқылы девальвациялау оңай. 1963 жылы жаңадан шығарылған барлық Федералды резервтік банкноттардан «Талап бойынша иесіне төленеді» деген сөздер алынып тасталды. Содан кейін, 1968 жылы 1963 жылға дейінгі Федералды резервтік банкноттарды алтынға немесе күміске айырбастау ресми түрде тоқтатылды. 1965 жылғы Монета заңы төрт шилің мен он шиліңнен барлық күміс алынып тасталды, олар заңға дейін 90% күміс құрады. Алайда, заңда кейбір монеталардың 40% күміс құрамын сақтауына рұқсат берілді, мысалы Кеннедидің жарты доллары. Кейіннен бұл ереже де алынып тасталды, ал соңғы күміс құрамы бар жарты долларлар 1969 жылы соғылған. Бұрын жалпы айналымға арналған күміспен соғылған барлық монеталар қазір басқа металдармен қапталған. 1982 жылы центтің құрамы мыстан мыспен қапталған мысқа ауыстырылды. Никельдің құрамы 1866 жылдан бері өзгерген жоқ (1942-1945 жылдардағы никельді соғысқа сақтау үшін күміс және басқа металдар қолданылғаннан басқа). АҚШ үкіметі күміс және алтын монеталарды шығарады, бірақ олар тек айналысқа кірмейтін естелік монеталар ретінде немесе коллекционерлер жинағы ретінде ғана шығарылады. 1861 жылдан қазіргі уақытқа дейін шығарылған барлық ақшалай қағаздар заңды төлем құралы ретінде номиналды құны бойынша қабылданады. Бұл федералды үкімет федералды үкіметке (салықтар мен алымдар) берешектерді төлеу үшін ескі банкноттарды қабылдайды немесе ескі банкноттарды жаңаларына айырбастайды дегенді білдіреді, бірақ ол банкноттарда осылай айырбастауға болады делінген жағдайда да, оларды алтынға немесе күміске айырбастамайды. Бұл ереженің жалғыз ерекшелігі - 1900 жылғы серияның 10 000 долларлық алтын сертификаты, олардың көпшілігі 1935 жылы өрт салдарынан жұртшылыққа бейхабардан шығарылды. Бұл жиынтық «айналыста» деп есептелмейді және ол, шын мәнінде, ұрланған мүлік. Алайда үкімет осы банкноттарды жойды және оларды ресми жазбалардан алып тастады. Олардың құны, тек коллекционерлерге қатысты, шамамен мың АҚШ долларына тең. Федералды резервтік банк Нью-Йорк мәліметтері бойынша, 2013 жылдың шілдесіне қарай әлем бойынша айналыстағы АҚШ ақшасының жалпы сомасы 1,2 триллион долларды құрайды.