Кіріспе
Египеттің Каир қаласына жақын жердегі археологиялық орын – Египеттегі Гиза пирамида кешені (Гиза некрополі деп те аталады). Онда Ұлы пирамида, Хафре пирамидасы және Менкаур пирамидасы, сондай-ақ олармен байланысты пирамида кешендері мен Ұлы Сфинкс орналасқан. Бәрі де ежелгі Египеттің Ескі Патшалықтың Төртінші династиясы кезінде салынған. Аталған орын Батыс Шөлдің шетінде, Гиза қаласындағы Нил өзенінен батысқа қарай және Каир қаласының оңтүстік-батысына қарай орналасқан. Бұл Мемфис пирамидалық даласының және оның Некрополінің ең солтүстік бөлігі болып табылады, ол 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Пирамидалық далаларға Мысырдың ежелгі астанасы Мемфистің жанындағы Абюсир, Саккара және Дахшур пирамидалық кешендері кіреді. Олар эллинистік дәуірде танымал болды, Сидондық Антипатер Ұлы пирамиданы әлемнің жеті кереметінің бірі деп атады. Бұл ежелгі кереметтердің ең көнесі және қазірге дейін сақталған жалғыз керемет.
The Giza pyramid complex (also called the Giza necropolis) in Egypt is home to the Great Pyramid, the Pyramid of Khafre, and the Pyramid of Menkaure, along with their associated pyramid complexes and the Great Sphinx. All were built during the Fourth Dynasty of the Old Kingdom of ancient Egypt, between The site also includes several temples, cemeteries, and the remains of a workers' village. The site is at the edge of the Western Desert, approximately west of the Nile River in the city of Giza, and about southwest of the city centre of Cairo. It forms the northernmost part of the Pyramid Fields of the Memphis and its Necropolis UNESCO World Heritage Site, inscribed in 1979. The pyramid fields include the Abusir, Saqqara, and Dahshur pyramid complexes, which were all built in the vicinity of Egypt's ancient capital of Memphis. They were popularised in Hellenistic times, when the Great Pyramid was listed by Antipater of Sidon as one of the Seven Wonders of the World. It is by far the oldest of the Ancient Wonders and the only one still in existence.
Маади елді мекендері
Гиза жазығының ең алғашқы қонысы пирамида кешендеріне дейін соңға тартады. Ұлы пирамиданың іргесінен Маади мәдениетіне тән төрт құмыра табылды, бұл бұрынғы бұзылған елді мекеннен қалған болуы мүмкін. Каирдің кең ауқымды су бұрқалау жобасы аясында жүргізілген жұмыстар барысында осы жерге жақын Маади қонысы да анықталды. Радиокөміртектік талдаудың соңғы қайта қарауы Маади мәдениетінің атаулық қонысын шамамен б.з.д. 3800 – шамамен б.з.д. 3400 жылдарына жатқызады, бұл Гизада табылған қалдықтардың ең ерте мерзімі болуы мүмкін.
Пирамидалар мен сфинкс
Гиза пирамида кешені Ұлы пирамидадан (Хеопс пирамидасы немесе Хуфу деп те аталады және шамамен б.з.д. 2580 – шамамен б.з.д. 2560 жылдары салынған), оңтүстік-батысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан Хафре (немесе Хефрен) пирамидасынан және одан да оңтүстік-батысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан Менкауре (немесе Микерин) пирамидасынан тұрады. Ұлы Сфинкс кешеннің шығыс жағында жатыр. Египтологтардың пікірінше, Ұлы Сфинкстің басы Хафреге тиесілі. Бұл негізгі ескерткіштермен бірге "патшайымдар" пирамидалары, жолдар және храмдар деп аталатын бірнеше кішкентай мүсіншілік құрылыстар бар. Археологиялық құрылымдардан өзге, ежелгі ландшафт та зерттелген.
Хуфуның кешені
Хуфу пирамидасының кешені аңғардағы ғибадатханадан тұрады, қазір Назлет-эль-Самман ауылының астында көмілген; диабаздық төсеме және нуммулиттік әктас қабырғалары табылды, бірақ қазба жұмыстары жүргізілген жоқ. Аңғардағы ғибадатхана ауыл салынып жатқанда көп бөлігі қиратылған жол арқылы байланыстырылған. Бұл жол Хуфудың жерлеу ғибадатханасына алып келіп, ол пирамидамен жалғастырылған. Осы ғибадатханадан қазір тек базальттан жасалған төсеме ғана қалды. Патша пирамидасының жанында үш кішкентай патшайым пирамидасы және үш қайық орны бар. Қайық орнында кемелер болған, ал пирамиданың оңтүстік жағындағы екі орны қазба жұмыстары кезінде толық сақталған кемелерді тапқан. Осы кемелердің бірі – Хуфу кемесі, қалпына келтіріліп, бастапқыда Гиза күн кемелері мұражайында қойылған, кейін Ұлы Египет мұражайына көшірілген. Хуфу пирамидасының негізінде әлі де шектеулі мөлшерде қаптама тастар сақталған. Бұл қаптама тастар Турадан алынған әдемі ақ әктастан жасалған. Жаңа мемлекет кезінде Аменхотеп II Хаурон Харемахетке арнап жаңа ғибадатхана салған, ал осы құрылыстың ішіне кейінгі билеушілер де қосымшалар жасаған. Сондай-ақ, осы жаңалықтың маңыздылығы туралы көпке тараған әңгімелер де бар.
Мақсаты
Гиза пирамидалары және басқалары ежелгі Египетті билеген қайтыс болған фараондардың мәйіттерін сақтау үшін салынған деп саналады.
Астрономия
Гиза пирамидаларының барлық үшеуінің қабырғалары астрономиялық тұрғыдан бір градустың шағын бөлігінің ішінде төрт тарапқа дәл бағытталған. Даулы Орион байланыстыру теориясына сәйкес, пирамидалардың орналасуы Орион шоқжұлдызын бейнелейді.
Зираттар
Пирамидалар салынып жатқанда, олардың айналасында кіші патшалардың мастабалары салынды. Хуфу пирамидасының жанында негізгі зират G 7000 орналасқан, ол негізгі пирамиданың шығысында және патшайымдар пирамидаларының қасында жатыр. Пирамидалар маңындағы бұл зираттар көшелер мен алаңдар бойында құрылды. G 7000 зираты ең ертегілерінің бірі болып табылады және онда осы 4-ші династия билеушілерінің әйелдері, ұлдары мен қыздарының қабірлері орналасқан. Пирамиданың батыс жағындағы Батыс алаңында патша ұлдары Уепемнофрет және Хемиуну сәйкесінше G 1200 және G 4000 зираттарында жерленді. Бұл зираттар 5-ші және 6-шы династиялар кезеңінде одан әрі кеңейтілді. Осы ерте династиялық қабірлердің ең маңыздыларының бірі "Ковингтон қабірі" деп аталатын, әйтпесе Мастаба Т деп белгілі, ал І династия перғауыны Джеттің есімі жазылған заттар табылған үлкен Мастаба V.
Шахталар
Гиза кешенінде бірнеше жерлеу шахталары және әртүрлі аяқталмаған шахталар мен туннельдер табылды, оларды Селим Хассан өзінің "Гизадағы қазбалар 1933–1934" атты еңбегінде кеңінен сипаттаған. Ол былай деп жазады: "Саит кезеңіне [Саит дәуіріне сілтеме] жататын шахталардың өте азы ғана толыққанды зерттелді, себебі олардың көп бөлігі сумен толған".
Озирис шахтасы
Озирис шахтасы – үш деңгейлі қабірге алып кететін тар жерлеу шахтасы, оның астында су толып жатқан аймақ бар. Оны алғаш рет Хассан айтқан, ал 1999 жылы Хавасс басқарыған команда толыққанды қазба жұмыстарын жүргізді. 2017 жылдың қараша айында туристерге ашылды.
Жаңа патшалық және соңғы кезең
Жаңа мемлекеттік кезеңде Гиза әлі де белсенді орын болған. 18-ші династияның басында Сфинкстің жанында кірпіштен салынған шағын ғибадатхана салынған, оны, мүмкін, патша Тутмос I салған. Аменхотеп II Сфинкстің жанында Хаурон Харемахетке арналған ғибадатхана салған. Болашақ фараон Тутмос IV ханзада кезінде пирамидалар мен Сфинкске сапар шеккен; ол түсінде Сфинкстің айналындағы құмды тазартса, патшалыққа ие болатыны айтылған. Бұл оқиға Сфинкстің алдыңғы екі аяғының арасына орнатылған "Түс туралы стела" деп аталатын таста жазылған. Тутмос IV билігінің алғашқы жылдарында әйелі Нефертари патшайыммен бірге Гизада стелалар орнатқан. Фараон Тутанхамон патшаның демалыс орны деп аталатын құрылыс салғызған. 19-шы династия кезінде Сети I Хаурон Харемахет ғибадатханасын кеңейтті, ал оның ұлы Рамзес II Сфинкстің алдындағы шағын ғибадатханада стела орнатып, Тутанхамонның демалыс орнын өз пайдасына өткізген.
Гизадағы итальяндық, неміс және американдық концессиялар
1902 жылы Гастон Масперо басқаратын Мысыр ескіліктері қызметі рұқсаттарды тек мемлекеттік мекемелерді ұсынуға уәкілетті тұлғаларға ғана беру туралы шешім қабылдады. Сол жылдың қараша айында қызмет Гиза некрополіне үш ғалымға концессия берді. Олар – Турин мұражайынан итальяндық Эрнесто Шиапарелли, Лейпциг университетінен неміс Георг Штайндорф, оған Вильгельм Пелизеус қаржылай көмек көрсеткен, және Хёрст экспедициясынан американдық Джордж Рейснер болды. Бірнеше айдың ішінде Шиапарелли, Людвиг Борхарт (Штайндорфтың Мысырдағы өкілі) және Рейснер қатысқан Мена Хаус қонақүйінде өткен кездесуден кейін, аумақ концессионерлер арасында бөлістірілді.
Батыс өрістің бөлінісі
20 ғасырдың басында Гиза жазығындағы үш ең ірі пирамиданың көбінесе бұрынғы қазбалармен зерттелгені үшін таусылған деп есептелді, сондықтан Батыс зираты және оның жеке мастаба қабірлерінен тұратын жиынтығы жазықтың қазбадан әлі табылмайтын ең бай бөлігі деп саналды. Джордж Рейснердің әйелі Мэри, некропольдің үш ұзын шығыстан батысқа қарай созылған учаскелерін итальяндық, неміс және американдық экспедициялары арасында бөлу үшін шапкадан есімдер тартты. Шьяпареллиге ең оңтүстік жолақ, Борхардқа орталық жолақ, ал Рейснерге ең солтүстік жолақ бөлді.
Пирамидалардың бөлінісі
Пирамидаларды қазу құқығы сонымен қатар Шиапарелли, Борхарт және Рейснер арасында келісілді. Шиапарелли Кеуфудың Ұлы пирамидасын, оған қоса үш патшайымның пирамидаларын және оның Шығыс зиратының басым бөлігін қазу құқығын алды. Борхарт Хафре пирамидасын, оның жолын, Сфинксті және Сфинкспен байланысты ғибадатханаларды алды. Рейснер Менкауре пирамидасын, сондай-ақ оған қоса патшайымдардың пирамидаларын және пирамидалық ғибадатхананы, әрі Шиапареллидің Шығыс зиратының бір бөлігін иеленді. Болашақта туындаған кез келген дауларды инспектор Джеймс Куибелл шешуге міндетті болды, Борхарттың Маспероға жолдаған хатында көрсетілгендей.
Тез арада пайда болған
Бұл келісім 1905 жылға дейін сақталды, сонда Шиапарелли мен Франческо Балернидің қадағалауымен Гизада итальяндық қазба жұмыстары аяқталды. Итальяндықтар көбірек папирус табуға мүмкіндік беретін орындарға көшкендіктен, Батыс зиратының оңтүстік бөлігін Рейснер басқаратын американдықтарға берді.
Қазіргі қолданысы
1978 жылы Grateful Dead концерттер сериясын өткізді, кейін ол Rocking the Cradle: Egypt 1978 деп аталды. 2007 жылы колумбиялық әнші Шакира бұл кешенде шамамен 100 000 адамдық көрермен алдында өнер көрсетті. Кешен 2019 жылғы Африка Ұлттары кубогының және 2021 жылғы ерлер гандболының әлем чемпионатының финалдық құрастырылысына пайдаланылды. Египеттің туризм министрі 2021 жылдың соңына дейін кешенді жаңарту жоспарларын жариялады, осы арқылы Египетте туризмді дамытуға, сондай-ақ осы орынды қолжетімдірек және туристерге ыңғайлырақ етуге ниеттенді. Lonely Planet хабарлағандай, жаңарту жұмыстарына жаңа келушілер орталығы, экологиялық таза электр автобусы, мейрамхана («9 пирамидалар лаунжы»), сондай-ақ кинотеатр, қоғамдық дәретханалар, кешен аумағындағы бағыттар, тағам сататын көліктер, фототөбелер және тегін Wi-Fi кіреді. Жаңа нысан 4500 жылдық орынды жаңартудың жалпы жоспарының бір бөлігі болып табылады.