Индия жүжүбі – сипаттамасы мен таралуы

Кіріспе

Өсімдік түрі

Ziziphus mauritiana, сондай-ақ Үнді южубе деп аталады,

Ziziphus mauritiana – тікенді, мәңгі жасыл бұта немесе 15 метрге дейін биіктігі жететін кішкентай ағаш, діңінің диаметрі 40 см немесе одан да көп; жайылып өсетін қабақшасы, тікенді өскіндері және көптеген төмен салбыраған бұтақтары бар. Жемісінің пішіні мен мөлшері әртүрлі болады. Ол сорттарына байланысты сопақ, кері сопақ, созылыңқы немесе дөңгелек болуы мүмкін, ал ұзындығы 1-2,5 дюйм (2,5-6,25 см) аралығында өзгереді. Жемісінің қабығы ақ және кепшінделген. Жеміс толық піспеген кезде сәл шырынды және жағымды хош иіске ие. Жемістің қабығы тегіс, жылтыр, жұқа, бірақ тығыз. Бұл түрдің Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның Индо-Малайзия аймағында пайда болғаны есептеледі. Қазір ол Оңтүстік Африкадан Таяу Шығыс арқылы Үндістан субконтинентіне, Қытайға, Индомалайзияға және Австралия мен Тынық мұхиты аралдарына дейін Ескі әлем тропиктерінде кеңінен таралған. Rhamnaceae тұқымдасы азотты бекітетін ағаштар саналса, Ziziphus mauritiana тығыз тоғайлар құрап, Фиджи мен Австралияны қоса алғанда, кейбір аймақтарда жаулап алушы түрге айналуы мүмкін, сондай-ақ Солтүстік Австралияда кең таралған зиянды шөп болып саналады. Бұл тез өсетін, орташа өмір сүретін ағаш, оның биіктігі 3-12 метрге жетеді.

Ботаника

Зизиф Мавритания – орташа мөлшердегі, қарқынды өсетін, жылдам дамитын терең тамыры бар ағаш. Бұл түрдің биіктігі кең ауқымды, бұтақтан 1,5-2 метрге дейін, ал ағаш түрі 10-12 метрге жетеді, діңінің диаметрі шамамен 30 см. Z. mauritiana тік немесе жайылып өсе алады, әдемі иілген тікенді бұтақтары, зигзаг тәрізді шанақтары бар, тікенсіз немесе қысқа, өткір, тік немесе иілген тікендермен жабдықталуы мүмкін. Жапырақтарының мөлшері әртүрлі, жұмыртқа немесе эллипс пішіндес, ұшы дөңгелек, ал негізінде 3 бойлық басылған тамыры бар. Жапырақтарының (ұзындығы x ені) өлшемі, жас жапырақтан бастап қартайғанға дейін ~4,7 см x 2,5 см – 9,6 см x 7,3 см аралығында болады. Жапырақтардың үстіңгі жағы (адаксиалдық) майлы беткеймен терең жасыл түсті, ал астыңғы жағы (абаксиалдық) микроталшықтармен жабылған. Тоқылған абаксиалдық жапырақ беткейінің талшықтарының диаметрі ~5,6-7,1 микрометрді құрайды. Жақында М.С. Дубей және авторлар тобы абаксиалдық жапырақ бетінің микроталшықты морфологиясы супергидрофобтылық қасиетін көрсететінін және жапырақтардың "салқын шатыр" сипаттамасына үлес қосатынын хабарлады. Гүлдері ұсақ, сары, 5 құлпынайлы, көбінесе жапырақ қойнауларында екеу-үштен топталған. Гүлдері ақ немесе жасыл-ақ түсті, ал жемістері 2-3 см ұзындығында, 2 ұялы пиреннің айналасындағы жеуге жарамды ақ қабықшасы бар, қызғылт-қоңыр түсті. Ағаш су батпауына да, құрғақшылыққа да төзімді, жылдық жауын-шашын мөлшері 125-2225 мм аралығында өсе алады, бірақ жылдық жауын-шашын мөлшері 300-500 мм болатын аймақтарда кең таралған. Қытай мен Үндістанда жабайы ағаштар 1650 метр биіктікке дейін табылған. Үндістанда тірі қалу үшін ең төменгі көлеңке температурасы 7-13°C, ал ең жоғары температура 50°C. Зерттеулер көрсеткендей, бұл түр 9,2-ге дейін pH көрсеткіші бар сілтілі топырақта жақсы өседі. Дегенмен, бейтарап немесе сәл сілтілі pH-ы бар терең құмды-сазды топырақтар өсу үшін ең қолайлы деп есептеледі. Үндістанда ағаш құмды-сазды, бейтарап немесе сәл сілтілі топырақта ең жақсы өседі.

Ziziphus mauritiana is a medium sized tree that grows vigorously and has a rapidly developing taproot, a necessary adaptation to drought conditions. The species varies widely in height, from a bushy shrub 1.5 to 2 m tall, to a tree 10 to 12 m tall with a trunk diameter of about 30 cm. Z. mauritiana may be erect or wide spreading, with gracefully drooping thorny branches, zigzag branchlets, thornless or set with short, sharp straight or hooked spines. The leaves are of different size with ovate or elliptic shape with rounded apex, with 3 depressed longitudinal veins at the base. The size (length x width) of the leaves from the tender to senescent states ranges, ~4.7 cm x 2.5 cm 9.6 cm x 7.3 cm. The upper side (adaxial) of the leaves displays a deep green hue with an oily surface, while the lower side (abaxial) covered with micro fibers surface. The fiber diameter of matted abaxial leaf surface ranges, ~5.6 to 7.1 micrometers. Recently, M. C. Dubey et. al., reported that the micro fibrous surface morphology of the abaxial leaf surface exabits superhydrophobicity and contributes to the "cool roof" characteristics of the leaves. The flowers are tiny, yellow, 5 petalled and are usually in twos and threes in the leaf axils. Flowers are white or greenish white and the fruits are orange to brown, 2–3 cm long, with edible white pulp surrounding a 2 locular pyrene. The tree has a high tolerance to both water logging and drought and can grow where annual rainfall ranges from 125 to 2,225 mm, but is more widespread in areas with an annual rainfall of 300 to 500 mm. In China and India, wild trees are found up to an elevation of 5,400 ft (1,650 m). In India, the minimum shade temperature for survival is 7–13° and the maximum temperature is 50 °C. Studies report that this species flourishes in alkaline soils with a pH as high as 9.2. However, deep sandy loam to loamy soils with neutral or slightly alkaline pH are considered optimum for growth. In India, the tree grows best on sandy loam, neutral or slightly alkaline.

Репродуктивті биология

Кейбір сорттар таңертең ерте гүлдейді, ал басқалары күнінің соңына қарай гүлдейді. Гүлдері еркек бөлігі бірінші жетіледі. Сондықтан жеміс байлануы иіс және нектарға тартылған жәндіктер арқылы тозаңдануға байланысты. Үнді жужабының тозаңы қалың және ауыр болады. Ол ауамен таралмайды, оны бал аралары гүлден гүлге таратады. Үндістандағы көшет ағаштар жылына 5000-нан 10000-ға дейін кішкентай жеміс береді. Жақсы екпе ағаштар 30 000 жеміс бере алады. Үндістандағы ең жақсы сорт, оның жемісі әдетте бір фунтқа 30 (бір килограмға 66) шамасында келеді, жылына 175 фунт (77 кг) өнім береді. Ерекше күтім жемістің мөлшерін де, өнімділігін де арттырады.

Дүниежүзілік өндіріс және өнім

Үндістанның құрғақ және жартылай құрғақ аймақтары – индиялық жужубедің негізгі өндіріс аймақтары. 1984-1995 жылдары жақсартылған сорттардың арқасында 88 000 гектар жерде 0,9 миллион тонна өнім алынды. Бұл дақыл Пәкістан, Бангладеш және Африканың кейбір аймақтарында да өсіріледі. Солтүстік Үндістандағы ағаштар 10-20 жасқа толғанда жылына 80-200 кг жаңа жеміс береді. Үндістан мен Квинслендте гүлдер бал аралары үшін нектардың шағын көзі ретінде бағаланады. Бал ақ түсті және жағымды дәмді. Бер ағашының ағашы қатты, мықты, ұсақ түйірлі, жақсы пішінді, берік, ұзақ өмірлі және қызғылт түсті болады. Ол құдықтарды қаптауға, төсек жақтауларын, қайық қабырғаларын, ауыл шаруашылығы құралдарын, құрал тұтқаларын және басқа да токарлық бұйымдар жасауға қолданылған. Бұтақтары үй салуда каркас ретінде пайдаланылады, ал ағашынан 1 кг-ға 4900 ккал жылу беретін жақсы көмір жасалады. Сонымен қатар, бұл түр көптеген аймақтарда отын ретінде қолданылады. Тропикалық Африкада иілгіш бұтақтар сабаннан тоқылған үйлердің конустық шатырларын ұстап тұру үшін оралады, ал малды ұстау үшін тікенді қоршау қабырғаларын жасау үшін біріктіріледі. Жемістерін кесулерге және ойық жараларға жағады, өкпе аурулары мен қызбаға қолданады, тұз бен ащы бұрышпен араластырып, асқазанның бұзылуы мен өт ауруларына береді. Кептірілген піскен жемісі жеңіл дәрілік құрал ретінде қолданылады. Тұқымдары тыныштандыратын әсерге ие, жүктілік кезінде құсу, іш ауруы және лоқсығуды тоқтату үшін кейде айранмен бірге қабылданады. Олар диареяны тоқтатады және жараларға жақпа қолданады. Маймен араластырып, ревматизмге шалдыққан жерлерге сүртіп жағады. Жапырақтарын жақпа ретінде қолданады және бауыр ауруларына, астма мен қызбаға көмектеседі, ал катехумен бірге жараларға қолданылатын құрғатушы зат қажет болғанда қолданылады. Ащы, құрғатушы қабықтан жасалған қайнатпа диарея мен дизентерияны тоқтатуға және гингивитті жеңілдетуге қолданылады. Қабық пастасын жараларға жағады. Тамыры құрылысқа пайдалы. Тамырдан жасалған қайнатпа қызбаны түсіруге, таеницид және етеккірді келтіруге қолданылады, ал ұнтақталған тамырды жараларға сеуіп жағады. Тамыр қабығының шырыны подагра мен ревматизмді жеңілдетеді. Қабық немесе тамырдың үлкен дозасы уытты болуы мүмкін. Гүлдерден жасалған суды көзге тамшытады. Z. mauritiana тұқым майының майлы қышқыл метил эфирі АҚШ (ASTM D 6751 02, ASTM PS 121 99), Германия (DIN V 51606) және Еуропалық Одақ (EN 14214) стандарттарына сәйкес биодизельге қойылатын барлық негізгі талаптарды қанағаттандырады. Орташа май өнімділігі – 4,95 кг/ағаш немесе 1371 кг/гектар, ал құрғақ немесе жартылай құрғақ аймақтардың құрғақшылыққа төзімділігіне байланысты пайдалануға болады.

The major production regions for Indian jujube are the arid and semi arid regions of India. From 1984 to 1995 with improved cultivars the production was 0.9 million tonnes on a land of 88,000 ha. The crop is also grown in Pakistan, Bangladesh and parts of Africa. Trees in northern India yield 80 to 200 kg of fresh fruit/tree/year when the trees are in their prime bearing age of 10–20 years. In India and Queensland, the flowers are rated as a minor source of nectar for honeybees. The honey is light and of fair flavor. Ber timber is hard, strong, fine grained, fine textured, tough, durable, and reddish in colour. It has been used to line wells, to make legs for bedsteads, boat ribs, agricultural implements, tool handles, and other lathe turned items. The branches are used as framework in house construction and the wood makes good charcoal with a heat content of almost 4,900 kcal per kg. In addition, this species is used as firewood in many areas. In tropical Africa, the flexible branches are wrapped as retaining bands around conical thatched roofs of huts, and are twined together to form thorny corral walls to retain livestock. The fruits are applied on cuts and ulcers; are employed in pulmonary ailments and fevers; and, mixed with salt and chili peppers, are given in indigestion and biliousness. The dried ripe fruit is a mild laxative. The seeds are sedative and are taken, sometimes with buttermilk, to halt nausea, vomiting, and abdominal pains in pregnancy. They check diarrhea, and are poulticed on wounds. Mixed with oil, they are rubbed on rheumatic areas. The leaves are applied as poultices and are helpful in liver troubles, asthma and fever and, together with catechu, are administered when an astringent is needed, as on wounds. The bitter, astringent bark decoction is taken to halt diarrhea and dysentery and relieve gingivitis. The bark paste is applied on sores. The root is purgative. A root decoction is given as a febrifuge, taenicide and emmenagogue, and the powdered root is dusted on wounds. Juice of the root bark is said to alleviate gout and rheumatism. Strong doses of the bark or root may be toxic. An infusion of the flowers serves as an eye lotion. The fatty acid methyl ester of Z. mauritiana seed oil meets all of the major biodiesel requirements in the USA (ASTM D 6751 02, ASTM PS 121 99), Germany (DIN V 51606) and European Union (EN 14214). The average oil yield is 4.95 kg oil/tree or 1371 kg oil/hectare, and arid or semi arid regions may be utilised due to its drought resistance.

Зиянкестер мен аурулар

Жүзімнің ең үлкен жауы – жеміс шырыны. Кейбір сорттары басқаларына қарағанда оған көбірек ұшырайды, себебі шырындар ең үлкен, тәтті жемістерді артық жақсы көреді. Олардың 100% -ына шабуыл жасалуы мүмкін, ал көршілес ағаштағы кішірек, аз тәтті сорттың өнімнің 2% -ы ғана зақымдануы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, личинкалар топырақта қуыршаққа айналады және ағаш астындағы топырақты өңдеу бұл мәселені азайтуға көмектеседі. Инсектицидтерді үнемі және тиімді қолдану арқылы оны бақылауға болады. Жапырақ жейтін гусеница және жасыл гусеница жапырақтарға шабуыл жасайды. Кенелер бұтақтарда қабықша тәрізді ісіктер жасап, өсуді тежейді және жеміс өнімді азайтады. Шағын зиянкестерге жемісті тесіп жейтін шағын гусеница жатады. Ағаш паразиттік жүзіммен жабылуға бейім. Ұн тәрізді шілің жапырақтардың түсуіне және жемістердің құлауына себеп болады, бірақ оны тиімді бақылауға болады. Басқа ауруларға қара көбелек, қоңыр шіру және жапырақ дақтары жатады. Жапырақ дақтары Cercospora spp. және Isariopsis indica var. zizyphi жұқтырудан пайда болады. 1973 жылы Пуна университеті маңында жүзімде микоплазмаға ұқсас организммен туындаған «сырға толу» ауруы анықталды. Бұл аурудың аурулы сабауларды сау Z. mauritiana көшеттеріне жапсыру арқылы таралатыны дәлелденді. Phakopsora zizyphivulgaris қоздырған жапырақ тотығы Пенджабтағы барлық коммерциялық сорттарда жеңілден ауырға дейін кездеседі. Сақтау кезінде жемістерде саңырауқұлақтан дақтар пайда болуы мүмкін. Жемістердің шіруіне Fusarium spp., Nigrospora oryzae, Epicoccum nigrum және Glomerella cingulata себеп болады.