Кіріспе

Cricetidae тұқымына жататын сүтқоректілер туысы, Cricetinae хомстері кіші туысына жататын кеміргіштер туысы, Cricetidae үлкен туысының бір бөлімі – Орталық Азияға тән, экстремалды температураға ерекше бейімделген шағын хомяктердің тегі. Олар топта тіршілік ететін жалғыз белгілі хомяктер және кейде ұрпақ тәрбиелеуде еркектердің маңызды үлесіне сенеді. Олар түнгі жануарлар және жыл бойы белсенді, қыста ұйқыға түспейді. Phodopus түрлері, Cricetulus, Allocricetulus және Tscherskia туыстарындағы мүшелерімен бірге, кішкентай өлшемдеріне байланысты (шамамен) карлик хомяктар деп аталады. Үш түрі де кеңінен таралған және көптеп кездеседі, сондай-ақ IUCN Қызыл тізіміндегі ең аз қорғалатын түрлердің қатарына (LC) жатады, ал олардың үлкен туысы – алтын хомяк, үй жануары ретінде ұсталады және Күмәнді түрлер (VU) тізіміне енген. Олар кішкентай дене мөлшері, қысқа құйрықтары және жүнмен жабылған аяқтарымен басқа хомяктардан ерекшеленеді, молекулалық деректер олардың тегі кемінде 8,5 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Геррит Смит Миллер 1910 жылы Phodopus туысын алғаш сипаттап, Cricetulus bedfordiae түрін типтік түр ретінде белгіледі. Phodopus туысы Cricetinae туысындағы үш жақсы қолдау тапқан тектің бірі болып табылады, ал қалған екеуі – Mesocricetus туысы және Cricetus туысқан тобы (Cricetus, Tscherskia, Allocricetulus және Cricetulus). Хромосомалық талдау осы үш тектің жарамдылығын растайды. Phodopus, басқа барлық Cricetinae-ге бауыр (яғни, осы кладада бірінші бөлініп шыққан тектің бірі). Зерттеушілер бірнеше молекулалық мерзімдеу әдістерін қолданып, Phodopus тегінің 8,5–12,2 миллион жыл бұрын пайда болғанын анықтады. Басқа генетикалық мерзімдеу талдаулары 13,5–14,1 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Туысқа жатқызылатын қазбалар шамамен 2,5 миллион жыл бұрын белгісіз болған, бірақ қалдықтарды дұрыс анықтамау ескі қазбалардың жоқтығына себеп болуы мүмкін. Кладограммада көрсетілгендей, Phodopus roborovskii, Phodopus campbelli + Phodopus sungorus-қа бауыр. P. campbelli-нің түр ретінде жарамдылығы күмәнді. Кейбір биологтар оны P. sungorus-тың кіші түрі деп санайды. Нейман және басқалар. P. roborovskii, керісінше, кіші сүтқоректілер арасындағы туыстарға тән генетикалық айырмашылық деңгейлеріне ие. P. roborovskii морфологиялық (мысалы, кішкентай дене мөлшері және түк жабыны) және экологиялық (құмды, шөлейтті орталарды ұнатады) жағынан да басқа түрлерден ерекшеленеді. P. roborovskii 2n=34 хромосомаға ие. Осы себептерге байланысты Нейман және басқалар. P. sungorus және P. roborovskii. P. Campbelli-нің жарамдылығы күмәнді және кейде P. sungorus-тың кіші түрі ретінде қарастырылады. Phodopus түрлерінің тұрақты жалпы атаулары жоқ, тіпті биологтар арасында да. "Джунгар" (немесе "Джунгар" немесе "Жунгар") және "Сибир" терминдері ғылыми әдебиетте P. sungorus және P. campbelli екеуіне де қолданылған, ал үш түр де "далалық" хомяктар деп аталған. P. sungorus мынадай атаулармен белгілі: Джунгар [немесе Джунгар] P. campbelli мынадай атаулармен белгілі: Джунгар [немесе Джунгар] хомяк. Құрсақ бөлігіндегі түк сұр, ал түк түсі көбею кезінде сұрға айналады.

Экстремалды ортаға бейімделу

Phodopus түрлері маусымдық температураның шектен тыс өзгеруіне және құрғақшылыққа бейімделген морфологиялық, физиологиялық және мінез-құлық ерекшеліктерін көрсетеді. Қыстың суығынан өмір сүру үшін олар шар тәрізді, тығыз денеге және тері мен майдан тұратын жақсы оқшаулағыш қабатқа ие болған. Жазда да, қыста да су тапшы, сондықтан бұл хомяктар суды аз шығындау арқылы, зәрді шоғырландыру қабілетін дамытқан. Олар сонымен қатар өсімдіктердің басқа бөліктерін және жәндіктерді де жейді.

Тіршілік ету орындары мен қорғау жағдайы

Phodopus түрлері Монғолияның таулы ормандары, далалары және жартылай шөлдерінде, сондай-ақ Қытайдың іргелес аймақтарында, Қазақстанның солтүстік-шығысында және Батыс Сібірдің Түва мен Даурияның төмендіктерінің оңтүстік бөлігінде қоныстанды. Барлық үш түр де кеңінен таралған, бірақ оқшауланған жергілікті популяциялары да бар. Үш түрдің де саны көп деп есептеледі және IUCN Қызыл тізімінде «Ең аз уайым тудыратын» (LC) санатында тіркелген. Олардың барлығы қорғалатын аумақтарда, кем дегенде Моңғолияда кездеседі және олардың өмір сүруіне елеулі қауіп төндірмейді деп саналады. Популяцияларының жағдайы мен динамикасы нақты болмағандықтан, кейбір түрлер уайым тудыратын түрлер ретінде қарастырылады (мысалы, Қазақстан үкіметі P. roborovskii-ді мониторингтен өткізуді талап етеді). Кейбір түрлердің таралған ареалы азайған, тіпті ауыл шаруашылығы зиянкестері ретінде немесе мекендеу ортасын жою салдарынан жойылып кеткен болуы мүмкін.

Адамдармен өзара іс-қимыл

Phodopus-тың кейбір популяциялары мен түрлері, мысалы P. campbelli, адам саны сирек және егін шаруашылығына жарамсыз аймақтарда қоныстанғандықтан, адамдармен байланысы аз. Phodopus түрлері маңызды зертханалық организмдерге айналды. Олар фотопериодтың гормоналды бақылауының эволюциясы, маусымдық физиологиялық және мінез-құлық өзгерістері, әлеуметтік өмір сүру, екі ата-ананың бала күтімі және мінез-құлық экологиясы үшін тамаша модельдік жүйе ұсынады. Phodopus түрлерінің хромосома саны аз және оларды анықтау оңай болғандықтан, цитогенетика және қатерлі ісіктерді зерттеуде қолданылады. Олардың суыққа төзімділігі жоғары болғандықтан, дене температурасын реттеуді зерттеу үшін пайдаланылады. Зертханадағы бір жануарлар тобында гликозурия және кетонурия дербес дамыды және бұл қант диабетінің моделі ретінде қолданылды. Phodopus-ты зертханада алғаш рет пайдалану Кеңес Одағы Ғылым академиясының Зоологиялық институтында Ленинградта құрылған өсіру орталығынан бастау алды. Бұл жануарлар басқа еуропалық зертханалық орталықтарды құру үшін негіз болды. Олардың Тува және Сібірде ұсталғандығы және P. sungorus campbelli деп белгіленгендігі айтылады. P. sungorus және P. campbelli екеуі де зерттеу үшін танымал жануарлар, әсіресе олардың мінез-құлық және физиологиялық ерекшеліктері жемісті салыстыру зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік береді. Жақында ғана P. roborovskii де маңызды зерттеу жануарына айналды.