Кіріспе

Вьетнам мәдениетінің атау салттары Топонимдер

Дәстүрлі вьетнамдық жеке есімдер, әдетте шығыс атаулар ретімен қолданылатын үш бөліктен тұрады. Тегі (әдетте әкелік, бірақ аналық туыстық, ажырасу, жалғыз ананың балалары немесе бала әкесінің тегін қаламаған жағдайда. Әкелік тегі аналық тегімен біріктіріліп, күрделі тег құралуы мүмкін). Орта аты (әдетте бір атау, бірақ кейбіреулерінде орта аты жоқ). Есім (әдетте бір атау, бірақ кейбіреулерінде бірнеше есім болуы мүмкін). Бірақ барлық есім де осы үлгіге сәйкес келе бермейді. Мысалы: Нгуен Трайдың тегі – Нгуен, есімі – Трай. Оның орта аты жоқ. Фам Бинь Миньдің тегі – Фам, есімі – Бинь Минь. Оның орта аты жоқ. Нгуен Ван Куеттың тегі – Нгуен, орта аты – Ван, есімі – Кует. Нгуен Нгок Чыонг Сонның тегі – Нгуен, орта аты – Нгок, есімі – Чыонг Сон. Хоанг Фу Нгок Туонг (вьетнамдық ақынның) тегі – Хоанг Фу (табиғи күрделі тег), орта аты – Нгок, есімі – Туонг. Кейде оның тегі Хоангпен шатастырылады. Чан Ле Куок Тоанның күрделі тегі Чан (әкесінен) және Ле (анасынан) біріктірілген, орта аты – Куок, есімі – Тоан. "Тегі бірінші" жазу тәртібі Шығыс Азия мәдени аймағында немесе Синосферада кең таралған; бірақ "орта аты" қытай және корей есімдерінде сирек кездеседі, ал жапон есімдерінде одан да сирек. Адамдарды толық атымен, есімімен немесе иерархиялық сөзбен атауға болады, бұл әдетте туыстық немесе әулеттік байланысты білдіреді, бірақ есім арқылы атау жиірек қолданылады, әсіресе туыстық байланыс белгісіз болғанда. Көбінесе бейресми жағдайларда немесе Батыс елдерінде есім алдымен, содан кейін тегі жазылуы мүмкін, мысалы, Чау Буй немесе Тхань Чан. Вьетнам тілі – тональды, сондықтан вьетнамдық есімдер де тональды. Бірдей жазылған, бірақ әртүрлі тонмен айтылатын есімдер әртүрлі мағыналарды білдіреді, бұл Вьетнамнан тыс жерлерде әдеттегідей диакритикалық белгілер алынғанда шатасуға себеп болуы мүмкін (мысалы, Доан және Доан, екеуі де диакритикалық белгілер алынғанда Доан болады). Сонымен қатар, кейбір вьетнамдық есімдерді тек контекст арқылы немесе оларға сәйкес chữ Hán арқылы ғана ажыратуға болады, мысалы 夏 (Ха) немесе 賀 (Ха). Вьетнам азаматтығына өтініш берген әрбір адам вьетнамдық есімді қабылдауы керек. Вьетнамдық есімдер қытай билігі кезінде ерте қабылданған Хан Ном әрпіне сәйкес келеді. Вьетнам жазуы толық транслитерацияланған (романдық жазуға көшірілген), өйткені бұрынғы жазу, chữ Nôm, француз отарлық кезеңінде міндетті болған chữ Quốc ngữмен ауыстырылды.

Тегі немесе аты

Қытай әулеттерімен тарихи байланысқа байланысты вьетнамдық есімдер орта қытай тілінен шыққан. Отбасылық тегі (tên họ) бірінші болып жазылады және дәстүрлі түрде әкесінен балаларына әкелік желі бойынша беріледі, бірақ ерекшеліктер де болуы мүмкін. Қазіргі уақытта қолданыста шамамен 100 тег бар деп есептеледі, бірақ олардың кейбіреулері басқаларына қарағанда әлдеқайда көп таралған. 2005 жылы Нгуен тегі ең көп таралған (40%) деп бағаланды. Ең көп таралған үш тегтің кең таралған себебі – адамдардың тарихтағы белгілі бір әулеттерге адалдығын көрсету үшін императорлардың тегін қабылдауы. Көптеген буын бойында осы тегтер мәңгілікке тоқталды. Төменде вьетнамдықтар арасында ең көп таралған тегтер, олардың chữ Quốc ngữ әліпбисімен жазылуы және қазір қолданылмайтын сәйкес Hán Nôm таңбалары келтірілген. Бұл деректер Вьетнам әлеуметтік ғылымдар баспасынан (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội) 2022 жылы жарық көрген «100 họ phổ biến ở Việt Nam» (Вьетнамдағы 100 ең танымал тег/отбасылық аты) зерттеуінен алынған.

+Вьетнамдық тегтердің таралу жиілігі (2022)
Рангі Тегі/Туыс аты Chữ Hán Nôm Пайыздық үлесі
1 Nguyễn 阮 31.5%
2 Trần 陳 10.9%
3 Lê 黎 8.9%
4 Phạm 范 5.9%
5 Hoàng / Huỳnh 黃 5.1%
6 Vũ / Võ 武 4.9%
7 Phan 潘 2.8%
8 Trương 張 2.2%
9 Bùi 裴 2.1%
10 Đặng 鄧 1.9%
11 Đỗ 杜 1.9%
12 Ngô 吳 1.7%
13 Hồ 胡 1.5%
14 Dương 楊 1.4%
15 Đinh 丁 1.0%

+Вьетнамдық тегтердің таралу жиілігі (2005)
Рангі Тегі/Туыс аты Chữ Hán Nôm Пайыздық үлесі
1 Nguyễn 阮 38.4%
2 Trần 陳 10.3%
3 Lê 黎 8.2%
4 Phạm 范 6.7%
5 Hoàng/Huỳnh 黃 5.5%
6 Phan 潘 4.0%
7 Vũ/Võ 武 3.4%
8 Đặng 鄧 3.1%
9 Bùi 裴 2.5%
10 Đỗ 杜 2.1%
11 Hồ 胡 1.3%
12 Ngô 吳 1.3%
13 Dương 楊 1.0%
14 Lý 李 0.5%

2005 жылы осы 14 тег Вьетнам халқының шамамен 90% құрады. Төмендегі тізімде аз таралған тегтер әліппелік тәртіппен келтірілген, олар 2005 жылы қалған 10% құрады, ал қазір (2022) 16,3% құрайды:

Индекстеу және сұрыптау ағылшын тілінде

Ағылшын тіліндегі Чикаго стилінің нұсқаулығына сәйкес, вьетнамдық есімдер "аталық аты, содан кейін тегі + орта аты" ретімен тізімделеді, ал туыстық атына сілтеме жасалады. Нго Дин Дьем "Дьем, Нго Дин" және Во Нгуен Гиап "Гиап, Во Нгуен" деп көрсетіледі. Вьетнам тілінде вьетнамдық есімдер де әдетте осы ретпен сұрыпталады. Бірақ қазіргі уақытта вьетнамдық есімдер, әсіресе БАҚ-та (телевизия, веб-сайт, әлеуметтік желілер) және спорттық жарыстарда, тегінің бөлігін нақты анықтау үшін, батыс стилінде "орта аты, содан кейін тегі" немесе шығыс стилінде "тегі, содан кейін орта аты" ретімен тізімделеді. Бұл әдіс жарыстардағы қытай немесе корей есімдеріне ұқсас. Мысалы:

+ Бір ғана тегі бар есімдер

| Вьетнамша аты (шығыс реті) | Ағылшынша аты | Толық аты | Тегі | Орта аты + Аталық аты | Қысқартылған | Шығыс реті | Батыс реті | Толық аты | Қысқартылған | Толық аты | Қысқартылған |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Phạm Tuân | Phạm Tuân | Phạm Tuân | Phạm | | P. Tuân | Phạm Tuân | P. Tuân | PHAM Tuan | PHAM T. Tuan | PHAM T. | PHAM |
| Hoàng Xuân Vinh | Hoàng Xuân Vinh | Hoàng Xuân Vinh | Hoàng | | H. Xuân Vinh | HOANG Xuan Vinh | HOANG X. V. Xuan Vinh | HOANGX. V. | HOANG |
| Nguyễn Văn Toàn | Nguyễn Văn Toàn | Nguyễn Văn Toàn | Nguyễn | Văn Toàn | N. Văn Toàn | NGUYEN Van Toan | NGUYEN V. T. Van Toan | NGUYENV. T. | NGUYEN |
| Lê Quang Liêm | Lê Quang Liêm | Lê Quang Liêm | Lê | Quang Liêm | L. Quang Liêm | LE Quang Liem | LE Q. L. Quang Liem | LEQ. L. | LE |
| Nguyễn Ngọc Trường Sơn | Nguyễn Ngọc Trường Sơn | Nguyễn Ngọc Trường Sơn | Nguyễn | Ngọc Trường Sơn | N. Ngọc Trường Sơn | N. N. Trường Sơn | | | | | |

Егер адамның толық аты үш сөзден артық болса, кейде орта аты да қысқартылады, нәтижесінде қысқартылмаған есімнің бөлігі екі сөзден тұрады және тым ұзақ болмайды.

NGUYEN Ngoc Truong Son | NGUYEN N. T. S. Ngoc Truong Son | NGUYENN. T. S. | NGUYEN |
|---|---|---|---|
| Nguyễn Thị Ánh Viên | Nguyễn Thị Ánh Viên | Nguyễn Thị Ánh Viên | Nguyễn | Thị Ánh Viên | N. Thị Ánh Viên | N. T. Ánh Viên | NGUYEN Thi Anh Vien | NGUYEN T. A. V. | NGUYENT. A. V. | NGUYEN |

"Thị" (氏) сөзі "осы (тегі) туыстық желінің адамы" дегенді білдіреді (португал тіліндегі "da Silva" немесе голланд тіліндегі "van" сияқты), және соңғы уақыттарда қазіргі заманғы вьетнамдық әйелдер бұл сөзді ұнатпайды, сондықтан олар толық атын жазғанда "Thị" сөзін қысқартып жазады (мысалы, Nguyễn T. Ánh Viên, N. T. Ánh Viên) немесе толық атын жазғанда "Thị" сөзін мүлдем жіберіп, өздерін атайды (мысалы, Nguyễn Ánh Viên).

NGUYEN Thi Lieu | NGUYEN T. L. Thi Lieu | NGUYENT. L. | NGUYEN |

+ Құрама тегі бар есімдер

| Вьетнамша аты (шығыс реті) | Ағылшынша аты | Ескертулер | Толық аты | Тегі | Орта аты + Аталық аты | Қысқартылған | Шығыс реті | Батыс реті | Толық аты | Қысқартылған |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tôn Thất Thuyết | Tôn Thất Thuyết | | Tôn Thất Thuyết | Tôn Thất | | T. T. Thuyết | TON THAT Thuyet | TON THAT T. Thuyet | TON THATT. | TON THAT |
| Trần Lê Quốc Toàn | Trần Lê Quốc Toàn | | Trần Lê Quốc Toàn | Trần Lê | Quốc Toàn | T. L. Quốc Toàn | TRAN LE Quoc Toan | TRAN LE Q. T. Quoc Toan | TRAN LEQ. T. | TRAN LE |
| Bùi Hoàng Việt Anh | Bùi Hoàng Việt Anh | | Bùi Hoàng Việt Anh | Bùi Hoàng | Việt Anh | B. H. Việt Anh | BUI HOANG Viet Anh | BUI HOANG V. A. Viet Anh | BUI HOANGV. A. | BUI HOANG |
| Tôn Nữ Thị Ninh | Tôn Nữ Thị Ninh | | Tôn Nữ Thị Ninh | Tôn Nữ | Thị Ninh | T. N. Thị Ninh | T. N. T. Ninh | TON NU Thi Ninh | TON NU T. N. Thi Ninh | TON NUT. N. | TON NU |

"Thị" (氏) сөзі "осы (тегі) туыстық желінің адамы" дегенді білдіреді (португал тіліндегі "da Silva" немесе голланд тіліндегі "van" сияқты), және соңғы уақыттарда қазіргі заманғы вьетнамдық әйелдер бұл сөзді ұнатпайды, сондықтан олар толық атын жазғанда "Thị" сөзін қысқартып жазады (мысалы, Nguyễn T. Ánh Viên, N. T. Ánh Viên) немесе толық атын жазғанда "Thị" сөзін мүлдем жіберіп, өздерін атайды (мысалы, Nguyễn Ánh Viên).