Кіріспе

Ғылым теориясының сынақтан өтетін болжамдар жасау қабілеті ғылым философиясы аясында болжау күші деп аталады. Бұл ұғым, сынақтан өтетін болжамдар жасау арқылы ғылыми теорияның күші, құбылыстарды кейіннен түсіндіруге немесе сипаттауға бағытталған түсіндіру күшінен және сипаттамалық күштен өзгеше. Ол теориялық түсінікті алдын ала сынауға мүмкіндік береді.

Мысалдар

Теорияның болжау қабілетінің классикалық мысалы – Ньютонның гравитация теориясына негізделген математиктер Джон Коуч Адамс пен Урбен Ле Верьердің болжаулары нәтижесінде Нептунның табылуы. Теориялардың немесе модельдердің болжау қабілетінің тағы бір мысалы – Дмитрий Менделеевтің бұрын ашылмаған химиялық элементтер мен олардың қасиеттерін болжау үшін өзінің периодтық кестесін пайдалануы. Ол көбінесе дұрыс болғанымен, теллур мен йодтың салыстырмалы атомдық массаларын дұрыс бағаламады. Сонымен қатар, Чарльз Дарвин табиғи іріктеу арқылы эволюция туралы білімін қолданып, егер гүлдерінде ұзын шұңқыры бар өсімдік (Angraecum sesquipedale) болса, оны қоректендіру және тозаңдау үшін 30 см тұмсықты қосымша жануар да болуы керек деп болжады. Оның қайтыс болғаннан кейін 20 жыл өткен соң, дәл осылай істейтін (Xanthopan morganii) түрi табылды. Болжау қабілетінің тағы бір мысалы – Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясының болжамы, яғни жарық сәулесі күшті гравитациялық өріс әсерінен иіледі. Бұл 1919 жылдың 29 мамырындағы күн тұтылуы кезінде Бразилиядағы Собрал қаласына және Атлантика мұхитындағы Принсипи аралына жұлдыздардың орналасуын өлшеу үшін жасалған экспедиция арқылы эксперименттік түрде расталды, мұнда астрофизик Артур Эддингтон жасаған байқаулар Эйнштейннің болжамдарын қолдайтын сияқты болды. Бірқатар ғалымдар өлшеулерде кемшіліктер болғанын сынағанмен, деректерді заманауи қайта талдау Эддингтонның деректерді талдауының дұрыс екенін көрсетті. Кейіннен радиоинтерферометрия арқылы жасалған нақтырақ өлшеулер болжамды жоғары дәлдікпен растады.

Қолданбалар

Теорияның болжамдық күші қолданбалармен тығыз байланысты. Жалпы салыстырмалылық теориясы жарықтың иілуін ғана емес, сонымен қатар бірнеше басқа да құбылыстарды болжайды. Жақында спутниктердің өзіндік уақытын есептеу GPS жүйесі арқылы орналасуды анықтау әдісіне енгізілген, сәтті өлшенген болжамға айналды. Егер теорияның болжамдық күші болмаса, оны қолданбаларда пайдалану мүмкін емес.