Кіріспе

Лезги тілі, Ресейдің оңтүстік Дагестаны

Табасаран (кейде Табассаран деп те жазылады) – лезги тобына жататын Солтүстік-Шығыс Кавказ тілі. Оған Ресей Федерациясының Дагестан Республикасының оңтүстік бөлігінде тұратын табасаран халқы сөйлейді. Екі негізгі диалекті бар: Солтүстік (Ханаг) және Оңтүстік Табасаран. Оның әдеби тілі Оңтүстік диалектіге негізделген, ол Дагестанның ресми тілдерінің бірі. Табасаран – ергативті тіл. Етістіктер сан, тұлға және (Солтүстік Табасаранда) класс бойынша жатқан сөзбен келіседі. Солтүстік Табасаранда екі зат есім классы (яғни грамматикалық жынысы) бар, ал Оңтүстік Табасаранда зат есім классы / жынысы жоқ.

Географиялық таралуы

Ол Жоғарғы Рубас өзенінің және Жоғарғы Чирах өзенінің алабында сөйленеді.

Грамматика

Табасаранның ағын S типіндегі белсенді тіл болуы әбден мүмкін. Табасаран Гиннес рекордтар кітабына әлемдегі ең үлкен жағдайлар жүйесі ретінде, 48 жағдаймен енгізілген. Хелмслев (1935) Табасаранда 52 жағдайдың ("эмпирикалық максимум", егер 2-еуі тек сын есімдерде кездесетін болса) бар екенін мәлімдеді. Дегенмен, мұндай мәлімдемелер "жағдай" терминінің шала талданғандығына негізделген, ал Tsez сияқты басқа тілдерде осындай анықтамалар бойынша одан да көп жағдайлар саны болуы мүмкін. Комри мен Полинский (1998) жүйені оңтүстік диалекттерде (стандартты тілді қоса алғанда) 14 жағдай морфемасы, ал солтүстік диалекттерде 15 жағдай морфемасы бар деп талдады. Оларға 4 негізгі / аргументтік жағдайлар (абсолютив, ергатив, генетив n және датив z) кіреді. Абсолютив – сөздік түрі. Ергатив, ережесіз болуы мүмкін, бірақ әдетте i әрпімен аяқталады, ол барлық басқа жағдайлардың түбірі болып табылады. Сондай-ақ, 7 немесе 8 орындық жағдай жұрнақтары бар: ʔ 'ішінде', xy 'үстінде', h 'жанында / алдында' (оңтүстікте 'үстінде'мен араласады), ʔin 'үстінде' (көлденең), k 'үстінде' (тік), kk 'астында', q 'артында' және 'арасында'. Орындық жағдайлар қосымша жұрнақтарды – 21 немесе 24 комбинация үшін аллативті na немесе аблативті an қабылдауы мүмкін. Бұлардың барлығы, сондай-ақ датив, орынды дәл емес деп көрсету үшін қосымша di жұрнағын қабылдауы мүмкін, нәтижесінде оңтүстікте 47, ал солтүстікте 53 жағдай жұрнақтарының комбинациясы пайда болады.