Кіріспе

Қатысқан шалғынды далалар, саванналар және бұталы жерлер Канада мен АҚШ-тың экожүйесі. Бұл мақала Солтүстік Америкадағы осы биомға арналған. Осыған ұқсас биомдар Ресейдің далалардың солтүстігінде (орман-даласында) және Канаданың солтүстігінде де кездеседі.

Анықтамалар

1999 жылы жарияланған Канаданың экологиялық негіздемесіне сәйкес, Аспен паркленд экорегионы (#156) – Прерия экозонасының ең үлкен және ең солтүстік бөлігі болып табылады. Бұл анықтама доға тәрізді аймақты қамтиды (яғни, WWF-тің орталық және тау етегіндегі паркленд аймақтарын қоса, бірақ Бейбітшілік өзені аймағын қамтамайды). Климатпен ішінара анықталған бұл аймақтың 1999 жылғы орташа жылдық температурасы шамамен 1,5°C болды, ал жауын-шашын мөлшері жылына 400-500 мм аралығында құбылды. Оған Альберта провинциясының Ред-Дир және Эдмонтон қалалары; Альберта-Саскачеван шекарасындағы Ллойдминстер қаласы; Саскачеван провинциясының Норт-Баттлфорд, Саскатун, Гумбольдт және Йорктон қалалары; сондай-ақ Манитоба провинциясының Брэндон қаласы ірі халық орталықтары ретінде кіреді және жалпы халық саны 1,689 миллион адамды құрайды. Осы анықтама бойынша, Альберта провинциясында осы экорегионның шамамен бөлігі орналасқан. Дүниежүзілік табиғат қорының мәліметінше, Канаданың Аспен ормандары мен парклендтері (NA0802) Канаданың экологиялық негіздемесінде қолданылатын сегіз экорегионды қамтиды: Бейбітшілік төмендігі, Батыс бореалдық аймақ, Бореалдық ауысу аймағы, Интерлейк жазығы, Аспен паркленді, Оңтүстік-Батыс Манитобаның жоталары (TEC 138, 143, 149, 155, 156, 161, 163 және 164). Бұл экорегиондар Бореалдық жазық экозонасы мен Прериялар экозонасында орналасқан (Экологиялық стратификация жұмыс тобы, 1995). Бореалдық бөлімдеріне Манитобаның төмендіктері, Аспен емендігі, Аспен тоғайы, аралас ормандар және Төменгі таулы аймақтар (15 17, 18a және 19a) жатады.

Орнату

Аспан паркі биомы Прерия провинциялары арқылы 500 км-ден аспайтын тар жолақ бойымен созылады, бірақ батысқа қарай, әсіресе Альбертада кеңейе түседі. Бұл көптеген кішкентай көлдер мен тоғандарға толы төбелі ландшафт. Эдмонтон және Саскатун қалалары осы биомда толығымен орналасқан ең ірі қалалар, ал Виннипег қаласы батыста және оңтүстікте биік шөптік даламен, солтүстік-шығыста аспан паркімен шектеседі, ал Калгари қаласы шығыста даламен, батыста Футхиллс паркімен шектеседі. Аспан паркінің үш негізгі бөлігі бар: Бейбітшілік өзені, Орталық және Футхиллс. Орталық парк – ең үлкен бөлігі және Альберта, Саскачеван және Манитоба арқылы өтетін аспан паркінің негізгі жолағының бір бөлігі, оңтүстікте даламен және солтүстікте бореальдық орманмен шектеседі. Бейбітшілік өзені аймағы провинцияның Бейбітшілік өзені аймағында орналасқан, шекарадан шығыс Британ Колумбиясына дейін созылады және толығымен бореальдық орманмен қоршалған, Орталық парктен бөліп тұрады, ол 58°N 116°W координатасындағы Форт Вермильонға дейін солтүстікке қарай созылады. Футхиллс паркі Роки тауларының етегін, оңтүстікке қарай Уотертон көлдері ұлттық паркіне дейін қамтиды.

Климат

Өңірде ылғалды континенталды климат және субалды төменгі боралдық өтпелі шалғындық экоклимат қатар жүреді. Жазда ыстық, қысқа болып, қыста ұзақ және суық болуы мүмкін. Жылдық орташа температура диапазоны , жазғы температура диапазоны , ал қысқы температура диапазоны . Альбертаның солтүстік-батысындағы Бейбітшілік өзені аймағы және Британдық Колумбияның Солтүстік ішкі аймағының солтүстік-шығыс бөлігіндегі климат ең суық, бірақ кең аумақта егістік шаруашылығына мүмкіндік береді. Манитобаның оңтүстік-батысындағы аудан ең жылы болып табылады. Жылдық жауын-шашын мөлшері әдетте аралығында болады. Фескуйлық дала – өсімдіктердің алуан түрлігіне бай жайылым, ол парктің астындағы бай топырақтың қалыптасуына негіз болады. Орман және ылғалды жерлермен тығыз байланысты болғандықтан, бұл көптеген өсімдіктер үшін таңдаулы орын және жануарлар әлемінің көп түрлілігі үшін қолайлы мекенжай немесе үйі. Топырақтың байлығы және жауын-шашынның артуы фескуйлық шөптің табиғи өсуіне жағдай жасайды, бірақ ылғалдылық деңгейі және жайылымдық қысым сияқты өзгермелі жағдайлар екіншілік өсімдік түрлерінің енуіне мүмкіндік береді. Фескуйлық далада көптеген шөптер мен сабандар өседі. Қабыршақты және тасты жерлер парри сұлы шөбі үшін қолайлы. Құрғақ жерлер маусымдық, шошқақұйрықты және сүңгі шөптерін жақсы көреді. Сулы жерлер көбінесе жұқа бидай шөптерімен және ағаш сұлы шөптерімен жабылған. Бұл шалғынды жерлерде бүлдірген мен қар жидектері жиі кездеседі. Орманды немесе тоғайлы аймақ дірілдеп тұрған аспан (Populus tremuloides), бальзамдық тал (Populus balsamifera), басқа да талдар мен шыршалармен басым, бірақ қағаз қайың (Betula papyrifera) сияқты басқа да ағаш түрлері де кездеседі. Қайыңдар, көбінесе қарағай мен қарағай, құмды топырақ жағдайы бар жерлерде өседі. Басқа жергілікті түрлерге қорапша, тамарак және сабан жатады, ал өңірдің оңтүстік-шығысындағы тау етегіндегі аймақтарда, мысалы, Тортл Маунтин немесе Спраусс Вудс провинциялық паркінде ақ шырша мен балсам шыршасының ормандары бар, бірақ орман өртенген жерлерде дірілдеп тұрған аспан басым болады. Соңғы 100 жылда егіншілікпен айналыспайтын далалық алқаптарда орманның жайылымға шаққандағы үлесі біршама артты. Бұл өсімнің бір бөлігі далалық өрттердің азаюына байланысты, бұл өрттер аспан тоғайларының шетіндегі жаңа көшеттерді жойды. Сондай-ақ, фермерлердің желден қорғану үшін ағаштар отырғызуы да кең таралған. Аспан тоғайлары орта және кішкентай бұталардан, кейбір шөптерден және жер жамылғысынан тұратын кең көлемді астыңғы қабатты қамтамасыз етеді. Шырша басым орманды жерлерде көбірек қышқыл және қоректік заттар аз топырақ пен тығыз шатырлардың салдарынан тығыз астыңғы қабат көбінесе дамымайды, бұл орман төңірегіне жететін күн сәулесін азайтады. Дегенмен, қарағай мен шырша аралас өсетін жерлерде, әлі де тығыз астыңғы қабат өркендей алады. Аралас ағаш астыңғы қабаты, оны осылай атайды, аспан саябағындағы орман жануарларының ең көп түрлілігін қамтамасыз етеді. Қызыл озиер догвуд, құйрықты сабан, саскатун, шокшерри және пинчерри сияқты ірі бұталар, сондай-ақ тікенді роза, қар жидек, құйрықты фасон және биік бұталық кранберри сияқты кішкентай бұталар тығыз бауырмалы астыңғы қабатты құрайды. Тығыз бұталар – аспан ағаштары басым орманның ерекшелігі. Орманды жерлерде кездесетін жалпы шөптерге мыналар жатады: Линдлидің астеры (Aster ciliolatus), солтүстік белді шөп (Galium boreale), бұршақ жүзім, Батыс Канаданың қызғылт түсті (Viola canadensis), шөптер және бұршақ. Мұрт ағаштардың түбінде және жерде мүктер өседі. Бұл биомада ылғалды жерлер өте көп кездеседі, оның ішінде көлдер, терең емес ашық сулар, батпақтар және шөпті ылғалды жерлер бар. Мұздық эрозиясы тұрақтанған су жиналатын ойыстарды жасау арқылы мұндай ерекшеліктерге ықпал етеді. Үлкен тұңғиықтарда тұрақты көлдер немесе су тоғандары сақталады. Көптеген көлдер тұзды сипатқа ие, сондықтан жағалаудағы өсімдіктердің көпшілігі тұщы топыраққа төзімді. Бұл көлдер сілтілі көлдер деп аталады. Жазда ылғалды шалғынды жерлерді су басады, ал күзде олар құрғап қалады. Оларда қайың, шөптер және сабандар өседі, бұл өсімдіктердің осы түрлерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын зерттеуге тамаша мүмкіндік береді. Өзендер мен өзендер парктің экорегионының барлық аңғарларын бұзады. Бұл жердің бедері ерекше, таулар мен шатқалдар да бар. Күн сәулесіне көп көтерілетін оңтүстік-батыс беткейлері құрғақ және көбінесе шөппен қапталған, ал көлеңкелі солтүстік және шығыс беткейлері көбірек ылғалдылықты сақтайды және орманды жамылғылары көбірек болады. Шатқалдарға тән өсімдіктердің кейбір түрлері: тополь, шырша, қайың, сабан және өзен талы. Гүлдер парктің шалғындық қауымдастығының маңызды бөлігін құрайды. Жалпы жусан, кесілген жапырақты анемон, тас кресі, жүретін ақ далалық астер, сүт қызылшасы, кеш сары локо мырышы, алтын тамыр, далалық гүл, далалық крокус және жолбарыс лилиясын іздеңіз.

Асылгүлдің асты

Аралас орманның аспаншаларындағы төменгі қабат өсімдіктеріне әсер ететін үш негізгі фактор бар. 1. Күн сәулесінің жеткілікті түсуі жапырақ қабатының астындағы өсімдіктердің тығыз өсуіне жағдай жасайды. Бұл әсіресе ағаштар жапырақ жаймаған ерте көктемде маңызды. 2. Жер және ауаның жылуы көктемде қардың жылдам еруіне себеп болады, бұл бұталардың өсуіне қолайлы. 3. Жауын-шашынның көп бөлігі ағаш қабатынан өтеді. Бұл қыста қорғаныш қар жамылғысын құрайды, ал жылы мезгілде жауын-шашын жапырақ арқылы сүзіліп, беткі қабаттағы ылғалды қажет ететін өсімдіктерді қоректендіреді. Аталған факторлардың нәтижесінде аспан ормандарында кең аумақты төменгі қабат өсімдіктері кездеседі. Көбінесе кездесетін бұталар мен шөптер: саскатун, қызыл озиер, раушан, жабайы гүл, қарақат және жапырақты балқарағай, жабайы сарсапарилла, түкті өкпешөп, астра және бұршақ. Екі гүлді, құлпынай, жиде, жылқықұйрық және қысқы жасылшарап тартымды жамылғы құрайды. Минералды топырақ органикалық заттардың шіруінен пайда болған қабатпен жабылған. Көптеген тұтынушылар мен ыдыратушылар гумустық заттарды жасайды. Жерді қазған жануарлар жаңа тыңайтқыштарды топырақпен араластырып, бай тамырлы ортаны құрайды.

Аралас ағаштан жасалған қосалқы ағаштар

Бореалдық орманның аралас ағаш алқаптарына әсер ететін бірнеше фактор бар. Аспен және шырша ормандары бір-бірімен тығыз байланысты орналасқан жерлерде аралас орман пайда болады. Әрбір түр өзінің микроқоғамдастығын құрайды, бұл туралы бұрын айтылған болатын. Шырша мен аспен түрлері араласқанда, нәтиже аспен немесе шырша алқаптарынан өзгеше болуы мүмкін. Әр түрдің жануарлар мен өсімдіктер қауымдастықтары бірігіп, шырша немесе аспен алқаптарына тән тіршілік ортасының айқын әртүрлілігін жасайды. Көшпелі топырақтардың араласуы таза шырша немесе аспен ормандары үшін тартымды ортаны қамтамасыз етеді. Аралас орманды мекендейтін құстардың мысалы – сары мойынды қарлығаш. Аралас орманның сулы жерлері негізінен батпақтардан, саздақтардан және құрғақ батпақтардан тұрады. Қара шырша, тал, қамыс, батпақ және сфагнум мохтары осы жазықтарда өсетін негізгі өсімдіктер. Нашар қайың мен құрақтар құмды төбелерде өсетін қарағаймен бірге кең, ылғалды жерлерді жабады. 40 жылдан кем аспен алқаптары үшін Комо (2002) базалық ауданының төменгі қабаттағы жарық деңгейінің пайдалы жалпы көрсеткіші екенін анықтады, бірақ 80 жылдық бір алқаптағы жарық өлшемдеріне сүйене отырып, төменгі қабаттағы жарық пен базалық аудан арасындағы байланыс ересек алқаптарда сақталмайды деп ескертті. Әдебиетте көрсетілгендей, төменгі қабаттағы шыршаның биіктігінің өсуі жарық деңгейі 40%-дан жоғары болғанда немесе аспеннің базалық ауданы 14 м²/га-дан төмен болғанда максималды болады. 1998 жылы Райт және авторлар жасаған модельдер төменгі қабаттағы ақ шыршаның радиалды өсуі жарық мөлшерімен бірге сызықты түрде артатынын, ал аспеннің базалық ауданының өсуімен радиалды өсімнің үнемі төмендегенін көрсетеді. Комоның 2002 жылғы деректеріне қолданғанда, аспенді даланың көп бөлігі, дала биомы сияқты, соңғы 100 жылда, 19 ғасырдың соңында қоныс аудару басталғаннан бері ауыл шаруашылығының әсерінен айтарлықтай өзгерген. Климат далаға қарағанда салқын болғанымен, ол әлі де канола (Brassica napus), люцерна (Medicago sativa) және бидай (Triticum aestivum) сияқты дақылдарды кең ауқымда өндіруге және мал жаюға жеткілікті жұмсақ және құрғақ. Аспенді дала биомының топырақтары да өте құнарлы, әсіресе Эдмонтон және Саскатун маңында. Мұнай және табиғи газды іздеу және бұрғылау табиғи ортаны, әсіресе Альберта және Британдық Колумбияның солтүстік-шығысында бұзған. Нәтижесінде, бастапқы ортаның 10%-дан азы қалды. Ең ірі сақталған далалар Карлайлдың солтүстігіндегі Муз-Маунтин провинциялық паркінде, Саскачеван және Саскачеванның Бронсон орманында, ал Альбертадағы Елк аралы ұлттық паркінде және Канада Қарулі күштерінің Уэйнрайт базасында орналасқан. Даланың қалған бөлігінде бастапқы ортаның фрагменттері бар, олардың кейбіреулері Манитобадағы Спраус Вудс провинциялық паркі және Тас тауы провинциялық паркі сияқты қорғалатын аумақтарда, сондай-ақ Саскачеванның Поркупин провинциялық орманында сақталған.

Адамның мәдениеттері

Бұл аймақтағы алғашқы халықтар тек бизон аулайтын көшпелілер ғана емес, оңтүстіктегі тайпалар сияқты. Олар сондай-ақ көп дәрежеде тұзақ қоюға (қоян және т.б.), балық аулауға, бұғы және қаз өгізін аулауға, сондай-ақ Саскатун жидегі немесе биік бұталы жусан сияқты орманды дала жидектерін жинауға бейім болды. Бұл аймақ Солтүстік Америкадағы ең маңызды тері саудасы аймақтарының бірі еді. Ассинибойн және Солтүстік Саскачеван өзендері көптеген тері саудасы бекеттерімен, оңтүстік дала өзендерінен гөрі тері саудасының маңызды жолдары болды. Метис халқы осы бекеттер төңірегінде ақ тері саудагерлері мен жергілікті аң аулаушылардың аралас некелерінен қалыптасты. Еуропалықтар қоныстанғаннан кейін, бұл аймақты Шығыс Еуропа шаруалары мен Квебектің шағын шаруалары өз үйлерін салу және жылыту үшін орманды жері үшін іздеді. Бұл, негізінен, ағылшын және американдық қоныс аударушылардың, оңай жыртуға және суаруға болатын далалық жерлерді қалауынан өзгеше. Сол кезде, ұқсас шығу тегі бар адамдарға федералды үкімет блокпен қоныстануға рұқсат берді: мысалы, Альбертадағы Эдна Стар колониясы, далалардағы украиндердің ең ірі шоғырланған жері. Осы әртүрлі стильдегі жергілікті аңшылық және ауыл шаруашылық қоныстарының нәтижесінде Прерия провинцияларының этникалық құрамы солтүстік және оңтүстікке қарай белгілі бір бөлініске ие. Кри, метис, француз және украин канадалықтары орманды дала белдеуінде және Эдмонтон, Саскатун және Виннипег сияқты орманды дала қалаларында шоғырланған, ал Калгари және Регина сияқты далалық қалалар Блэкфут, Сиу, американдық, ағылшын және неміс шығу тегі бар адамдармен көбірек қоныстанды.