Кіріспе

Австралия құрлығының оңтүстік бөлігі және Тасмания.

Оңтүстік Австралия термині әдетте Австралияның штаттары мен аумақтарын – Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Тасмания, Австралия астанасының аумағы және Оңтүстік Австралияны білдіреді. Батыс Австралияның 26° оңтүстік ендіктің оңтүстігіндегі бөлігі де, заңда және мемлекеттік саясатта кеңінен қолданылатын анықтама ретінде, әдетте қосылады. Оңтүстік Австралия Австралияның жалпы аумағының шамамен жартысын құраса да, Австралия халқының үштен екі бөлігінен астамын, негізгі ауыл шаруашылығы аймақтары мен негізгі өнеркәсіптік орталықтарды қамтиды. Бұл аймақ, негізінен, орташа, жертеңіздік, альпілік немесе шөлейтті экологиялық және климаттық жағдайларымен ерекшеленеді, бұл Солтүстік Австралияның көбінесе тропикалық климатына қарама-қарсы келеді. Оңтүстік Австралия ұзақ жылдар бойы шөлейтті ландшафттың салдарынан болатын ауа райының қиын жағдайларына тап болды, бірақ соңғы уақытта климаттың өзгеруі салдарынан бұл жағдайлар нашарлап кетті. Аймақта жалпы өнімнің жоғары деңгейіне және экспорттың үлкен құнына үлес қосатын бірнеше маңызды салалар бар. Оңтүстік Батыс Австралия негізінен тау-кен өндірісіне, ал Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттары өндіріс, туризм және қаржы сияқты дәстүрлі секторларға баса назар аударады. Тасмания мен Оңтүстік Австралия – өндіріске бағытталған аймақтық экономикалар. Солтүстік Австралия. Австралияның шығыс штаттары. Батыс Австралия.

Экономика

Оңтүстік Австралия – Австралияның ең бай бөлігі, әртүрлі экономикаға ие және минералдар, шарап, сүт өнімдері, мал шаруашылығы, білім беру және туризм сияқты кең ауқымды экспорт тауарларына үй иесі. Аймақ бойынша тұрақты жұмыспен қамту деңгейі сақталады, барлық штаттардағы жұмыссыздық көрсеткіші 8%-дан төмен. Экономистер Австралияның екі түрлі қарқынмен дамып жатыр деп санайды: кейбір штаттар өндіріс, қаржы және туризм сияқты дәстүрлі секторларға, ал басқалары тау-кен өнеркәсібіне баса назар аударады. Жаңа Оңтүстік Уэльс (NSW) және Виктория дәстүрлі экономикалар ретінде қарастырылады, олар негізінен аталған «дәстүрлі» салаларға шоғырланған, ал Оңтүстік-Батыс Австралия тау-кен өндірісіне ерекше мән береді. Тасмания және Оңтүстік Австралия сияқты аймақтық экономикалар өндіріске басымдық береді, бұл олардың жылдам өсіп келе жатқан салаларда дамуына кедергі келтіреді. Аймақтың бай минералды топырағының арқасында Оңтүстік-Батыс Австралия және Оңтүстік Австралия сияқты штаттар мұнай, темір кені және басқа минералдар сияқты экспортқа басымдық береді. Бұл тауарлар Батыс Австралияның жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) 36%-ын құрайды және штат бойынша шамамен 124 000 адамды жұмыспен қамтиды. Оңтүстік Австралияда да құнарлы ауыл шаруашылығы топырағы бар, ол таза өнімдер, теңіз өнімдері және шараптың қарқынды саудасына мүмкіндік береді. Оңтүстік Австралияның шарап өнеркәсібі шетелге экспорттың 17,2%-ын құрайды және туризмнің қосымша дамуына ықпал етеді. Мұндай құнарлы топырақтар аймақ бойынша кеңінен таралған, сондықтан Виктория Австралияның өндірген сүт өнімдерінің 80%-ын экспорттайды. Бұл штат Австралияның жер аумағының 3%-ын ғана құрайды, бірақ елдің ЖІӨ-сінің 22%-ын өндіреді. Дегенмен, Жаңа Оңтүстік Уэльстің (NSW) негізгі экономикалық қызметтеріне көмір, мыс және концентраттар, мал шаруашылығы, егіншілік және бау-бақша сияқты минералдарды экспорттау кіреді. NSW-тің ең ірі экспорттық нарығы Азия, ол жылдық $3,068 млн табыс әкеледі, одан кейін Америка және Еуропа тұр. Бұл, негізінен, дамыған жоғары білім беру секторының және студенттер арасындағы оның танымалдылығының артуымен байланысты.

Климат және география

Солтүстік Австралияның тропикалық климатымен салыстырғанда, Оңтүстік Австралияда альпілік, қоңыржай, Жерорта теңізі және шөлейтті климаттарды қоса алғанда, әртүрлі климаттар кездеседі. Жалпы айтқанда, Оңтүстік Австралияда жаз ыстық және құрғақ, ал қыс ылғалды болады. Аймақтың шөлейтті болуы және ыстық ауа райының күшті болуы салдарынан, жаз айларында жиі орман өрттері болады. Бұған қоса, 1997 жылдан 2009 жылға дейінгі 13 жылдық оңтүстік-шығыс құрғақшылығы осы өрттерді күшейте түсті. Дегенмен, климаттың өзгеруі бұл табиғи құбылыстарды одан бетер нашарлатты. Оңтүстік жағалауда жаз айларында температура күрт өзгереді, көбінесе 45°C-қа жетеді. Керісінше, ішкі аймаққа қарай жылғанда, жер шөлді ландшафтқа айналады, оның арасында құнарлы топырақтар орналасқан, мұнда Баросса аңғары және Маргарет Ривер сияқты танымал шарап өндіретін аймақтар бар. Ұлы бөлініс тау тізбегі Австралияның шығыс жағалауында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып, биік жерлерге суық ауа әкеледі, ал шығыс жағына көп жауын жапады, ал батыс жазықтары ыстыққа тап болады. Оңтүстік Австралияның басым бөлігі шөлейтті болғандықтан сирек қоныстанған, халық көбінесе Сидней, Канберра, Мельбурн, Аделаида және Перт қалаларында шоғырланған. Австралиядағы 9 ірі қаланың 7-і Оңтүстік Австралияда орналасқан, бұл аймақты Австралияның ең көп халқы бар аймағына айналдырады.

Климаттың өзгеруі

Оңтүстік Австралияда халық санының жылдам өсуі мен тығыздығы байқалып, ауа райының күрт өзгеруімен бірге, адам өмірі мен мүліктің қауіпсіздігіне елеулі мәселе тудырады. Температураның көтерілуі жүрек аурулары, жұқпалы сырқаттар мен тозаңға аллергия сияқты денсаулық проблемаларының көбеюіне алып келді. Ұзаққа созылған ыстық толқындар сияқты ірі масштабты төтенше жағдайлардың әсері тек адамдардың қызметіне ғана емес, өлім-жітім көрсеткіштеріне де әсер етеді, бұл климаттың өзгеруімен күресудің маңызды себептерін көрсетеді. Австралиядағы жауын-шашын әрдайым өзгеріп тұрады және Ла Нина мен Эль-Ниньо сияқты ауа райының үлгілеріне тәуелді болғанымен, оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс Австралиядағы құрғақ қыс маусымдарының себебі ретінде жаһандық жылынуды көрсететін жасырын тенденциялар бар. 1970 жылдан бері аймақта 1900-1969 жылдармен салыстырғанда жауын-шашын 20%-ға азайды, ал 1999 жылдан бері бұл көрсеткіш 26%-ға жетті. Оңтүстік Австралияда сәуірден қазанға дейінгі суық айларда жауын-шашын мөлшері төмендесе, солтүстік Австралияда 1970 жылдан бері жауын-шашынның көбеюі байқалады. Күрт су тасқынының жиілігі қысқа мерзімді, қарқынды жауын-шашын оқиғаларының 7%-ға артуымен күшейе түседі. Екі немесе одан да көп төтенше жағдайдың бір уақытта орын алуы, яғни күрделі төтенше жағдайлар, Оңтүстік Австралияның ауыл шаруашылығы саласына айтарлықтай әсер етті. Құрғақшылық және ыстық толқындардың бірдей кезіндегі әдеттегі егін шаруашылығы шамамен 125 000 долларлық зиян көреді, ал қалыпты жылдары пайда 230 000 доллардан асып түседі. Сонымен қатар, құрғақшылық жылдары мал басының азаюына әкеледі, себебі төлдеу көрсеткіштері төмендегенімен қатар, сүтті малдың етке сатылуы қалау бойынша жүзеге асырылады.

Климаттың өзгеруі мен орман өрттері

Соңғы онжылдықта оңтүстік Австралияда ыстық жазғы айлар күрт көбейді, сонымен қатар жауын-шашынның азаюы нәтижесінде орман өрттерінің маусымы ұзарып, ауқымдырақ болып келеді. Ғалымдардың айтуынша, осы жағдайлардың жиілеуі мен күшеюі климаттың өзгеруіне, оның ішінде температураның жоғарылауына тікелей байланысты. Аймақта жыл сайынғы өртті күндердің саны артып, жылдық жауын-шашын мөлшері төмендеп, теңіз деңгейінің орташа қысымы мен тропикалық циклондардың саны да көбейіп жатыр.

2019-2020 жылғы жазғы орман өрттері

Климаттың өзгеруі Австралияның қасіретті өрттеріне жалғыз себеп болмаса да, 1950 жылдан бері олардың жиілігі мен қарқындылығы артты. Мұндай әсерлер 2019-2020 жылдарғы өрттерде байқалды, ол негізінен Жаңа Оңтүстік Уэльс (NSW) және Виктория штаттарын, сондай-ақ Оңтүстік Австралия мен Батыс Австралияның оңтүстігін қиратты. 2019 жыл – ең құрғақ және ең ыстық жыл болды, орташа жылдық температура 1,52°C-қа өсті. Австралияның аумағы 134 миллион гектарды құрайды, ал 2020 жылдың 18 ақпанына дейін 19 миллион гектардан астам жер өртенді. 33 адам қаза тапты, оның ішінде NSW штатында өртпен күрескен кезде әуе танкері құлаған 3 америкалық өрт сөндіруші де бар. Оңтүстік Австралияның Кенгуру аралының шамамен 48% жері өртенді. WWF тапсырысымен жүргізілген зерттеулерге сәйкес, 2019-2020 жылдарғы өрттерден 3 миллиардқа жуық жануар қаза тапты немесе қоныс аударды, бұл жәндіктерді есепке алмайды. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында коалалардың 81%-ға дейін қоныс ететін жері өртенді, ал парламенттік тергеу көрсеткендей, үкімет жедел шаралар қабылдамаса және қорғамаса, 2050 жылға қарай коалалар NSW штатында жойылып қалуы мүмкін. Орман өрттері Австралияның флорасы мен фаунасын ғана емес, сонымен қатар 2019-2020 жылдарғы "қара жаз" өрттеріне қатысты NSW штатының тәуелсіз комиссиясы түтіннен улану салдарынан 400-ден астам австралиялықтың мерзімінен бұрын қайтыс болғанын анықтады. Дәлелдер көрсеткендей, ауа сапасы нашарлауы тыныс алу жолдарының аурулары, кейбір қатерлі ісіктер және жүрек ауруларының қаупін арттырады. Хроникалық денсаулық проблемаларының демографиялық көрсеткіштеріне байланысты Австралияның аборигендері орман өрті түтінінің денсаулыққа зиянды әсеріне көбірек бейім. Бұл есепте климаттың өзгеруінің ролі көрсетілді және климаттың өзгеруіне қарсы күрестің қажеттілігі атап өтілді, өйткені осы шаралар орман өрттерінің қаупін арттырушы фактор болып табылады. "Орман өрттері мен климаттың өзге де өзгерістерінен көп шығын көретін және жаңартылатын энергия экономикасына жылдам өтуден көп пайда көретін елдер көбірек күш салуы керек. Австралия сияқты елдер, және олардың ішінде NSW сияқты жетекші штаттар" – Гвен және Дэвид Джаггер. Аймақта Ла-Нинья климаттық құбылысы пайда болғандықтан, 2020-2021 жылдарғы жазғы маусымда орман өрттерінің уақытша тоқтауы күтілуде.

Басқа ірі орман өрттері

Оңтүстік аймақтағы тағы да ірі орман өрттерінің қатарында 2009 жылғы Викторияның «Қара сенбісі» бар, онда 2000-нан астам үй қирап, 173 адам қаза тапты. Бұған қоса, 2003 жылғы Виктория және Канберра Альпі тауларындағы орман өрттері 10 000 бас мал мен 1,2 миллион гектар жерді қамтыды.

Ұлыбритания ядролық сынақтары

1950 және 60-жылдары Ұлыбритания Австралияда көптеген ядролық сынақтар жүргізді, оның ішінде Оңтүстік Австралиядағы Маралинга және Эму даласындағы сынақтар ерекше көзге түсті. Маралинга аймағы жергілікті австралиялық анангу питжанджатара халқының жері болғанына қарамастан, "ұлан-кең, бос және пайдасыз кеңістіктер" болғандықтан таңдалды. Жергілікті азаматтардың құқықтарының шектеулі болуы және нәсілдік дискриминацияның кең таралғандығы 30 жылдан астам уақыт бойы ресурстарға қол жеткізе алмауына байланысты, жергілікті халықтың ұзаққа созылған эмоционалдық, физикалық және психикалық азаптауларына әкелді. Британ үкіметі жүздеген мың шаршы километрді бақылауды бір ғана офицерге тапсырды, нәтижесінде хабарсыз жергілікті тұрғындар радиацияға ұшырады. Нәтижесі нақты болмаса да, бұл аймақта жұмыс істеген британдық және австралиялық әскери қызметкерлердің шамамен 30% қатерлі ісіктен қайтыс болды. Ұлыбританияның Австралия үкіметіне берген ақпаратын шектеуі салдарынан, сынақтардың қауіпсіздігі туралы бейжайлық Эму даласының яникунитжаджара халқы үшін қоршаған ортаға және денсаулыққа қатысты мәселелерді тудырды. "Қара тұман" деп белгілі болған оқиға жергілікті халықтың денсаулығына елеулі зиян келтіріп, бірнеше адамның өліміне себеп болды. Британдықтар бұл оқиғаны 29 жыл бойы жоққа шығарды, және тек Корольдік комиссиядан кейін ғана олар оның салдарынан туындаған зиянды білгендерін мойындады. Маралинганы тазалау бағдарламасы, "Брамби" операциясы, аймақ қауіпсіз деп танылғаннан кейін британдықтардың жауапкершілігінен құтылуға бағытталған болатын. Британдықтар аймақты қауіпсіз деп мәлімдеді, бірақ 8 жылдан кейін Либералды-ұлттық үкімет бұл есептің дұрыстығына күмән келтірді. Ұлыбританияның кез келген радиоактивті ластаушы заттарды "қайта қалпына келтіру мүмкін емес" деп мәлімдегені жалған екені анықталды және Ұлыбританияға қалған ластаушы заттардың жарты килограмын қайтаруға бұйрық берілді. Осы өтіріктерден кейін Австралия үкіметі Ұлыбританияның есептерін кеңінен қабылдамай, өз пікірлерін және зерттеулерін жасады, бұл жергілікті халыққа және қоршаған ортаға келтірілген зиянды мойындауға әкелді.

Алға қарай

1985 жылы оқиғаларға қатысты Корольдік комиссиядан кейін көптеген қорытындылар жасалды, олар Ұлыбританияның Австралияның формалды түрде ғана өтеуінмен қатар, тиісті қалпына келтіру жұмыстарын жүргізбегенін көрсетті. 1993 жылдың желтоқсан айында Австралия үкіметі төлемді қайтарып алуға бірнеше рет әрекеттенгеннен кейін, Британия тазалау және өтемақы 110 миллион австралиялық доллардан асып кеткеніне қарамастан, 20 миллион евро төледі. Маралинга учаскесі тек 2009 жылдың қараша айында ғана дәстүрлі иелеріне қайтарылды. Маралинга қазір қауіпсіз деп жарияланғанымен, ол тек 4 адам тұратын көшпенді елді мекенге айналды. Радиоактивті ластағыштардың бірі – 239 плутонийдің радиоактивті жартылай ыдырау периоды 24 000 жылды құрайды, яғни қалпына келтіру жұмыстары тиімді болғанымен, аймақ ұзақ мерзімге дейін топырақтағы материалдың іздеріне байланысты стигма мен сақтықтан зардап шегуі мүмкін. Алайда, Эму Филдтегі сынақтарда тек қысқа жартылай ыдырау периоды бар материалдар қолданылды, бұл аймақты ұзақ мерзімді ластанудан сақтады.